Του Χρήστου Ρανταβέλλα                        

Στις 14 Δεκεμβρίου 2025 παρουσιάστηκε στην Αθήνα, στο βιβλιοπωλείο IANOS, το βιβλίο των Αθανάσιου Χρυσάφη και Κώστα Μεταξά «Οι άγνωστοι στρατιώτες της ΕΛ.ΔΥ.Κ. του 211 Τ.Π. & της Εθνοφρουράς, 1974». Την εκδήλωση οργάνωσε ο Πολιτιστικός Παγχαλκιδικιώτικος Σύλλογος Αθηνών «Αριστοτέλης», και παρευρέθηκαν εκπρόσωποι των εκκλησιαστικών, πολιτικών και πολιτειακών αρχών και μαχητές της Ελληνικής Δύναμης Κύπρου (ΕΛ.ΔΥ.Κ.) και της Κυπριακής Φρουράς κατά την τουρκική εισβολή του 1974. Τη βιβλιοπαρουσίαση χαιρέτισε μεταξύ άλλων και ο πρόξενος μορφωτικός ακόλουθος της Πρεσβείας της Κύπρου Λούκας Ξενοφώντος, εκ μέρους του πρέσβη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ελλάδα Σταύρου Αυγουστίδη. Το βιβλίο, αν και έχει κάνει πολλές εκδόσεις και τρεις παρουσιάσεις στην Κύπρο, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, παρουσιάστηκε η νέα, ένατη, συλλεκτική και επικαιροποιημένη έκδοση που τυπώθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα χρόνων από την τουρκική εισβολή (1974-2024)¹.

Οι δύο συγγραφείς του βιβλίου πολέμησαν στην Κύπρο κατά την τουρκική εισβολή του 1974 —ο Α. Χρυσάφης στην Ελληνική Δύναμη Κύπρου (ΕΛ.ΔΥ.Κ.) και ο Κ. Μεταξάς στην Εθνική Φρουρά— και υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων που διαδραματίστηκαν στο νησί. Η σημαντική αυτή και λεπτομερής καταγραφή των πολεμικών γεγονότων της τουρκικής εισβολής του 1974 —συνολικά 1.800 περίπου σελίδων— στηρίζεται σε μαρτυρίες που οι συγγραφείς συγκέντρωσαν από συμπολεμιστές τους και περιέχει συγκλονιστικές περιγραφές μαχών και πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Στο βιβλίο αυτό, ο καταγόμενος από τον Γεροπλάτανο Χαλκιδικής εκπαιδευτικός και συγγραφέας του βιβλίου, Αθανάσιος Χρυσάφης, λοχίας της ΕΛ.ΔΥ.Κ. το 1974, αναφέρεται μεταξύ άλλων και στον Παρσέχ Πιπεριάν (ο Χρυσάφης τον αναφέρει ως Περσέχ Πιπεριάν)², τον εικοσάχρονο Ελληνοαρμένιο συμπολεμιστή του που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην περιοχή Δουργούτι της Αθήνας. Τον χαρακτηρίζει μεγάλο ήρωα και σωτήρα του. Υποστηρίζει ότι κατά τη διάρκεια των μαχών που έλαβαν χώρα κατά την επική υπεράσπιση του στρατοπέδου της ΕΛ.ΔΥ.Κ. στις 16 Αυγούστου του 1974, ο Πιπεριάν του έσωσε τη ζωή από βέβαιο θάνατο. Την ίδια αυτή μέρα, πιθανότατα πολύ σύντομα μετά από το συγκεκριμένο περιστατικό που περιγράφει ο Χρυσάφης, με βάση την κατάσταση που επικρατούσε εκείνη τη στιγμή στο πεδίο της μάχης, ο Πιπεριάν έπεσε μαχόμενος υπερασπιζόμενος το στρατόπεδο της ΕΛ.ΔΥ.Κ., τη Λευκωσία και την Κυπριακή Δημοκρατία. Από ό,τι φαίνεται, και σύμφωνα με μαρτυρίες άλλων συμπολεμιστών του, αρνήθηκε να οπισθοχωρήσει, και με τη γενναία του αυτή στάση καθυστέρησε την τουρκική προέλαση και έδωσε τη δυνατότητα σε συμπολεμιστές του όπως ο Χρυσάφης να γλιτώσουν τη ζωή τους. Στο κεφάλαιο του βιβλίου του με τίτλο «Περσέχ Πιπεριάν: Ένας μεγάλος ήρωας», ο Χρυσάφης αναφέρει αναλυτικά για το περιστατικό τα ακόλουθα:

