Η γνωριμία μου με την κυρία Νόρα Σαραφιάν-Ταστσιάν, διευθύντρια του «Σπιτιού Αρμενικού Πολιτισμού» (Maison de la Culture Arménienne) στο Αλφορβίλ, στα νοτιοανατολικά προάστια του Παρισιού, μετρά ήδη τρία χρόνια.

Συναντηθήκαμε για πρώτη φορά, στο πλαίσιο της κοινής εκπαιδευτικής μας ιδιότητας, στα σεμινάρια για τη δυτική αρμενική γλώσσα που διοργανώνει το Ίδρυμα Καλούστ Γκιουλμπενκιάν, ξεκινώντας έναν διάλογο που κρατά μέχρι σήμερα.

Η κυρία Ταστσιάν, έχοντας υπηρετήσει ως διευθύντρια του νηπιαγωγείου και συντονίστρια των αρμενικών σπουδών στο αρμενικό σχολείο της περιοχής «Κεβόρκ Αραμπιάν – Σουρπ Μεσρόμπ», μεταφέρει σήμερα στο «Maison de la Culture Armé-nienne» το ίδιο παιδαγωγικό όραμα. Η εμπειρία μου από εκείνη την πρώτη επαφή παραμένει ζωντανή, καθώς είχα την ιδιαίτερη χαρά να συμμετάσχω σε ένα από τα καινοτόμα εργαστήρια φυσικών επιστημών που είχε οργανώσει η ίδια.

Εκεί είδα πώς η επιστημονική πρακτική μπορεί να συνεισφέρει στην καλλιέργεια της αρμενικής γλώσσας, μετατρέποντας τη μάθηση σε μια ζωντανή, δημιουργική εμπειρία.

Σήμερα, τρία χρόνια μετά, επανερχόμαστε με μια εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη. Μέσα από τη συζήτησή μας αναδεικνύεται η πλούσια δραστηριότητα του κέντρου, οι σύγχρονες προκλήσεις της διασποράς και η συλλογική προσπάθεια των ανθρώπων του, που συνεχίζουν να υπηρετούν με πάθος τη ζωντανή πολιτιστική συνέχεια και την πνευματική δημιουργία.

Στην Άνι Απικιάν

Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε για την ίδρυση του «Maison de la Culture Arménienne»; Πότε ξεκίνησε τη λειτουργία του και ποιοι ήταν οι βασικοί στόχοι που έθεσαν οι προκάτοχοί σας;

Η αρμενική κοινότητα του Αλφορβίλ, που βρίσκεται στα νοτιοανατολικά του Παρισιού, άρχισε να διαμορφώνεται τη δεκαετία του 1920. Αμέσως μετά την άφιξή τους, οι άνθρωποι αυτοί δραστηριοποιήθηκαν με σκοπό να θέσουν τα θεμέλια ενός ισχυρού στηρίγματος για τη διατήρηση των παραδόσεων, της γλώσσας και του πολιτισμού τους.

Με αυτόν τον στόχο, το 1970 ιδρύθηκε ο «Σύλλογος του Σπιτιού Αρμενικού  Πολιτισμού και Τέχνης» στο Αλφορβίλ. Τα εγκαίνια του σημερινού κέντρου πραγματοποιήθηκαν τον Οκτώβριο του 1976, ενώ η δεύτερη πτέρυγα άνοιξε τις πύλες της το 2005.

Η αποστολή του «Maison de la Culture Arménienne» στη Γαλλία είναι να συμβάλει στην ανάδειξη του αρμενικού πολιτισμού, στην ανάπτυξη και στη διάδοσή του. Παράλληλα, λειτουργεί ως καταλύτης για την προώθηση των πολιτιστικών ανταλλαγών και τη σύσφιξη των δεσμών ανάμεσα στις διαφορετικές γενιές.

Τι είδους δραστηριότητες και εργαστήρια λειτουργούν στο πολιτιστικό κέντρο, και ποιος είναι ο βασικός τους στόχος;

Οι δραστηριότητες που υλοποιούνται στο «Maison de la Culture Armé-nienne» περιλαμβάνουν εκπαιδευτικά και εξειδικευμένα προγράμματα. Το εκπαιδευτικό φάσμα καλύπτει την εκμάθηση της αρμενικής γλώσσας, τις τέχνες, τη μουσική, τη ζωγραφική, τις πολεμικές τέχνες και τη γλυπτική, με καινοτόμα προγράμματα, προσαρμοσμένα σε κάθε ηλικία και επίπεδο.

Υπό την καθοδήγηση έμπειρων καλλιτεχνών και παιδαγωγών, τα μαθήματα αυτά προσφέρουν στη νέα γενιά την ευκαιρία να γνωρίσει την κληρονομιά της και να εκφραστεί δημιουργικά. Οι προσπάθειες όλης της χρονιάς κορυφώνονται με παραστάσεις και συναυλίες κατά τη λήξη της χρονιάς.

Στην ίδια φιλοσοφία εντάσσεται και το πρόγραμμα «Σπίτι Απασχόλησης Παιδιών», το οποίο υλοποιείται κατά την πρώτη εβδομάδα των σχολικών διακοπών. Στόχος του είναι να δημιουργήσει ένα ευχάριστο και δημιουργικό περιβάλλον όπου τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τις αρμενικές αξίες και τον πολιτισμό, μέσα από το παιχνίδι και διάφορα άλλα παιδαγωγικά προγράμματα.

Η συνεργασία σας με τον οργανισμό A.R.A.M. (Association for the Research and the Archiving of Armenian Memory – Ένωση για την Έρευνα της Αρμενικής Μνήμης) είναι εξαιρετικά σημαντική. Πώς εξελίσσεται αυτή η συνεργασία και τι ρόλο παίζει για την αρμενική κοινότητα της Γαλλίας;

Το «Σπίτι Αρμενικού Πολιτισμού», σε στενή συνεργασία με την «Ένωση για την Έρευνα της Αρμενικής Μνήμης», εργάζεται συστηματικά για τη συλλογή και ψηφιοποίηση αρχείων, επίσημων εγγράφων, φωτογραφιών και οικογενειακών κειμηλίων, με στόχο την ανάδειξη αλλά και τη διαφύλαξη της αρμενικής κληρονομιάς στην περιοχή του Παρισιού.

Η έκθεση «Αλφορβίλ 1920-1930: Μια αρμενική κωμόπολη» είναι αποτέλεσμα πολυετούς ερευνητικής εργασίας και μελέτης. Η συγκεκριμένη έκθεση αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο των Αρμενίων στην ανάπτυξη της πόλης, συνδέοντας τις μνήμες του παρελθόντος με τα ζητήματα της σύγχρονης ταυτότητας.

Παρά τις αλλαγές στη φυσιογνωμία της περιοχής και τις νέες προκλήσεις της εποχής, ο αρμενισμός του Αλφορβίλ παραμένει εξαιρετικά δραστήριος, χάρη στο ισχυρό δίκτυο των συλλόγων του και στην καθημερινή δραστηριότητα των μελών του. Στα άμεσα σχέδιά μας είναι η περιοδεία τής συγκεκριμένης έκθεσης και σε άλλες πόλεις της Γαλλίας, ώστε να μοιραστούμε αυτή την ιστορική διαδρομή με ένα ευρύτερο κοινό.

Η συνεργασία σας με το Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου (IMA, Institut du monde arabe), η οποία είναι αφιερωμένη στην τέχνη της μικρογραφίας, αποτελεί ένα μοναδικό βήμα. Πώς συμβάλλουν τέτοιες συνεργασίες στην πολιτική εξωστρέφειας του πολιτιστικού κέντρου;

Στο πλαίσιο της φετινής έκθεσης βιβλίου «Armen’Livres», το «Maison de la Culture Arménienne» και το Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου συνδιοργάνωσαν εργαστήρια αρμενικής μικρογραφίας για μαθητές. Το πρόγραμμα συνδύαζε θεωρητικές γνώσεις και πρακτική άσκηση, επιτρέποντας στους μαθητές να εξερευνήσουν τους παραλληλισμούς ανάμεσα στην τέχνη της διακόσμησης των αρμενικών και των αραβικών χειρογράφων. Αυτή η εξαιρετικά επιτυχημένη πρωτοβουλία ανοίγει νέους δρόμους για την προβολή του αρμενικού πολιτισμού σε διεθνείς πλατφόρμες και αναγνωρισμένους πολιτιστικούς φορείς, ενισχύοντας τον διάλογο μεταξύ των διαφορετικών παραδόσεων.

Δίνετε την ευκαιρία σε νέους να συμμετέχουν στις δραστηριότητές σας,  μέσω πρακτικής άσκησης. Ποιες είναι οι προσδοκίες σας από τη νέα γενιά και με ποιον τρόπο ενθαρρύνετε τις πρωτοβουλίες τους;

Η προετοιμασία ανθρώπινου δυναμικού και η διασφάλιση της συνέχειας των προγραμμάτων αποτελούν κορυφαίες προτεραιότητες για το «Maison de la Culture Arménienne». Για τον σκοπό αυτό, έχει εγκαινιαστεί μια στενή συνεργασία με το Πανεπιστήμιο INALCO της Γαλλίας, τον ιστότοπο Houshamadyan και την Αρμενική Φοιτητική Εστία του Παρισιού, προσφέροντας στους νέους τη δυνατότητα πρακτικής άσκησης.

Συμμετέχοντας ενεργά σε εργασίες αρχειοθέτησης και οργάνωσης της βιβλιοθήκης, οι φοιτητές αποκτούν πολύτιμη πρακτική εμπειρία και έρχονται σε άμεση επαφή με την αρμενική κληρονομιά. Με αυτόν τον τρόπο, το κέντρο μας  επιδιώκει να λειτουργήσει ως «γέφυρα», προετοιμάζοντας τους υπεύθυνους πολιτιστικούς συνεχιστές του μέλλοντος.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι, στο πλαίσιο της ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ των κοινοτήτων της διασποράς και των εκπαιδευτικών ανταλλαγών,  φιλοξενήσαμε πρόσφατα τη διευθύντρια και το διδακτικό προσωπικό του σχολείου «Οχανεσιάν» της Σάρτζα (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα), οι οποίοι παρακολούθησαν ένα ειδικό παιδαγωγικό πρόγραμμα.

Πώς ενθαρρύνετε τη διάδοση του βιβλίου στην αρμενογαλλική κοινότητα;

Η έκθεση αρμενικών βιβλίων «Arme-n’Livres» (Salon du Livre Arménien), που πραγματοποιείται ετησίως στη Γαλλία —με επίκεντρο κυρίως το «Maison de la Culture Arménienne»— αλλά και σε άλλες περιοχές με έντονο το αρμενικό στοιχείο, παίζει μεγάλο ρόλο στη διάδοση του αρμενικού βιβλίου. Στη φετινή έκθεση μάλιστα, η οποία σηματοδότησε την 20ή επέτειο του θεσμού, παρουσιάστηκαν περισσότεροι από 1.500 τόμοι στα δυτικοαρμενικά, ανατολικοαρμενικά, γαλλικά και αγγλικά.

Παράλληλα, το «Σπίτι Αρμενικού Πολιτισμού» έχει καταστεί κέντρο των εκδόσεων του «Χαμασκαΐν» στην Ευρώπη. Ιδιαίτερης σημασίας είναι η συμφωνία με τον εκδοτικό οίκο «Vahe Setian» της Αρμενικής Εκπαιδευτικής και Πολιτιστικής Ένωσης «Χαμασκαΐν». Χάρη σε αυτή, το «Maison de la Culture Arménienne» καθίσταται το μοναδικό κέντρο διανομής των συγκεκριμένων εκδόσεων στην Ευρώπη, δίνοντας παράλληλα μεγάλη ώθηση στις διαδικτυακές πωλήσεις.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη έκθεση και η διάθεση των βιβλίων πραγματοποιήθηκε επίσης στο κέντρο της AGBU στο Παρίσι και στο σχολείο «Ταρκμαντσάτζ» του «Χαμασκαΐν», στο Ισί-λε-Μουλινό. Επιπλέον, με αφορμή την 140ή επέτειο της πόλης του Αλφορβίλ, δωρίσαμε βιβλία σε διάφορους οργανισμούς, πολιτιστικά κέντρα, συλλόγους και ανθρώπους του πνεύματος που είναι αφοσιωμένοι στο ιερό έργο της διάδοσης της γνώσης και του πολιτισμού.

Όπως κάθε χρόνο, αυτή η επετειακή διοργάνωση φιλοξένησε πολυάριθμους συγγραφείς και παρουσίασε δεκατρία νέα έργα, επιβεβαιώνοντας τη ζωτικότητα της αρμενικής σκέψης. Η έκθεση βιβλίου «Armen’Livres» παραμένει μια σπάνια ευκαιρία για τους συγγραφείς να έρθουν σε επαφή με το αναγνωστικό κοινό.

Το «Σπίτι Αρμενικού Πολιτισμού» φιλοξενεί συχνά γνωστούς επιστήμονες, ιστορικούς και συγγραφείς.  Πώς επιλέγετε τα θέματα των διαλέξεών σας; Επικεντρώνεστε μόνο σε ιστορικά ζητήματα ή και στις σύγχρονες προκλήσεις;

Στο πλαίσιο της έκθεσης αρμενικών βιβλίων «Armen’Livres» πραγματοποιούνται ενδιαφέρουσες διαλέξεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις στην αίθουσα «Σαρκίς Μινασιάν» του Αλφορβίλ. Ενδεικτικά, πρόσφατα, το «Maison de la Culture Arménienne» φιλοξένησε την παρουσίαση της ιστοσελίδας «Zndoog», η οποία, με τα σύγχρονα εργαλεία και τις παιδαγωγικές της μεθόδους, στοχεύει στη διευκόλυνση της εκμάθησης της αρμενικής γλώσσας.

Στις 13 Φεβρουαρίου, με τη συμμετοχή περίπου εκατό παρευρισκόμενων, ο Τιγκράν Γεγαβιάν παρουσίασε μια διάλεξη αφιερωμένη στον ρόλο και στις δυσκολίες του αρμενικού Τύπου στη διασπορά. Τόνισε την επιτακτική ανάγκη να μετατραπεί ο Τύπος σε πλατφόρμα διαλόγου, προσελκύοντας τη νεολαία μέσω των σύγχρονων ψηφιακών εργαλείων. Παράλληλα, η έκθεση νέων ζωγράφων που πραγματοποιήθηκε τις ίδιες ημέρες έδωσε νέα πνοή στην κοινοτική ζωή. Στις 13 Μαρτίου, η γλωσσολόγος Αναχίντ Ντοναμπεντιάν-Δημόπουλος ανέπτυξε το θέμα «Το μέλλον των δυτικοαρμενικών. Στόχος, μέσα, πρωταγωνιστές». Υπό το φως του κώδωνα κινδύνου που έχει κρούσει η UNESCO, η ομιλήτρια έθεσε το ερώτημα σχετικά με το πώς θα μετατραπεί η διατήρηση της γλώσσας σε μια ζωντανή μεταβίβαση και όχι σε μια απλή τυπική διαδικασία.

Τον κύκλο διαλέξεων είχε εγκαινιάσει στις 17 Ιανουαρίου ο Μαρκ Νισανιάν, με θέμα «Τι είναι η λογοτεχνική διασπορά;». Με βαθύ στοχασμό, ανέλυσε την εμπειρία της διασποράς μέσα από τη λογοτεχνία, θέτοντας το ερώτημα αν η διασπορά είναι μια ήδη παγιωμένη πραγματικότητα ή ένας ορίζοντας που μένει να δημιουργηθεί.

Αυτή η προσπάθεια υλοποίησης των οραμάτων μας πλαισιώνεται από μια ομάδα έμπειρων συνεργατών, των οποίων η επιστημονική και καλλιτεχνική συμβολή υπήρξε καθοριστική στα διάφορα στάδια των προγραμμάτων μας. Αξίζει να αναφερθούν η Ανί Γκαρμιριάν για την παρουσίαση του πρότζεκτ «Zndoog», ο Σεβάν Ανανιάν για την επιμέλεια και προετοιμασία της ιστορικής έκθεσης του Αλφορβίλ, καθώς και η Γκάσια Χαρουτιουνιάν-Αρτίν για τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή των εργαστηρίων στο Ινστιτούτο Αραβικού Κόσμου (IMA). Αυτές οι διαλέξεις και οι συνεργασίες αποσκοπούν στο να δώσουν νέα ώθηση στην αρμενική σκέψη, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ανοιχτού διαλόγου όπου ο πολιτισμός παύει να είναι απλή ανάμνηση και γίνεται ζωντανή παρουσία.

Ποιες είναι οι κύριες δυσκολίες και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα το «Maison de la Culture Arménienne», ιδιαίτερα μέσα στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της Γαλλίας;

Η κύρια πρόκληση σήμερα δεν είναι μόνο η ανάπτυξη αλλά και η ικανότητα δημιουργίας ενός χώρου που θα αποτελεί σημείο συνάντησης και πολιτιστικών ανταλλαγών. Η εποχή μας βασίζεται στην επέκταση των δικτύων και στον υψηλό επαγγελματικό ανταγωνισμό, γεγονός που απαιτεί μια θεμελιώδη αναθεώρηση των προσεγγίσεών μας.

Η έξυπνη χρήση των νέων μέσων και ο εκσυγχρονισμός της διαχείρισης των προγραμμάτων δεν αποτελούν πλέον επιλογή, αλλά επιτακτική ανάγκη για τη δημιουργία νέας πνοής και νέων οριζόντων. Μόνο μέσα από τη σύζευξη αυτών των καινοτόμων μέσων με τις εξειδικευμένες επαγγελματικές δεξιότητες θα καταστεί δυνατό να οικοδομήσουμε ένα σύγχρονο μέλλον.

***

Ολοκληρώνοντας τη συζήτησή μας με τη Νόρα Σαραφιάν-Ταστσιάν, γίνεται σαφές ότι το «Maison de la Culture Arménienne» στο Αλφορβίλ λειτουργεί ως ένας θεσμός που εξελίσσεται διαρκώς. Είναι ένας χώρος όπου η παράδοση δεν παραμένει στάσιμη αλλά συνιστά το θεμέλιο για σύγχρονες εκπαιδευτικές, πολιτιστικές, καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες και δημιουργικότητα. Πρόκειται για έναν τόπο στοχασμού και προβληματισμού, όπου η επαφή με τις ρίζες γίνεται αφορμή για νέες αναζητήσεις, όπως τα εργαστήρια που είχα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά. Η παρουσία του κέντρου επιβεβαιώνει ότι ο αρμενικός πολιτισμός παραμένει μια ζωντανή και ενεργή συνιστώσα της γαλλικής κοινωνίας. Αυτό το αποτέλεσμα δεν είναι τυχαίο· είναι ο καρπός μιας συστηματικής συλλογικής προσπάθειας που καταφέρνει να μετατρέπει τη γνώση σε βίωμα, εμπνέοντας ουσιαστικά τις νέες γενιές.

Στον Σαρκίς Αγαμπατιάν
Δεκέμβριος 2018-Φεβρουάριος 2019, τεύχος 99

Ανήκω στη δεύτερη γενιά της αρμενικής διασποράς. Ο πατέρας μου ήταν από το Εσκί Σεχίρ. Αργότερα μετακόμισε στην Άγκυρα, όπου οι συνθήκες ήταν καλύτερες. Πήγε μια τάξη στο σχολείο όπου έμαθε να γράφει μόνο τ’ όνομα του. Το είχε καημό που δεν είχε μάθει γράμματα και μου έλεγε: «θα σε στείλω σε αρμενικό σχολείο». Αλλά ποτέ δεν έλεγε «հայ ըլլաս» (hay ellas) «να γίνεις Αρμένης», όπως λέμε εμείς, και είναι μια υπερβολή. Έλεγε «մարդ ըլլաս» (mart ellas), εννοώντας να είσαι άνθρωπος μεταξύ των Τούρκων. Κατάλαβες ποια είναι η σύγκριση. Η μητέρα μου ήταν από τη Σμύρνη. Πολλές φορές λέω ότι η οικογένεια μου αποτελείται από μια κολώνα δωρική, που ήταν ο πατέρας μου, λιτός, απέριττος και απόλυτος, και από πάνω ένα ιωνικό κιονόκρανο, όπως πραγματικά ήταν από την Ιωνία, η μάνα μου.

Το σπίτι μας ήταν από την άλλη μεριά της Συγγρού, εκεί που είναι το Κουκάκι σήμερα. Τότε, υπήρχαν ελάχιστα αυτοκίνητα που κυκλοφορούσαν στη Συγγρού, αλλά και πάλι ποιος θα μας πήγαινε κάθε μέρα στο αρμενικό σχολείο και θα μας έφερνε πίσω; Γι’ αυτό η μάνα μου μάς έμαθε, στην αδελφή μου και σε μένα, αρμένικα. Αν πεις στην αδελφή μου να γράψει αρμένικα, θα δεις πόσο καλύτερα θα γράψει από ορισμένους που είχαν πάει σχολείο. Στη συνέχεια πήγα στην πρώτη τάξη στο δημοτικό αλλά αρρώστησα. Όμως, επειδή ήμουν καλός μαθητής, πήγα απευθείας στη δευτέρα, χωρίς να έχω τελειώσει την πρώτη. Ήμουν στο Γυμνάσιο όταν ήρθαν οι Μεχιταριστές από την Ιταλία και ανακοίνωσαν ότι ξανανοίγουν το σχολείο που είχε κλείσει στη διάρκεια του πολέμου και άρχισε να λειτουργεί το 1950. Φοίτησαν αρκετά άτομα από την Ελλάδα, ανάμεσά τους και ο συγγραφέας Αρά Μπαλιοζιάν. Μετά την πρώτη Γυμνασίου που δεν την τελείωσα καλά-καλά για άλλους λόγους, με έβαλαν αμέσως στη δευτέρα τάξη του κολεγίου «Μουράτ Ραφαελιάν».