«Η ατμόσφαιρα γύρω ήταν σκοτεινή από τις εκρήξεις, αν και ήταν καταμεσήμερο, ο ήλιος ψηλά φαινόταν σαν να είχε έκλειψη. Είχε ένα μαυροκόκκινο χρώμα, τα χρώματα του χάρου. Και πράγματι εκείνες τις ώρες ο χάρος είχε βγει παγανιά στο στρατόπεδο της ΕΛ.ΔΥ.Κ. και χόρευε βαρύ ζεϊμπέκικο πάνω από τα κεφάλια μας, μέσα στους καπνούς τυλιγμένος στα μαυροσέντονά του, και κάθε τόσο έκοβε μια ζωή με το δρεπάνι του, τραγουδώντας βαριά και ασήκωτα το “ΜΑΝΑ ΜΟΥ ΕΛΛΑΣ, ΠΟΥ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥΣ ΤΑ ΠΟΥΛΑΣ”.

Το πυροβολικό μας είχε από ώρα σταματήσει να ρίχνει και το τζιπάκι της εθνοφρουράς με το ΠΑΟ που ήταν δίπλα μας δεν φαινόταν. Τότε ένα βλήμα άρματος πέρασε από πολύ κοντά πάνω από το όρυγμα και το ωστικό κύμα με σμπαράλιασε το δεξιό τύμπανο. Πονούσα αφάνταστα. Έπαψα να ακούω από το δεξιό αυτί. Όλοι ταραχτήκαμε πολύ. Λουφάξαμε και καταλάβαμε ότι πράγματι είναι το τέλος της ζωής μας. Σήκωσα ξανά έντρομος το κεφάλι, και μέσα στους καπνούς 30-40 μέτρα μακριά μας προς τον δρόμο που χωρίζει το στρατόπεδο με το Β΄ ύψωμα βλέπω την οροφή ενός άρματος και το κανόνι του να κινείται προς το κολέγιο αργά.

Ήταν το άρμα που έριξε το βλήμα και χτύπησε το κολέγιο νομίζοντας ότι εκεί θα ήταν το επιτελείο μας. Λέω στον Κολλάτο, στον Κουλούρη και στον Μπρούμα ότι πρέπει να φύγουμε να σωθούμε γιατί μπερδευτήκαμε με τους Τούρκους. Οι άλλοι με άκουγαν και δεν μιλούσε κανείς. Τους ξαναλέω, όποιος μπορεί να σωθεί πρέπει να φύγει έγκαιρα. Όλοι με κοίταζαν κουλουριασμένοι και κανείς δεν κουνιόταν.

Ο Κολλάτος μου λέει ότι το άρμα μπορεί να είναι δικό μας. Μπορεί να είναι ένα από αυτά τα άρματα που περιμέναμε από την Ελλάδα, τα ΑΜΧ 30.