Με την αρμενική γλώσσα δεν δυσκολεύτηκα. Ίσως ήμουν και από τους καλύτερους και απορούσαν πως ξέρω τόσα αρμένικα. Κατ’ αρχήν, είχα μέσα μου ένα έμφυτο χάρισμα να γράφω ποίηση. Όταν ήμουν στην δευτέρα τάξη έγραψα ένα ποίημα, το οποίο ήταν καθοριστικό για τη ζωή μου και έλεγε το εξής: «Θα έρθει μια μέρα» Օր պիտի քա (Or bidi ka), και τελείωνα με την εξής φράση «Ζήτω η ανεξάρτητη Αρμενία μου» Կեցցէ անկախ իմ Հայաստան (getse angakh im Hayastan). Χωρίς να ξέρω τίποτα, δεν ήμουν καν 14-15 χρονών. Οι μοναχοί το άλλαξαν σε Կեցցէ խիզախ իմ Հայաստան (getse khizakh im Hayastan), δηλαδή «Ζήτω η ατρόμητη Αρμενία μου». Έγινα τρελός! Πήρα το πρώτο ψαλίδι της ζωής μου. Αλλά οι άνθρωποι μάς δίδασκαν πάντα την αγάπη για την πατρίδα και αν το πιστεύεις, μετά από το πρώτο διάστημα που πήγαν να μας αλλαξοπιστήσουν κατά κάποιον τρόπο, έγιναν πιο πολύ Ορθόδοξοι, κι από εμάς, Αρμένιοι Ορθόδοξοι. Στην αρχή προσπάθησαν να μας μυήσουν στον καθολικισμό αλλά μετά κάναμε μια επανάσταση και αναγκάστηκαν μια χρονιά, που δεν μας είχαν περιλάβει στο προσκύνημα για το εκκλησίασμα της 6ης Ιανουαρίου, να μας περιλάβουν και εμάς και ήταν καθοριστικό αυτό. Μετά τα 15-16 μας, αυτοί μας δίδασκαν πόσο πρέπει να αγαπάμε τη δική μας θρησκεία και τη δική μας πατρίδα.

Τελείωσα το σχολείο το 1956 και γύρισα πίσω στην Αθήνα, όπου αμέσως εντάχθηκα σ’αυτό που λέμε «δημόσια ζωή» της κοινότητας μας. Στα 22 μου ήμουν ήδη μέλος του Περιφερειακού Συμβουλίου του Χομεντετμέν. Κάποια στιγμή άρχισε να μου κεντρίζει το ενδιαφέρον και η αντίκα. Όταν αγαπάς τη γλώσσα σου και έχεις μάθει την ετυμολογία των λέξεων, όταν ξέρεις ότι η γλώσσα μας δεν είναι μια οποιαδήποτε γλώσσα που θα μιλούσε κάποιος που δεν έχει γραφή. Η ετυμολογία σε πηγαίνει στις ρίζες απευθείας. Και καταλαβαίνεις ότι αυτές οι ρίζες κοντεύουν τα 5.000 χρόνια και είναι το ελάχιστο για να εννοείς τη γλώσσα σου ινδοευρωπαϊκή.

Έτσι, ξεκίνησε σιγά-σιγά η αγάπη μου για τα παλιά αντικείμενα. Μόλις είχα παντρευτεί το 1968, ο πατέρας μου μού χάρισε ένα αρμένικο χαλί που παρίστανε τη Μητέρα Αρμενία. Τώρα βρίσκεται στην Αρμενία, το έχω δωρίσει. Είναι το ωραιότερο χαλί στο είδος του. Είναι υφασμένο στο Ισπαχάν γύρω στο 1890, με μια σπουδαία απεικόνιση της Μητέρας Αρμενίας. Συγχρόνως η μητέρα μου μού δώρισε ένα αρμενικό προσευχητάριο που ήταν μια καταπληκτική αρμενική λεπτοδουλειά σε ασήμι. Κι αυτό το έχω δωρίσει στην Αρμενία. Αυτά τα δύο αντικείμενα ήταν το έναυσμα για να ψάχνω αντίκες.
Μια μέρα ήρθε κάποιος από την Πόλη που παρουσιάστηκε σαν Αρμένης, ενώ ήταν Έλληνας, και άρχισε να μου πουλάει αντίκες. Και έτσι σιγά-σιγά μπήκα σε αυτόν τον χορό. Μάλιστα, όταν βρέθηκα στην πιο δύσκολη περίοδο της ζωής μου μεταξύ 1989-1996, ενώ έκανα τα πάντα για να σταθώ στα πόδια μου, δεν πούλησα τίποτα απ’ όλα αυτά που είχα συγκεντρώσει.

Δώρισα στο μουσείο Σαρνταραμπάντ της Αρμενίας 204 αντικείμενα κι όταν ξαναπήγα μετά από 17 χρόνια στην επέτειο των 1700 χρόνων του χριστιανισμού, δώρισα κι άλλα και συμπλήρωσα τον αριθμό 301 που συμβολίζει τη χρονιά που η Αρμενία υιοθέτησε επίσημα τη χριστιανική θρησκεία. Η δωρεά αυτή περιελάμβανε χαλιά, υφαντά, κεραμικά, ασημένια αντικείμενα και κυρίως χάλκινα πιάτα, τα οποία μπορεί σε κάποιους να φαίνονται ως τα ευτελέστερα πράγματα, αλλά πόσο σημαντικά ήταν αυτά τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης για τους ανθρώπους! Υπήρχαν χαραγμένες λέξεις στα πιάτα, η χρονολογία, το όνομα, το πατρώνυμο, το επάγγελμα και το χωριό στο οποίο κατασκευάστηκαν. Όταν βλέπεις το όνομα ενός χωριού στην Ανατολία που τώρα μπορεί και να μην υπάρχει και βλέπεις το όνομα ενός κτηνοτρόφου που το έχει δώσει σε μια εκκλησία, σημαίνει ότι για να υπάρχει εκκλησία σε εκείνο το χωριό, θα υπήρχαν τουλάχιστον 150 οικογένειες, δηλαδή περίπου 500 άτομα. Με αυτόν τον τρόπο δίνουμε ένα χτύπημα σε όσους αρνούνται ότι εκεί έγινε πραγματικά Γενοκτονία. Διότι σε μια τέτοια μεγάλη τραγωδία το λιγότερο είναι το έμψυχο υλικό, το άψυχο όμως όταν στο καταστρέφουν σου σπάνε τους κρίκους. Αν σου σπάσουν τους κρίκους με τίποτα δεν επανέρχονται. Αυτά τα λέω με πάθος και πίστη διότι αν σπάσουν οι κρίκοι μας τελείωσε. Όπως και με τη γλώσσα μας, όταν σπάει η γλώσσα και η ορθογραφία και με τη μεταρρύθμιση χαλάει όλη η δομή της γλώσσας, δεν έχουμε λόγο ύπαρξης. Όλα συνδέονται μεταξύ τους.

Το «Χαμασκαΐν» ήταν η βάση πάνω στην οποία ανέπτυξα όλα όσα ήξερα. Ακόμα και το 1990 που ήταν μια δύσκολη περίοδος για μένα, ποτέ δεν το ξέχασα. Όταν αγαπάς κάτι δεν μπορείς να το απαρνηθείς. Έβαλα το λιθαράκι μου στο «Χαμασκαΐν» και νομίζω συνέβαλα σε 2-3 πράγματα.
Τα τρία ωραιότερα πράγματα που κάναμε ήταν, πρώτο το 1984 όταν γιορτάσαμε τον Τανιέλ Βαρουζάν. Την επόμενη χρονιά κάναμε ένα αφιέρωμα στον Κομιτάς. Ζούσε ακόμα η τελευταία μαθήτρια της χορωδίας «Κουσάν» που το 1912 είχε 300 μέλη στην Κωνσταντινούπολη. Κάναμε κάτι ανατρεπτικό, σβήσαμε τα φώτα και ανεβάσαμε στη σκηνή την Περγκρουή Ατανασιάν που είπε ότι ήταν μαθήτρια του Κομιτάς και τον είχε δει με τα μάτια της. Ήταν ανατριχιαστικό. Μάλιστα, καλέσαμε και τον π. Νερσές Ντερ-Νερσεσιάν, ένα μουσικολόγο μεχιταριστή να μας μιλήσει για το θέμα.
Και το τρίτο ήταν όταν κάναμε μια καταπληκτική εκδήλωση στην Εστία της Νέας Σμύρνης για την αρμενική γλώσσα, όπου φέραμε πάλι ένα Μεχιταριστή, τον π. Χαρουτιούν Μπιζντικιάν να μας μιλήσει. Απαγγέλθηκαν ποιήματα γραμμένα και στα δύο ιδιώματα της αρμενικής γλώσσας.

Η πρώτη γενιά ενώ δεν είχε λάβει μόρφωση είχε μέσα της την Πατρίδα. Γι’ αυτήν «άνθρωπος» σήμαινε «Χάι». Στη δεύτερη γενιά, όταν φτιάξαμε το «Νορ Σερούντ» (Νέα Γενιά) θεωρούσαμε ότι όποιος πήγαινε στο Γυμνάσιο είχε Ανώτατη Εκπαίδευση, και μετά, μέσα σε μια δεκαετία, γέμισαν τα Πανεπιστήμια με Αρμένιους.
Αυτή η δεύτερη γενιά είναι νομίζω η πιο δυνατή γενιά, διότι έχει αφενός την κληρονομιά από τους επιζήσαντες της Γενοκτονίας, αλλά παράλληλα έβλεπε και μπροστά διότι είχε ενσωματωθεί ήδη στην ελληνική κοινωνία. Δυστυχώς, οι άνθρωποι της τρίτης γενιάς που θα έπρεπε να είναι η καλύτερη, συμπεριφέρονται απλώς σαν «φιλαρμένιοι».

Δεν θέλω να είμαι Έλληνας αρμενικής καταγωγής. Πάντα λέω ότι είμαι Αρμένης ελληνικής υπηκοότητας. Για παράδειγμα αναφέρω την περιοχή Κρασνοντάρ της Ρωσίας, εκεί που τελειώνει η Υπερκαυκασία. Εκεί, λέγεται ότι ζουν 800.000 Αρμένιοι. Αμιγώς Αρμένιους δεν θα βρεις ούτε 25%. Γενικά, δεν ξέρουν τι είναι, δεν ξέρουν τι γλώσσα μιλάνε. Είναι χαμένοι γιατί δεν είναι ούτε Ρώσοι, ούτε Αρμένιοι. Ενώ αν ήξεραν ότι είναι Αρμένιοι θα είχαν μια ταυτότητα. Γι΄αυτό ακριβώς πιστεύω ότι η επόμενη γενιά θα πει «γιατί μπαμπά δεν μου είχες πει ότι είμαι Αρμένης; Γιατί δεν μου μετέφερες τις αξίες;». Στον πόλεμο είχαμε μιαν ελπίδα. Και μετά τη Γενοκτονία το ίδιο. Τώρα οι άνθρωποι χάνονται μέσα στην ευμάρεια. Ένα πράγμα μόνο σχετικά με τη γλώσσα. Πρέπει να μείνουν και τα δύο ιδιώματα της γλώσσας μας (δυτικο-αρμενική και ανατολικο-αρμενική). Να παραδειγματιστούμε από χώρες που έχουν περισσότερες γλώσσες όπως, ο Καναδάς, η Ελβετία, το Βέλγιο. Να παραδειγματιστούμε και να δημιουργήσουμε ένα κράτος όπου να συγκεντρωθούν όλες οι δυνάμεις μας.
Να αγαπάμε εξ ίσου και να διδάσκουμε τους δύο κλάδους της γλώσσας μας, θεωρώ οτι πρέπει να καταργηθεί η γραμματική Απεγιάν και να μείνει η κλασσική αρμενική γλώσσα.
Δεν θέλω να φανώ εγωιστής αλλά ούτε και σεμνός. Θα πω την αλήθεια. Εγώ ο ίδιος προσπάθησα να ενταχθώ σε αυτήν την εκδήλωση με τα εκθέματα. Είμαι ικανοποιημένος και ευγνώμων στο Χαμασκαΐν που την πραγματοποιήσαμε μέσα στο 2018.
Όταν είναι να προσφέρεις δεν πρέπει να έχεις παρωπίδες. Ήταν μια σειρά από 130 γκραβούρες που συγκέντρωσα μέχρι το 2006 και εκτέθηκαν στην Πρεσβεία της Αρμενίας στην Αθήνα. Μού ζήτησαν να εκτεθούν και στο Μουσείο Σαρνταραμπάντ, όπου με παρεκάλεσαν να δωρίσω μερικές. χωρίς δεύτερη σκέψη τις δώρισα όλες. Από το 2006 μέχρι σήμερα συγκέντρωνα ομοειδείς γκραβούρες.
Μόλις συμπληρώθηκαν 50 τον περασμένο Σεπτέμβριο, προσπάθησα να βρω τρόπο να τις εκθέσω. Οι γκραβούρες αυτές ήταν το καλύτερο όχημα που μπορούσα να βρω για το «Μαΐς Κσανούτε», την 28η Μαΐου. Γι΄αυτό και ο τίτλος «Μαΐς Κσανούτε. Διαβατήριο για την Δημοκρατία». Περιλαμβάνουν όλες τις εκφάνσεις του αρμενισμού. Είχα δύο αρμενικά διαβατήρια, που ανήκαν σε Ελληνο-αρμένιους.
Ήταν τόσο δυνατή αυτή η Δημοκρατία που δεν κράτησε μόνο δύο χρόνια και 6 μήνες. Κράτησε πάνω από έξι χρόνια, και αυτό φάνηκε και από τα διαβατήρια που εξέδιδε. Χάρη σε αυτά τα διαβατήρια σώθηκε κόσμος. Τύπωνε διαβατήρια στη Βενετία, νομίσματα στη Γαλλία, γραμματόσημα στην Αγγλία. Έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε. Γι’αυτό, όποιος δεν τιμάει το Μαΐς Κσανούτε, δεν τιμάει τον εαυτό του. Σου ορκίζομαι στην καρδιά μου, ότι μέχρι πριν από δύο χρόνια κανείς δεν γνώριζε στο Μουσείο στην Αρμενία, σε ποια κομματική παράταξη ανήκω...

* Σημειωτέον πως οι πόλεις που ορίζονται Παγκόσμιες Πρωτεύουσες Βιβλίου από την UNESCO, οφείλουν να προωθούν τα βιβλία και την ανάγνωση κατά τη διάρκεια του έτους βιβλίου.
Την τιμητική αυτή διάκριση της UNESCO έφερε και το Γερεβάν, το 2012, με πλήθος εκδηλώσεων και πλούσιο πρόγραμμα που ανέδειξαν την πρωτεύουσα της Αρμενίας ως πολιτιστικό προορισμό.

Στον Μίκυ Μοβσεσιάν
Οκτώβριος- Δεκέμβριος 2016, τεύχος 91

Είσαι μια σταθερά ανερχόμενη παρουσία στο πεδίο του σύγχρονου χορού. Πώς ήταν η πορεία σου μέχρι εδώ; Συνάντησες δυσκολίες ή και αναπάντεχη καλοτυχία στο δρόμο σου;
Η πορεία έχει πάντα σταθμούς, εμπόδια και ροή. Όπως σε όλα τα επαγγέλματα, τίποτα δε συμβαίνει αν δεν το δουλέψεις σκληρά και δεν το κυνηγήσεις. Νομίζω αυτό που χαρακτηρίζει τη δική μου πορεία μέχρι τώρα είναι τα σταθερά βήματα.

Πώς διαμόρφωσαν οι σπουδές και η σταδιοδρομία σου μέχρι σήμερα την αναγνώρισή σου στον επαγγελματικό σου χώρο;
Η σπουδή μου στην Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης ήταν το πρώτο βήμα για την ένταξή μου στον συγκεκριμένο καλλιτεχνικό χώρο. Η απόφασή μου να κάνω μεταπτυχιακές σπουδές σε θεωρητικό επίπεδο στον τομέα των παραστατικών τεχνών επηρέασε τη μετέπειτα χορογραφική μου πορεία. Ένα βραβείο χορογραφίας, παραστάσεις σε φεστιβάλ και η επιλογή ενός έργου μου σε διεθνή δίκτυα ήταν η συνέχεια.

Χορεύτρια και χορογράφος. Υπάρχει κάποιο όριο ανάμεσα στις δύο αυτές σου ιδιότητες και ποιο είναι αυτό;
Τώρα πια δεν χορεύω. Δεν έχει προκύψει, λόγω της απασχόλησής μου με τη χορογραφία και τη διδασκαλία. Δεν με ενδιαφέρει να είμαι εγώ πάνω στη σκηνή, αλλά με ενδιαφέρει να δημιουργώ έργα που θα τα δει το κοινό. Με ενδιαφέρει η συνεργασία με τους χορευτές και τους υπόλοιπους συντελεστές.

Δουλεύεις με το σώμα, την επαφή, το αδιόρατο όριο μεταξύ πραγματικού και φανταστικού. Το έργο σου περιβάλλεται από μια αλλιώτικη, απόκοσμη θα έλεγα, αύρα. Τι σε ωθεί στη σύλληψη αυτών των δημιουργιών;
Η διαδικασία που συμβαίνει κατά τη διάρκεια δημιουργίας ενός έργου έχει διάφορα στάδια. Το πρώτο στάδιο είναι η επινόηση και επεξεργασία μιας ιδέας, αυτό που λέμε «concept».
Το «concept» προκύπτει από τα ερωτήματα που έχω και το ενδιαφέρον μου να κατανοήσω κάποιες έννοιες. Η σκέψη μου τροφοδοτείται από τη φιλοσοφία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες που προσεγγίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη και τις κοινωνίες, άλλες μορφές τέχνης και καλλιτέχνες. Το επόμενο στάδιο είναι ο τρόπος που θέλω να μεταφράσω, να μετατρέψω αυτά τα ερωτήματα σε χορογραφικό και κινητικό υλικό. Δεν παρουσιάζω απαντήσεις, αλλά το δικό μου τρόπο να θέσω ερωτήματα που με απασχολούν.

Στην Ελλάδα, ποια είναι η θέση του είδους του χορού που πρεσβεύεις; Υπάρχουν προοπτικές για ανέλιξη;
Η δουλειά μου δεν χαρακτηρίζεται ως εμπορική ή εύπεπτη. Για να συνδεθεί με το κοινό χρειάζεται καταρχήν να είναι ξεκάθαρη και επεξεργασμένη. Τα έργα λειτουργούν όταν το κοινό ενεργοποιείται. Μια παράσταση λειτουργεί προσθετικά σε σχέση με την επόμενη αλλά και με τη διαδικασία θέασης.

Η αρμενική καταγωγή πώς και πόσο σε επηρέασε στην επαγγελματική σου διαδρομή, τις επιλογές και τις εκφάνσεις της δουλειάς σου;
Η καταγωγή μου είναι κάτι ζωντανό και την αισθάνομαι έντονα. Είναι μέρος της ύπαρξης και της σκέψης μου.

Ο χορός δε γνωρίζει όρια. Ο χορός είναι αίσθηση, είναι παλμός. Το χορευτικό δρώμενο: «Ακούς έναν ήχο. Τρέχεις στην άκρη της σκηνής. Σταματάς. Νιώθεις ένα χέρι στον ώμο. Συνεχίζεις…» ήταν μια δουλειά που ψηλάφισε τα όρια μεταξύ του ορατού και αοράτου, παίζοντας με το φως και το σκοτάδι, προκαλώντας τις αισθήσεις και τη φαντασία. Μια παράσταση που παρουσιάστηκε από μια ομάδα ερασιτεχνών χορευτών με και χωρίς προβλήματα όρασης, στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Χορού «Unlimited Access». Τι σε παρακίνησε σε αυτήν την ιδέα και τι εντυπώσεις σου άφησε η πραγμάτωσή της;
Η παράσταση αυτή ήταν το αποτέλεσμα ενός εργαστηρίου χορού για βλέποντες και μη, ερασιτέχνες χορευτές. Η πρόκληση να δουλέψω με ανθρώπους με προβλήματα όρασης ήταν πολύ ιδιαίτερη. Οι υπόλοιπες αισθήσεις πέραν της όρασης ενεργοποιούνται με έναν εκπληκτικό τρόπο και ανοίγουν τα όρια της αντίληψής μας σε σχέση με το χώρο και τους γύρω μας. Η πρόταση για τα εργαστήρια, τα οποία συνεχίζουν, και την παράσταση ήρθε από τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση.

Έχεις σχέδια για το προσεχές μέλλον; Υπάρχουν ήδη κάποιες συνεργασίες στην ατζέντα σου ή κάποιοι καλλιτέχνες με τους οποίους θα επιθυμούσες να συνεργαστείς; Με αρμένιους καλλιτέχνες ίσως;
Έχω διάφορα που τρέχουν και θα τρέξουν. Τον Φεβρουάριο θα παρουσιάσω μια νέα δουλειά στο θέατρο Πόρτα και υπάρχουν συνεργασίες που θα εξελιχθούν στο προσεχές μέλλον. Θα ήθελα να συνεργαστώ με αρμένιους καλλιτέχνες, θα ήθελα να κάνω κάτι στην Αρμενία. Είναι κάτι που χρειάζεται οργάνωση και δουλειά.

Μπορείς με πέντε λέξεις να περιγράψεις τι σημαίνει ο χορός για σένα;
Χορός είναι Κίνηση, Εξέλιξη, Σκέψη, Φαντασία, Ύπαρξη!

Η Γιασμίν Ιχράτς (Jasmin Ihrac) εργάζεται ως χορογράφος και χορεύτρια στο Βερολίνο. Αφού πήρε το πτυχίο της στην Κοινωνιολογία (Diplom, Freie Universität Berlin), σπούδασε Σύγχρονο χορό, σύνθεση και χορογραφία στο Hochschulübergreifendes Zentrum Tanz (HZT – Βερολίνο, Σχολή Καλών Τεχνών). Από το 2012 έως το 2014 εργάστηκε ως βοηθός έρευνας στο χρηματοδοτούμενο από το DFG (Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών) πρότζεκτ, με τίτλο: «Μέσα και στοιχειώδη συστήματα: Αρχειοθετώντας τις παραστατικές τέχνες», στο HMT στη Λειψία και στο HZT στο Βερολίνο. Οι ατομικές και ομαδικές της δουλειές έχουν παρουσιαστεί στο Βερολίνο στα Volksbühne (Trois Voies), Ballhaus Naunynstaße (Mj’a sin – Verflechtungen) και Bethanien (iz-le), όπως επίσης και στο Palais de Tokyo στο Παρίσι (On Speeches). Προς το παρόν, χορεύει στην παράσταση Collective Jumps της Ίζαμπελ Σάντ και ετοιμάζει μια νέα χορογραφική δουλειά (On Confluence), που θα κάνει πρεμιέρα το Δεκέμβριο του 2016, στο HAU, Hebbel Theater, στο Βερολίνο.
Για περισσότερες πληροφορίες: www.jasminihrac.net

Λίγα λόγια για την παράσταση...
Η Γιασμίν Ιχράτς μας επισκέφτηκε στην Αθήνα, στις 18/01/2016, για να παρουσιάσει τη δουλειά της, με τίτλο «ιζ-λε», στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων, στην Κυψέλη. Παρακολουθήσαμε το εικαστικο-χορευτικό της δημιούργημα, το οποίο απέπνεε την εσωτερική αγωνία ενός ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με κάτι ασαφές και μακρινό. Με το χορό της μας μετέφερε στη δική της προσωπική ιστορία αναζήτησης των αρμενικών ριζών της, σε μια αναζήτηση που χάνεται πίσω στο χώρο και στο χρόνο.