Ο Άρης, σκέφτηκα, ονειρεύεται όνειρα θερινής νυκτός. Τότε τους δήλωσα, χωρίς και εγώ να το πιστεύω, ότι θα βγω από το όρυγμα και θα προσπαθήσω να σωθώ. Διαισθάνθηκα ότι 100% είχαμε μπερδευτεί. Όποιος θέλει ας με ακολουθήσει, τους είπα. Βγήκα, λοιπόν, έρποντας έξω από το όρυγμα και ένιωσα τελείως εκτεθειμένος μέσα σ’ αυτή την κόλαση. Άρχισα να σέρνομαι. Σε ένα όρυγμα πιο πέρα που ήξερα ότι ήταν δύο φίλοι μου συμπολεμιστές μέσα, τους φώναζα ότι πρέπει να φύγουμε. Ήταν το όρυγμα του Μασούρα και του Σκουρλή από τη Μεσσηνία. Μέσα από το όρυγμα όμως πρόβαλαν δύο ματωμένα κεφάλια Τούρκων με κράνη που είχαν δίχτυ επάνω.

Όταν με είδαν, αυτόματα ξαναβυθίστηκαν μέσα σ’ αυτό. Πάγωσα. Άρχισα από ένστικτο να κάνω οπίσθιο έρπειν και κρύφτηκα πίσω από ένα βραχάκι. Μια χειροβομβίδα πετάχτηκε τσουλώντας την κατηφόρα και τραυμάτισε, ευτυχώς ελαφρά, δύο παιδιά δικά μας που έτρεχαν να σωθούν. Τον έναν τον έκοψε κομμάτι από τη μύτη του γιατί κοντοστάθηκε έντρομος να πιάσει τη μύτη που γέμισε αίματα. Μετά συνέχισε να τρέχει. Εγώ έντρομος έμεινα για λίγο καθηλωμένος πίσω από το βραχάκι. Τότε, πίσω από τις πλάτες των Τούρκων και από πιο ψηλό μέρος μέσα από μια μικρή σπηλιά πρόβαλε το Μ1 και το κεφάλι του παιδιού που μερικοί κορόιδευαν στην εκεχειρία για δειλό. Μου έκανε νόημα να οπισθοχωρήσω γρήγορα και εκτέλεσε πισώπλατα τους δύο Τούρκους που προφανώς είχαν σκοτώσει τους δύο συμπολεμιστές του με χειροβομβίδα και μετά μπήκαν και αυτοί μέσα στο όρυγμά τους να προφυλαχθούν. Ήταν ο “δειλός” που οι άλλοι έξυπνοι κορόιδευαν στην εκεχειρία. Αυτός ο συμπολεμιστής έμεινε εκεί, έγραψε τη μοναδική του ιστορία και τον μοναχικό θάνατο του ΗΡΩΑ. Έσωσε και έμενα προσωπικά από βέβαιο θάνατο. Εκδικήθηκε και για τους δύο, προφανώς νεκρούς, συμπολεμιστές και φίλους μας…».

Στο σημείο αυτό του βιβλίου, ο Χρυσάφης αφιερώνει στη μνήμη του Πιπεριάν μια ξεχωριστή σελίδα, τη σελίδα 1.426, με τίτλο «Ο ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ ΗΡΩΑΣ ΠΕΡΣΕΧ ΠΙΠΕΡΙΑΝ».

Στην αφιερωματική αυτή σελίδα υπάρχει μια φωτογραφία του από την περίοδο που ο Πιπεριάν ήταν οπλίτης στην Κύπρο, ενώ παρατίθενται τα εγκωμιαστικά σχόλια του φίλου του Μίλτου Κιοζτέκογλου τόσο για τη γενναιότητα όσο και για τον καλό του χαρακτήρα, όπως επίσης και ένα ποίημα που εμπνεύστηκε ο δικηγόρος Βασίλης Καπερνάρος όταν έμαθε από τον Χρυσάφη ότι ο Πιπεριάν είχε μεγάλη στεναχώρια μέσα στον πόλεμο αν θα ζήσει και αν θα τον περιμένει το κορίτσι του να γυρίσει στην Αθήνα. Στην εν λόγω σελίδα αναφέρονται χαρακτηριστικά τα ακόλουθα:

«Το έθνος των Ελλήνων, η περήφανη Ρωμιοσύνη, ΑΣ ΓΟΝΑΤΙΣΕΙ ΕΥΛΑΒΙΚΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΤΟΥ. Ένας από τους μεγάλους ηρωομάρτυρες του θρυλικού έπους, του στρατοπέδου της ΕΛ.ΔΥ.Κ. – ’74. Έγραψε μόνος του με τη θέλησή του, με τη θυσία του, το όνομά του στο Βιβλίο των Αθανάτων της Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, και ΑΘΑΝΑΤΟΣ θα παραμείνει. Λέγεται Περσέχ Πιπεριάν, έπεσε στις 16-08-1974 στο Β΄ ύψωμα, ένα εικοσάχρονο παλικάρι από τη Νέα Σμύρνη, ο νεότερος ήρωας των Αθηνών. Διάλεξε τον δρόμο της προδιαγεγραμμένης θυσίας. Ας είναι αιωνία η μνήμη του. Ήταν στον Λόχο Διοικήσεως της τότε ΕΛ.ΔΥ.Κ. Οι φίλοι του τον φώναζαν Τόνι. Κανείς δεν ξέχασε τη χρυσή καρδιά του και την καλοσύνη του. Ο φίλος του, Μίλτος Κιοζτέκογλου»

Ο στιχουργός-δικηγόρος Βασίλης Καπερνάρος, όταν έμαθε από τον συγγραφέα ότι ο ήρωας Περσέχ είχε μεγάλη στεναχώρια μέσα στον πόλεμο αν θα ζήσει και αν θα τον περίμενε το κορίτσι του να γυρίσει στην Αθήνα, του αφιέρωσε στο βιβλίο έναν τρυφερό στίχο σε μουσική Ανδρέα Πρέζα.

ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ

Μοιάζεις μ’ αυτό το καλοκαίρι
που έφυγε και εχάθη
κορίτσι που σε χάιδευε τ’αγέρι
να ‘σουν ξωκκλήσι στην Ανάφη
ή γλάρος που το πλάνεψε άλλο ταίρι; 

Μοιάζεις μ’ αυτό το νιο φεγγάρι
ματόκλαδο που κλείνει
κορίτσι ποια καρδιά σε τυραννάει;
Nά ναι η δική μου που αργοσβήνει,
ή άλλη που δεν ξέρει ν’ αγαπάει; 

Mοιάζεις μ’ αυτό το μανταρίνι
που έσβησε στο Αιγαίο,
κορίτσι που κινάς με το μπουρίνι,
να ’σουνα δάκρυ για να κλαίω
ή βράχος να πιαστώ στη Σαντορίνη;

1. Ο πλήρης τίτλος του βιβλίου είναι: «Οι άγνωστοι στρατιώτες της ΕΛ.ΔΥ.Κ. του 211 Τ.Π. και λοιπής Εθνοφρουράς 1974-2024. Οι τελευταίοι ήρωες, οι Εφιάλτες των Αθηνών, η προδοσία της Κύπρου, η εισβολή των εγκληματιών πολέμου του Αττίλα και η παραχάραξη της ιστορίας του 1974. Ο αληθινός πολεμικός φάκελος της Κύπρου. Πενήντα χρόνια προδοσίας, εισβολής, σφαγής, λεηλασίας, κατοχής». Για μια αναλυτική καταγραφή όλων των χαιρετισμών και των παρουσιάσεων της συγκεκριμένης βιβλιοπαρουσίασης, βλέπε σχετικά το φύλλο 192 της περιοδικής έκδοσης «Τα Χαλκιδικιώτικα Νέα», έκδοση του Παγχαλκιδικιώτικου Συλλόγου Αθηνών «Αριστοτέλης» (Οκτώβριος – Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2025).
2 . Για περισσότερες πληροφορίες για τον Παρσέχ Πιπεριάν, βλέπε σχετικά το άρθρο Μάικ Τσιλιγκιριάν, «Ο Αρμένιος οπλίτης που έπεσε στην Κύπρο το 1974», Αρμενικά, τεύχος 79, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2013.