Στον Μίκυ Μοβσεσιάν
Ιανουάριος- Μάρτιος 2016, τεύχος 88

Γιασμίν, είσαι χορεύτρια και χορογράφος.Είσαι επίσης και κοινωνιολόγος. Πώς είναι δυνατόν να συνδυαστούν τα δύο αυτά πεδία; Έχει επιδράσει θετικά η μία σου ιδιότητα πάνω στην άλλη και, αν ναι, έχει αποδειχθεί ευνοϊκή η επίδραση αυτή στην καλλιτεχνική σου σταδιοδρομία;
Έχει περισσότερο να κάνει με τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι και προσεγγίζω το χορό. Υπάρχουν μερικά πράγματα που βλέπω με μια μάλλον κοινωνιολογική ματιά. Τα θέματα που με ενδιαφέρουν έχουν συχνά μια κοινωνιολογική όψη. Στο χορό άρχισα να καταπιάνομαι με την ιδέα του συλλογικού, πράγμα σημαντικό και στην Κοινωνιολογία. Έχοντας αυτό σαν αρχή, με ενδιέφερε να μάθω πώς προέκυψε η συλλογικότητα στο χορό, στους αρμενικούς παραδοσιακούς χορούς για παράδειγμα. Στη σόλο παράστασή μου, «ιζ-λε», συμπεριέλαβα και μια κοινωνιολογική προοπτική. Αν και πρόκειται για μια έρευνα πάνω στην ίδια μου την οικογένεια, εξέτασα το ευρύτερο πλαίσιο. Ήταν πολύ σημαντικό για μένα να ξέρω τι είδους στρατηγικές επιβίωσης και ιστορίες ανέπτυξαν γενικά οι άνθρωποι, και όχι μόνον η οικογένειά μου, για να αντιμετωπίσουν αυτά για τα οποία πιθανόν να μη μπορούσαν να μιλήσουν. Η Κοινωνιολογία σχετίζεται και με τον τρόπο που προσπαθώ να συνδέσω το χορό με την πολιτική. Πιστεύω ότι υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι για να εκφραστεί κάτι. Μερικές φορές, μου αρέσει να χρησιμοποιώ λέξεις ή να γράφω κείμενα. Ορισμένα πράγματα εκφράζονται καλύτερα με τη γλώσσα, ενώ άλλα με την κίνηση. Η δουλειά μου εστιάζεται και στην ανεύρεση των κατάλληλων μέσων για την καλύτερη απόδοση διαφόρων καταστάσεων. Σημασία δεν έχει να σκέφτεσαι αποκλειστικά τον έναν ή τον άλλον τρόπο ή μέσο έκφρασης, αλλά να πιστεύεις στην ποικιλία και την παραλληλότητά τους.

Πότε και πώς άρχισε η αναζήτηση της αρμενικής σου καταγωγής; Ποιες ήταν οι βαθύτερες παρορμήσεις που σε οδήγησαν σε αυτήν την αναζήτηση των καταβολών σου;
Ήθελα να μάθω περισσότερα σχετικά με την ιστορία του παππού μου. Το 2011, έκανα μαζί με τον πατέρα μου ένα ταξίδι για να ανιχνεύσω τις καταβολές της οικογένειάς μου. Ο παππούς μου ήταν Αρμένιος και υιοθετήθηκε από μια τουρκική οικογένεια. Πώς επιβίωσε; Ποιες ήταν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες έζησε; Ήθελα, επίσης, να μάθω πώς τα άλλα μέλη της οικογένειάς μου στην Τουρκία αντιμετώπισαν αυτό το γεγονός. Κατέγραψα το ταξίδι μας και κάθε συνέντευξη με την κάμερα. Ξεκινήσαμε από το Καϊσερί, στο Ταλάς, και το μικρό χωριό Κίσκε, όπου μεγάλωσε ο παππούς μου. Κατόπιν, πήγαμε στο Ιστανμπούλ, στο Φεκέ (Βάχκα) και μετά συνέχισα μόνη μου στη Βηρυτό, το Λονδίνο, το Βερολίνο και τη Μασσαλία. Νομίζω ότι αυτό που έψαχνα άλλαζε διαρκώς σε όλο μου το ταξίδι. Κάποιες φορές με ενδιέφερε μόνον η ιστορία της δικής μου οικογένειας και κάποιες άλλες τα ευρύτερα σημεία που συνδέονταν με την έρευνά μου. Πώς είχε επιβιώσει ο κόσμος; Πόσο διέφεραν οι στρατηγικές που επιστρατεύτηκαν για να αντιμετωπιστεί ό,τι συνέβη και σε άλλους Αρμένιους στην Τουρκία αλλά και τη Διασπορά; Έμαθα και το ρόλο που παίζει η σιωπή σε όλο αυτό και ότι το σπάσιμό της φαίνεται να είναι μια δύσκολη πρόκληση για την τρίτη και τέταρτη γενιά. Ήθελα να ανακαλύψω περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με γεγονότα και ιστορίες, που μόνο να υποπτευθώ μπορούσα μέχρι τότε. Αργότερα, ήμουν περίεργη να μάθω περισσότερα για την αρμενική γλώσσα, τη μουσική, το χορό και τον πολιτισμό – έναν πολιτισμό στον οποίο δεν ανατράφηκα.

Είσαι ταυτόχρονα Τουρκάλα και Αρμένισσα. Ήταν ποτέ αυτή η διττότητα αιτία σύγχυσης για σένα ή καθοριστικός παράγοντας για τον τρόπο με τον οποίο σε αντιμετωπίζουν άλλοι Τούρκοι ή Αρμένιοι;
Πάντοτε λέω ότι είμαι Γερμανο-Τουρκο-Αρμένισσα. Αυτό συχνά μπερδεύει τον κόσμο. Ωστόσο, το λέω έτσι, επειδή όλοι αυτοί οι διαφορετικοί πολιτισμοί παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή μου. Οι άνθρωποι αρέσκονται να τραβούν γραμμές και να κατηγοριοποιούν. Έτσι, τα πράγματα γίνονται απλούστερα αλλά και λιγότερο ενδιαφέροντα. Μερικές φορές, το παρελθόν μου δίνει τη δυνατότητα να δω τα πράγματα αποστασιοποιημένα αλλά και με μια ιδιαίτερη ευαισθησία. Αισθάνομαι συμπόνια και κατανόηση, όχι μόνο για τη μια πλευρά και αυτό για μένα δεν είναι πάντα εύκολο. Είναι στιγμές που αισθάνομαι μεγάλη απώλεια που δεν ανατράφηκα στα πλαίσια του αρμενικού πολιτισμού για παράδειγμα. Αλλά, από την άλλη πλευρά, είμαι ευγνώμων που μπορώ να τον ανακαλύπτω λίγο λίγο μόνη μου. Αν και είναι δύσκολο και κουραστικό να ψάχνω ίχνη, δε θα ήθελα να χάσω τίποτα από όσα έμαθα και γνώρισα στο ταξίδι αυτό. Με αυτήν την έννοια, η «μαχαιριά» που έπεσε το 1915 δεν πέτυχε το στόχο της.

Ποια είναι η θέση σου ως προς το νόημα, καταρχάς, αλλά και τη διαιώνιση της έχθρας μεταξύ των δύο λαών; Θα μπορούσε να υπάρξει μια πολιτισμένη και δίκαιη λύση;
Όταν συναντιούνται οι άνθρωποι, κάτι μπορεί να αλλάξει. Πιστεύω πολύ στην ανθρώπινη συναναστροφή. Μόνο μέσω αυτής μπορεί να επιτευχθεί η κατανόηση, αλλά και να ανευρεθούν λύσεις. Φυσικά, η επίσημη αναγνώριση του 1915 είναι σημαντική, αλλά η αλλαγή μπορεί να έρθει μόνο μέσα από τους ανθρώπους. Όταν ήμουν στη Βυρηττό και περπατούσα μέσα στο Μπουρτζ Χαμούντ, σκεφτόμουν, για παράδειγμα, ότι κάτι θα μπορούσε να αλλάξει αν Τούρκοι που δεν πιστεύουν ότι έγινε η γενοκτονία πήγαιναν και έβλεπαν από κοντά την κατάσταση εκεί. Ο Νιγκόλ Μπεζτζιάν, ένας Συριο-Αρμένιος κινηματογραφιστής που με ξενάγησε στη Βυρηττό, το έθεσε ως εξής: «Άνθρωποι από την Τουρκία που έρχονται εδώ πάντα απορούν με αυτό: Αν δεν έγινε η γενοκτονία, αν όλα αυτά δε συνέβησαν, τότε πώς γίνεται αυτό το άτομο να μιλά τουρκικά ενώ δεν είναι Τούρκος αλλά Αρμένιος;» Όταν, λοιπόν, έρχεσαι αντιμέτωπος με κάτι, γεννιούνται ερωτήματα. Από την άλλη μεριά, σκέφτομαι ότι είναι πολύ σημαντικό και το αντίστροφο, οι Αρμένιοι να πάνε στην Τουρκία και να δουν ότι δεν αρνούνται όλοι εκεί τη γενοκτονία.

Έχεις ποτέ δώσει παράσταση στην Αρμενία; Πώς αποδέχτηκαν τη δουλειά σου οι Αρμένιοι;
Χόρεψα τη σόλο παράστασή μου «ιζ-λε» τον Οκτώβρη του 2015, στο πλαίσιο ενός φεστιβάλ στο Ερεβάν. Δεν ήταν καθόλου εύκολη εμπειρία, αλλά σίγουρα ήταν σημαντική. Η παράσταση αυτή συνδυάζει ένα βίντεο με συνεντεύξεις από το ταξίδι μου και μια ζωντανή παράσταση, δηλαδή το χορό μου. Οι συνεντεύξεις έχουν κυρίως γίνει στα τουρκικά. Αν και υπήρχαν υπότιτλοι στα αγγλικά, ήταν πολύ δύσκολο για τον κόσμο να αποδεχτεί να ακούει τουρκικά. Στο «ιζ-λε» δεν υπάρχει πολλή μουσική, αλλά χρησιμοποιώ ορισμένα κομμάτια τουρκικής και αρμενικής μουσικής. Αυτή η μίξη προκάλεσε επίσης σύγχυση. Ορισμένοι έφυγαν στη διάρκεια της παράστασης. Ωστόσο, εισέπραξα και πολύ θετικές αντιδράσεις. Ουσιαστικά, είναι μόνο το χρονικό του ταξιδιού μου για το οποίο μιλώ. Συνάμα, προσπάθησα να αφήσω αρκετή ελευθερία και χώρο για αφαίρεση. Όμως, ένιωσα πόσο βαθύ είναι το συναίσθημα της απόρριψης. Υπάρχουν πολλά ακόμα που πρέπει να γίνουν, πιστεύω.

Έχεις σχέδια για το άμεσο μέλλον; Συνεργασίες ή νέα πρότζεκτ;
Μετά από τη δουλειά μας «Mj’a sin - Verflechtungen», που ήταν μια συνεργασία με την εικαστικό Σιλβίνα Δερ-Μιγκιρντιτσιάν και στην οποία ασχοληθήκαμε με τους αρμενικούς παραδοσιακούς χορούς, συνεχίζω με το θέμα της συλλογικότητας. Το νέο έργο πάνω στο οποίο δουλεύω τώρα έχει να κάνει με τον χορό «χάουζ», έναν χορό που αναπτύχθηκε στα κλαμπ της Νέας Υόρκης, του Σικάγο και του Ντιτρόιτ. Είναι ένας χορός που βασίζεται στην ανταλλαγή και έχει πολλή θετική ενέργεια. Η ιδέα μου είναι να διασχίσω τον χώρο του θεάτρου και του κλαμπ και να εξερευνήσω τον τρόπο με τον οποίο η μαζικότητα μπορεί να προέλθει μέσα από μια κινησιολογική γλώσσα που συνδέει τον χορό «χάουζ» με το σύγχρονο χορό.

Πέντε λέξεις για να περιγράψεις τι σημαίνει ο χορός για σένα.
Ελευθερία, Εξερεύνηση, Έκφραση, Ευθυμία, Ανάγκη.

Στον Ρι­κάρ­ντο Γερ­γκα­νιάν

«Aρμενικά» Απρίλιος - Ιούνιος 2014. Τεύχος 81

“Το χα­τσκάρ εί­ναι η σφρα­γί­δα

του Θε­ού πά­νω στην πέ­τρα”

Ο Βα­ραζ­τά­ντ Χα­μπαρ­τσου­μιάν γεν­νή­θη­κε το 1960 στο Ερε­βάν, ό­που ζει μέ­χρι σή­με­ρα. Εί­ναι πα­ντρε­μέ­νος και πα­τέ­ρας πέ­ντε παι­διών. Η ε­να­σχό­λη­σή του με την τέ­χνη του χα­τσκάρ ξε­κι­νά α­πό το 1988. Αν ε­ξαι­ρέ­σου­με τις εκ­κλη­σί­ες της Αρ­με­νί­ας και του Αρ­τσάχ, τα έρ­γα του εί­ναι δια­σκορ­πι­σμέ­να σε πολ­λές χώ­ρες ό­πως Η­ΠΑ, Ε­νω­μέ­να Α­ρα­βι­κά Ε­μι­ρά­τα, Κα­να­δάς, Ι­ταλί­α, Βέλ­γιο, Ολ­λαν­δί­α, Γαλ­λί­α, Ελ­βε­τί­α, Ελ­λά­δα, Τουρ­κί­α, Ρω­σί­α και Ου­κρα­νί­α. Έ­χει βρα­βευ­τεί στο Αρ­τσάχ, στην Αρ­με­νί­α και στη Βε­νε­τί­α.

Το να δεις έ­να χα­τσκάρ (σταυ­ρό­πε­τρα) στην Αρ­με­νί­α εί­ναι ί­σως το πιο συ­νη­θισμέ­νο πράγ­μα. Υ­πάρ­χουν πα­ντού, γνή­σια και αντί­γρα­φα.
Το να δεις, ό­μως, έ­να ε­ντε­λώς υπαί­θριο ερ­γαστή­ρι χα­τσκάρ σε έ­να δρό­μο στο κέ­ντρο του Ερε­βάν, εί­ναι κά­τι που δεν το πε­ρι­μέ­νεις…
Περ­πα­τώ­ντας στην ο­δό Α­ρα­μί (που φέρει το ό­νο­μα του ι­δρυ­τή της πρώ­της Δη­μο­κρα­τί­ας της Αρ­με­νί­ας το 1918, Α­ράμ Μα­νου­κιάν) στη δια­σταύ­ρω­ση με την Γιεζ­νίκ Κογ­πα­τσί, δια­κό­σια μό­λις μέ­τρα α­πό την πε­ρί­φη­μη και πα­νέ­μορ­φη κε­ντρι­κή πλα­τεί­α της Δη­μο­κρα­τί­ας- ξαφ­νι­κά βρε­θή­κα­με μπρο­στά του. Στην αρ­χή δεν α­ντι­λη­φθή­κα­με ό­τι ε­πρό­κει­το για ερ­γα­στή­ρι: α­πλά κά­ποια χα­τσκάρ δε­ξιά και α­ρι­στε­ρά μας τρά­βη­ξαν την προσο­χή.
Την ε­πο­μέ­νη μέ­ρα βρή­κα­με ε­κεί τρεις - τέσ­σε­ρις νέ­ους που πά­λευαν μέ­σα στη σκό­νη και με διά­φο­ρα ερ­γα­λεί­α την πέ­τρα που θα γι­νό­τα­νε χατσκάρ. Έ­νας α­πό αυ­τούς, ο Χα­μπαρ­τσούμ, χα­μο­γελα­στός, μας χαι­ρέ­τη­σε. «Ε­δώ φτιά­χνουμε τα χα­τσκάρ μας. Ε­λά­τε να τα δεί­τε». Κυ­ριο­λε­κτι­κά πά­νω στο δρό­μο, χω­ρίς πόρτες και πα­ρά­θυ­ρα, με έ­να α­πλό μου­σα­μά α­πό πά­νω για προ­στα­σί­α και κά­τι ξύ­λι­να δο­κά­ρια στα πλα­ϊ­νά, η πα­λιά τέ­χνη του χατσκάρ α­πλω­νό­ταν μπρο­στά στα μά­τια μας, στα μά­τια ό­λων των πε­ρα­στι­κών.
«Ο βαρ­μπέτ (μά­στο­ρας) εί­ναι ο πα­τέ­ρας μου, ε­μείς εί­μα­στε μαθη­τές του», ε­ξή­γη­σε ο ει­κο­σά­χρο­νος. Δύ­ο μέ­ρες με­τά, κα­θό­μα­σταν μπρο­στά στον Βαραζ­τά­ντ Χα­μπαρ­τσου­μιάν, διά­ση­μο μά­στο­ρα χα­τσκάρ, βρα­βευ­μέ­νο το 2010 με το χρυ­σό με­τάλ­λιο του Υ­πουρ­γεί­ου Πο­λι­τι­σμού της Αρ­με­νί­ας και συ­ζη­τά­με πί­νο­ντας έναν κα­φέ «σο­βο­ρα­κάν» (κα­νο­νικό -το α­ντί­στοι­χο του ελ­λη­νι­κού), σε έ­να μα­γα­ζί με γε­ωρ­για­νή κου­ζί­να, λί­γα μέ­τρα μα­κριά α­πό το ερ­γα­στή­ρι και το σπί­τι του.

Μι­λά­ει αρ­γά και στα­θε­ρά, ε­νώ ο κα­πνός του τσι­γά­ρου υ­ψώ­νε­ται και περ­νά­ει μπρο­στά α­πό τα με­γά­λα και εκ­φραστι­κά του μά­τια. Δια­κρί­νεις α­μέ­σως την α­φοσί­ω­ση και το πά­θος για τη δου­λειά του, αλ­λά και κά­ποιο πό­νο στα λό­για και τη φω­νή του.

«Η ε­πι­θυ­μί­α να φτιά­χνει κα­νείς χα­τσκάρ στην Αρ­με­νί­α βρί­σκεται μέ­σα στον άν­θρω­πο, μέ­σα του γεν­νιέται η α­νά­γκη να το κά­νει, δεν εί­ναι α­πλά γλυ­πτι­κή. Γι’ αυ­τό το έ­χουν κά­νει άν­θρω­πο δια­φο­ρε­τι­κών ει­δι­κο­τή­των. Ο κά­θε Αρ­μέ­νιος έ­χει την ε­πι­θυ­μί­α να κά­νει έ­στω έ­να… Το χα­τσκάρ εί­ναι για μας η σφρα­γί­δα του Θε­ού πά­νω στην πέ­τρα, σε έ­ναν τό­πο σφρα­γι­σμέ­νο α­πό πέ­τρα».

Ζη­τά­με πε­ραι­τέ­ρω εξη­γήσεις για τη ση­μα­σί­α των χα­τσκάρ. Για το θρη­σκευ­τι­κό κομ­μά­τι και για την ψυ­χο­σύν­θε­ση του αρ­με­νι­κού λα­ού.

«Με­ρι­κές φο­ρές το χα­τσκάρ α­ντι­κα­θι­στά τον κλη­ρι­κό: ο Αρ­μέ­νιος μπο­ρεί να ντρα­πεί να ε­ξο­μο­λο­γη­θεί στον ιε­ρέ­α, θα ε­ξο­μο­λο­γη­θεί ό­μως μπρο­στά στο χα­τσκάρ. Για το λα­ό μας εί­ναι η πέ­τρα που με­σο­λα­βεί με­τα­ξύ Θε­ού και αν­θρώ­που».

Ο λό­γος του πα­ρα­μέ­νει δυ­να­μικός. Δεν προ­σπα­θεί να σου κά­νει κή­ρυγ­μα. Α­πλά νιώ­θει βα­θιά αυ­τά που λέ­ει.

«Δεν κά­νου­με γλυ­πτά με τον Χρι­στό σταυ­ρω­μέ­νο πά­νω στην πέ­τρα. Ο σταυ­ρός εί­ναι η α­πόδειξη της νί­κης του Χρι­στού. Το χα­τσκάρ εκφρά­ζει το δρό­μο προς τον πα­ρά­δει­σο. Και κα­νέ­να χατσκάρ δεν εί­ναι πα­νο­μοιό­τυ­πο, ό­πως η ζω­ή του κα­θε­νός που εί­ναι δια­φο­ρε­τι­κή. Το χα­τσκάρ εί­ναι η προ­σευ­χή των προ­γό­νων μας. Εί­ναι το πρό­σω­πό μας, η μοί­ρα μας, ο δρό­μος που βα­δί­σα­με και το βλέμ­μα της ψυ­χής μας».

Για το πό­τε ξε­κί­νη­σε αυ­τή η τέ­χνη και πό­τε έ­φτα­σε στο α­πό­γειό της, ο Βαρ­μπέντ μας ε­ξή­γη­σε:

«Από τα στοι­χεί­α που έ­φτα­σαν ως ε­μάς, τα πρώτα χα­τσκάρ δη­μιουρ­γή­θη­καν τον τέ­ταρ­το αιώ­να. Εί­ναι α­πλά, χω­ρίς πο­λύ ε­πε­ξερ­γασί­α, με έ­να σταυ­ρό μό­νο σκα­λι­σμέ­νο πά­νω στην πέ­τρα. Α­πό τον έ­βδο­μο αιώ­να, τα έρ­γα ο­μορ­φαί­νουν και παίρ­νουν πιο σύν­θε­τη μορ­φή, ε­νώ το α­πο­κο­ρύ­φω­μα εί­ναι το δω­δέ­κα­το αιώνα με τους γνωστούς γλύ­πτες Μο­μίκ και Μπο­γός».

Α­πο­ρού­με: το δω­δέ­κα­το αιώ­να, ό­ταν οι Μογγόλοι εί­χαν κα­τα­λά­βει τη χώ­ρα μας;

«Ναι. Μέ­χρι και οι Μογ­γό­λοι μα­γεύ­τη­καν α­πό την ο­μορ­φιά τους και μας πή­ρα­νε το χα­τσκάρ του Μπο­γός α­πό το μο­να­στή­ρι του Κο­σα­βάν­κ! Με­τά το ε­πέ­στρε­ψαν… Τα χα­τσκάρ έ­χουν ιδιαί­τε­ρη δύ­να­μη. Υ­πάρ­χει έ­να στο Κε­γάρ­τ, μπρο­στά στο οποί­ο μπο­ρώ να στέ­κο­μαι ώ­ρες και να το κοι­τά­ω…».

Ό­λοι θυ­μό­μα­στε την κα­τα­στρο­φι­κή μα­νί­α με την ο­ποί­α, χρό­νια πριν, ο α­ζε­ρι­κός στρατός ε­ξα­φά­νι­σε α­πό προ­σώ­που γης έ­να ο­λό­κληρο αρ­με­νι­κό νε­κροτα­φεί­ο στο Τζου­γά του Να­χι­τσε­βάν. Τό­τε κα­τα­γρά­φη­κε η με­γα­λύ­τε­ρη μα­ζι­κή κα­τα­στρο­φή χατσκάρ, γύ­ρω στα δέ­κα χι­λιά­δες κομ­μά­τια…

«Ο σκο­πός τους ή­ταν ξε­κά­θα­ρος: να ε­ξα­φα­νί­σουν ο­τι­δή­πο­τε α­πο­δει­κνύ­ει ό­τι πρό­κει­ται για αρ­με­νι­κό έ­δα­φος. Το ί­διο έ­χουν κά­νει στο Μπα­κού και σε άλ­λα νε­κρο­τα­φεί­α Ρώ­σων και Ευ­ρω­παί­ων. Θέ­λουν να ε­ξαφα­νί­σουν τα α­πο­τυ­πώ­μα­τα… Ευ­τυ­χώς, κα­τα­φέ­ραμε να σώ­σου­με α­ντί­γρα­φα α­πό τα κα­λύ­τε­ρα χα­τσκάρ του Τζου­γά, πά­νω α­πό 35, που σή­μερα εί­ναι το­πο­θε­τη­μέ­να σε αυ­λές εκ­κλη­σιών, ε­νώ με­ρι­κά α­πό αυ­τά τα έ­χου­με στεί­λει στη δια­σπο­ρά».

Οι νέ­οι α­σχο­λού­νται σή­με­ρα με την τέ­χνη του χατσκάρ; Έ­χει συ­νέ­χεια στην πρά­ξη;

«Ε­δώ και 10 -15 χρό­νια πα­λεύ­ω για να πεί­σω ό­τι πρέ­πει να έ­χου­με έ­να σχο­λεί­ο για τα νέ­α παι­διά. Για να μά­θουν οι νέ­οι του­λά­χι­στον να ζω­γρα­φί­ζουν τα μο­τί­βα. Χρειά­ζε­ται υ­πο­στή­ρι­ξη α­πό την πο­λι­τεί­α ή από την ι­διω­τι­κή πλευ­ρά. Έρχο­νται τα παι­διά σε μέ­να και μου ζη­τά­νε να μά­θουν την τέ­χνη. Ο χώ­ρος ό­μως του ερ­γα­στη­ρί­ου δεν ε­παρ­κεί, εί­ναι μό­νο 35 τε­τρα­γω­νι­κά. Και δε θε­ω­ρώ σω­στό να βά­λου­με τα παι­διά α­πό τό­σο νω­ρίς μέ­σα στις πέ­τρες και τη σκό­νη. Πρέ­πει, πρώ­τα απ’ ό­λα, να μά­θουν να ζω­γρα­φί­ζουν. Αν χα­θεί η τέ­χνη του χα­τσκάρ, θα χα­θεί έ­να μέ­ρος της ταυ­τό­τη­τάς μας».

αρ­με­νι­κών χα­λιών στο Αρ­τσάχ

Μια πα­λιά και ι­διαί­τε­ρη τέ­χνη α­να­γεν­νιέ­ται

Στην Χρι­ψι­μέ Χα­ρου­τιου­νιάν

Αρμενικά Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2013 τεύχος 79

Στο Στε­πα­να­κέρ­τ και στο Σου­σί του Αρ­τσάχ ξε­κί­νη­σε να λει­τουρ­γεί ερ­γο­στά­σιο πα­ρα­γω­γής πα­ρα­δο­σια­κών αρμε­νι­κών χα­λιών. Η α­να­γέν­νη­ση και διαφύ­λα­ξη του αρμε­νι­κού πο­λι­τι­σμού και συ­γκε­κρι­μέ­να της ι­στο­ρι­κής αυ­τής τέ­χνης, έ­χει με­γά­λη ση­μα­σί­α για το Αρ­τσάχ και τη νε­ο­λαί­α του, η ο­ποί­α έ­χει συν­δέ­σει το μέλ­λον της με τις προ­ο­πτι­κές α­νά­πτυξης της πα­τρί­δας της. Η τα­πη­τουρ­γί­α εί­ναι άλ­λω­στε μια ι­διαί­τε­ρη τέχνη που χα­ρα­κτη­ρίζει το λα­ό του Κα­ρα­μπάχ α­πό πο­λύ πα­λιά.
Α­ξί­ζει να ση­μειω­θεί ό­τι το χα­λί ονο­μά­ζε­ται στην αρ­με­νι­κή γλώσ­σα «κορ­κ». Α­πό τα αρ­χαί­α κεί­με­να γνω­ρί­ζου­με ό­τι η λέ­ξη «κορ­κ» προ­έρ­χε­ται α­πό την λέ­ξη «κουρ­κ», δη­λα­δή «κά­λυμ­μα για τα ζώ­α», ό­πως την χρησι­μο­ποιού­σαν στον Καύ­κα­σο. Στην Αρ­με­νί­α η λέ­ξη «κορ­κ» έ­χει α­ντι­κα­τα­στα­θεί με τη λέ­ξη «καρ­πέτ» ή «γκαρ­μπέτ» που ως γνω­στόν εί­ναι η ευ­ρέ­ως δια­δε­δο­μέ­νη λέ­ξη για το χα­λί σε ό­λες τις ευ­ρω­πα­ϊκές γλώσ­σες.

Λα­μπε­ρά κί­τρι­να, βα­θυ­πόρ­φυ­ρα και κυα­νά χρώ­μα­τα, πα­νέ­μορ­φα λου­λού­δια, δρά­κοι και α­ε­τοί, ό­πως και «το δέ­ντρο της ζω­ής» εί­ναι με­ρι­κά α­πό τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά δια­κο­σμη­τι­κά σχέ­δια που προ­συ­πο­γρά­φουν τη μο­να­δι­κό­τη­τα των αρ­με­νι­κών χα­λιών. Για ό­λα αυ­τά και για τα κοι­νωνι­κά ζη­τή­μα­τα που σχε­τί­ζο­νται με τη λει­τουρ­γί­α του ερ­γοστα­σί­ου στο Αρ­τσάχ μας μί­λη­σε ο διευ­θυ­ντής πα­ρα­γω­γής της ε­ται­ρεί­ας «ΚΑ­ΡΑ­ΜΠΑΧ-ΚΑΡ­ΠΕΤ» Σε­βάκ Χα­τσα­ντου­ριάν.

Τι στό­χους θέ­σα­τε και με ποιες προ­ο­πτι­κές ξε­κι­νή­σα­τε αυ­τό το πρό­γραμ­μα;

Στό­χος μας εί­ναι να α­να­πα­ρά­γου­με τα πα­λιά πα­ρα­δο­σια­κά αρ­με­νι­κά χα­λιά του Αρ­τσάχ, τα ο­ποί­α με λύ­πη δια­πι­στώ­νου­με σή­με­ρα ό­τι δεν χρη­σι­μο­ποιού­νται πια. Εί­ναι πο­λύ μι­κρός ο α­ριθ­μός των χα­λιών που δια­φυ­λάσ­σο­νται α­πό τις οι­κο­γέ­νειες σήμε­ρα και με δια­φο­ρε­τι­κή χρο­νο­λο­γί­α κα­τα­σκευ­ής. Εί­ναι λοι­πόν βα­σι­κό να α­να­βιώ­σου­με την τέ­χνη αυ­τή, η ο­ποία α­πο­τε­λεί ξεχω­ρι­στό στοι­χεί­ο της πα­ρά­δοσής μας. Προ­πά­ντων γνω­ρί­ζο­ντας πως το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν την ε­πο­χή της ΕΣ­ΣΔ εί­χε οι­κειο­ποι­η­θεί την τέ­χνη μας.

Να το­νί­σω ό­τι οι Αρ­μέ­νιοι του Αρ­τσάχ πο­τέ δεν εί­χαν τα χα­λιά μό­νο ως χρή­σι­μο και πρακτι­κό α­ντι­κεί­με­νο. Ε­πει­δή η κα­τα­σκευή τους ή­ταν μια αρ­κε­τά σο­βα­ρή και α­ξιέ­παι­νη δια­δι­κα­σί­α, κά­θε οι­κο­γέ­νεια το­πο­θε­τού­σε το οι­κο­γε­νεια­κό της χα­λί στον κα­λύ­τε­ρο χώ­ρο του σπι­τιού. Η κα­τα­σκευ­ή του οι­κο­γενεια­κού τά­πη­τα γι­νό­ταν στο σπί­τι, α­πό τις γυ­ναί­κες της οι­κο­γέ­νειας, οι ο­ποί­ες μετέ­διδαν α­πό γε­νιά σε γε­νιά τα μυ­στι­κά της κα­τα­σκευ­ής.

Κα­τό­πιν, ό­ταν οι Α­ζέ­ροι κατά­λα­βαν την α­ξί­α της πα­ρά­δο­σης αυ­τής, ε­φαρ­μό­ζο­ντας στο­χευ­μέ­νη πο­λι­τι­κή, συ­γκέ­ντρω­σαν ό­λους τους οι­κο­γε­νεια­κούς τά­πη­τες α­πό τα χέ­ρια των Αρ­με­νί­ων, εί­τε δίνο­ντάς τους κά­ποιο α­σή­μα­ντο πο­σό, εί­τε α­νταλ­λά­σο­ντάς τους με άλ­λους χα­μη­λό­τε­ρης α­ξί­ας και ποιό­τη­τας.

Με αυ­τόν τον τρό­πο, κα­τά­φε­ραν να α­πο­κτή­σουν τους μο­να­δι­κής ποιό­τη­τας οι­κο­γε­νεια­κούς χει­ρο­ποί­η­τους τά­πη­τες του Αρ­τσάχ.

Η πλειο­ψη­φί­α τους βρί­σκεται σε μου­σεί­α στο Μπα­κού και πα­ρου­σιά­ζονται σαν πα­λιά αζε­ρι­κά πα­ρα­δο­σια­κά χα­λιά. Πράγ­μα α­στεί­ο, διό­τι οι ι­στο­ρικοί και οι γνώ­στες της ι­στο­ρί­ας της τα­πη­τουρ­γί­ας, ό­πως και οι σο­βα­ροί έ­μπο­ροι γνω­ρί­ζουν πο­λύ κα­λά πως που­θε­νά στον κό­σμο δεν υ­πάρ­χουν αζε­ρι­κά αυ­θε­ντι­κά χα­λιά.

Ω­στό­σο, ε­μείς α­ντι­με­τω­πίζου­με μεγά­λες δυ­σκο­λί­ες στη λύ­ση αυ­τού του προ­βλή­μα­τος διό­τι α­κό­μα και σή­με­ρα οι Α­ζέ­ροι ε­ξα­κο­λου­θούν να υ­πε­ρα­σπί­ζο­νται φα­να­τι­κά την πο­λι­τι­κή αυ­τή. Στα τα­πη­τουρ­γεία τους συ­νε­χί­ζουν να κα­τα­σκευά­ζουν τα αρμε­νι­κά πα­ρα­δο­σια­κά χα­λιά του Αρ­τσάχ, τα ο­ποί­α πα­ρου­σιάζουν σαν γνή­σια Α­ζε­ρι­κά, με με­γά­λη ε­πι­τυ­χί­α οφεί­λω να πα­ρα­δε­χθώ.

Ήρ­θε η στιγ­μή να υ­πε­ρα­σπι­στού­με τον πο­λι­τι­σμό μας και να α­ποδεί­ξου­με ό­τι η τέ­χνη αυ­τή μας α­νή­κει! Για αυ­τό, με με­γά­λη χα­ρά και υ­πε­ρη­φά­νεια α­να­κοι­νώνω την ί­δρυ­ση και λει­τουρ­γί­α της τα­πη­τουργι­κής ε­ται­ρεί­ας «Κα­ρα­μπάχ-Κάρ­πετ».

Εί­ναι φα­νε­ρό ό­τι το ερ­γο­στά­σιό σας δου­λεύ­ει με ε­ντα­τι­κούς ρυθ­μούς πα­ρα­γω­γής ώ­στε η πα­ρα­γω­γή σε πρώ­τη φά­ση να δια­τε­θεί στην ε­θνι­κή λα­χειο­φό­ρο α­γο­ρά που διορ­γα­νώ­νεται από το Κα­ρα­μπάχ.

Σω­στά. Ό­πως ή­δη γνω­ρί­ζε­τε, πριν α­πό λί­γο και­ρό, με πρω­το­βου­λί­α της κυ­βέρ­νη­σης της Δη­μο­κρα­τί­ας του Ο­ρει­νού Κα­ρα­μπάχ άρ­χι­σε να υ­λο­ποιεί­ται η πρώ­τη ε­θνι­κή λα­χειο­φό­ρος α­γο­ρά, η ε­πι­τυ­χί­α της ο­ποί­ας εί­ναι ση­μα­ντι­κή για την κυβέρ­νη­ση και το λα­ό, διό­τι έ­χει στό­χο την υ­λο­ποί­η­ση του προ­γράμμα­τος ε­πα­νε­γκα­τά­στα­σης των Αρ­με­νί­ων στο Αρ­τσάχ. Έ­να μέ­ρος των δώ­ρων της λα­χειο­φό­ρου α­γο­ράς εί­ναι και τα χει­ρο­ποί­η­τα χα­λιά μας και την πα­ραγ­γελί­α αυ­τή υ­λο­ποιού­με τώ­ρα.

Πό­τε άρ­χι­σε η λει­τουρ­γί­α του τα­πη­τουρ­γεί­ου;

Η λει­τουρ­γί­α του ξε­κί­νη­σε πριν α­πό τρεις μήνες με το πα­ράρ­τημά μας στο Σου­σί. Ε­δώ, στο Στε­πα­να­κέρ­τ εί­ναι μό­λις έ­νας μή­νας που λει­τουρ­γού­με και με ε­ντα­τι­κούς ρυθ­μούς. Δου­λεύ­ουν ήδη 40 ερ­γά­τριες και σκο­πός μας εί­ναι να φτά­σου­με τις 100, ώ­στε να κα­τα­σκευάζου­με ι­κα­νή πο­σό­τη­τα τα­πή­των. Εί­δα­τε ήδη το τε­ρά­στιο κτι­ρια­κό συ­γκρό­τη­μα, με τα με­γά­λα πα­ρά­θυ­ρα, τους φωτει­νούς χώ­ρους, την ό­μορ­φη και πρα­κτική α­να­κα­τα­σκευ­ή του κτι­ρί­ου, που στο ά­με­σο μέλ­λον θα ο­λο­κλη­ρω­θεί με τα τμή­μα­τα βα­φής των νη­μά­των, πλυ­ντή­ριο και στεγνω­τή­ριο. Με­γά­λο μέ­ρος του κτι­ρια­κού συ­γκρο­τή­μα­τος θα στε­γά­σει το ερ­γα­στή­ριο κα­τα­σκευ­ής νημά­των α­πό μαλ­λί προ­βάτου. Σκο­πός μας εί­ναι να γί­νου­με σύ­ντο­μα μια α­νε­ξάρ­τη­τη ε­ται­ρεί­α και να πα­ρά­γου­με μό­νοι μας τις α­πα­ραί­τη­τες πρώ­τες ύ­λες.

Δια­πι­στώ­σα­με ό­τι η πλειοψη­φί­α των ερ­γα­τριών εί­ναι νε­α­ρές κο­πέλες. Ποιος τις εκ­παι­δεύ­ει για αυ­τή τη δύ­σκο­λη ερ­γα­σί­α; Εν­δια­φέ­ρο­νται οι κο­πέ­λες του Αρ­τσάχ να δου­λέ­ψουν στο συ­γκε­κρι­μέ­νο κλά­δο;

Πράγ­μα­τι, πρό­κει­ται για νε­α­ρές κο­πέ­λες που μα­θαί­νουν την τέ­χνη αυ­τή με με­γά­λη ευ­χα­ρί­στηση, α­να­γνω­ρί­ζο­ντας ταυ­τό­χρονα την πο­λι­τι­σμι­κή της α­ξί­α. Ό­πως διαπι­στώ­σα­τε ερ­γά­ζο­νται και κά­ποιες κυ­ρί­ες με­γα­λύ­τερης η­λι­κί­ας, οι οποί­ες έ­μα­θαν τη δου­λειά σε άλ­λα τα­πη­τουρ­γεί­α ή κα­τα­σκευά­ζο­ντας οι­κογε­νεια­κούς τά­πη­τες στο σπί­τι τους. Εί­μαι πολύ ευ­χα­ρι­στη­μένος που οι νε­α­ρές κο­πέ­λες μας εκ­παι­δεύ­ο­νται κο­ντά τους.

Ποια εί­ναι τα στά­δια κα­τα­σκευ­ής ε­νός τά­πη­τα;

Το πα­ράρ­τη­μά μας στο Στε­πα­να­κέρ­τ έ­χει πλή­ρη αυ­το­νο­μί­α σε ό­λους τους το­μείς πα­ρα­γω­γής, δηλα­δή τη δη­μιουρ­γί­α των νη­μά­των μέ­χρι το τε­λι­κό στά­διο, τη βα­φή, το πλέ­ξι­μο, τα σχέ­δια και το τε­λι­κό χτέ­νι­σμα.

Αυ­τό ο­φεί­λε­ται σε συ­γκε­κρι­μένη πο­λι­τι­κή ώ­στε να μην υ­πάρ­χουν προ­σκόμ­μα­τα και κα­θυ­στε­ρή­σεις στην ε­πί­τευ­ξη των στό­χων πα­ρα­γω­γής.

Στο πα­ρελ­θόν, πριν την κα­τάρ­ρευ­ση της Σο­βιε­τι­κής Έ­νω­σης, τα διά­φο­ρα στάδια κα­τα­σκευ­ής πραγ­μα­το­ποιού­νταν σε δια­φο­ρε­τι­κές δη­μο­κρα­τί­ες, έ­τσι ώ­στε κα­νείς να μην κα­τέ­χει ο­λο­κλη­ρω­μέ­νη τη δια­δι­κα­σί­α και να μην μπο­ρεί να ε­μπο­ρευ­τεί α­νε­ξάρ­τη­τα.

Πώς μπορεί κά­ποιος να α­γο­ρά­σει έ­ναν τά­πη­τα της ε­πι­λο­γής του από το Αρ­τσάχ, να τον πα­ραγ­γεί­λει και να τον πα­ρα­λά­βει; Είστε έ­τοι­μοι να ε­ξυ­πη­ρε­τή­σε­τε σε πα­γκό­σμιο ε­πί­πε­δο τυ­χόν πα­ραγ­γε­λί­ες;

Σε αυ­τό τον το­μέ­α υ­πάρ­χει ακό­μα αρ­κε­τή δου­λειά, διό­τι προ­η­γου­μέ­νως πρέ­πει να έ­χου­με ι­κα­νή πο­σό­τη­τα χα­λιών, α­ντι­προ­σω­πευ­τι­κή των δια­θέ­σι­μων σχε­δί­ων. Σκο­πός μας εί­ναι να βγού­με στην πα­γκό­σμια α­γο­ρά με πλούσιο και κα­τάλ­λη­λο ε­μπό­ρευ­μα.

Η ι­στο­σε­λί­δα του τα­πη­τουρ­γεί­ου μας έχει σχε­δόν ο­λο­κλη­ρω­θεί.

Εί­ναι ποιο­τι­κή και σε διά­φο­ρες γλώσσες, ε­νώ δί­νει τη δυ­να­τό­τη­τα στους εν­δια­φε­ρο­μέ­νους να γνω­ρίσουν τη δου­λειά μας.

Έχε­τε τη δυ­να­τό­τη­τα να υ­λο­ποιεί­τε ει­δι­κές πα­ραγ­γελί­ες;

Α­σφα­λώς. Ο πα­ραγ­γε­λιο­δό­χος μπο­ρεί να δια­λέ­ξει ό­ποιο σχέ­διο, μέ­γε­θος, χρώ­μα και ποιό­τη­τα ε­πι­θυ­μεί, εί­τε α­πό τα δια­θέ­σι­μα εί­τε κά­ποιο δι­κό του.

Ποια η ση­μα­σί­α των σχε­δί­ων και των συμ­βό­λων πά­νω στους τά­πη­τες και πώς δια­λέ­γε­τε τα σχέ­δια αυ­τά;

Στους τά­πητές μας συ­να­ντά­με κυ­ρί­ως τρί­α συμ­βο­λι­κά στοι­χεί­α. Αυ­τά εί­ναι ο δρά­κος, ο α­ε­τός και ο ή­λιος. Εί­ναι σχέ­δια που α­ντα­να­κλούν την ε­θνι­κή μας ει­κόνα και πί­στη, αλ­λά και τη φύ­ση της χώ­ρας μας. Τα σχέ­δια προ­έρ­χο­νται α­πό την αρ­με­νι­κή με­σαιω­νι­κή μι­κρο­γρα­φί­α, τα διακο­σμη­τι­κά μο­τί­βα α­να­πα­ρι­στούν τη ζω­ή και τις α­ξί­ες που πρε­σβεύ­ει ο λα­ός μας. Ο δρά­κος «βι­σά­μπ» συμ­βο­λί­ζει την προστα­σί­α, ο α­ε­τός «αρ­τζίβ» την ε­ξύ­ψω­ση του αν­θρώ­που, ο ή­λιος «α­ρέβ» την ευ­η­με­ρί­α. Υ­πάρ­χουν α­κόμα στα­φύ­λια, ρόδια, βερί­κο­κα, υ­πέ­ρο­χα λου­λού­δια και φυ­σι­κά το «δέ­ντρο της ζω­ής» που συ­να­ντά­ται σε πολ­λές εκ­φάν­σεις της αρ­με­νι­κής τέ­χνης.

Ποιος εί­ναι ο ρό­λος του χει­ρο­ποί­η­του χα­λιού στον πο­λιτι­σμό μας;

Η ι­στο­ρι­κή Αρ­με­νί­α α­πό τους αρ­χαί­ους χρό­νους ή­ταν γνω­στό κέ­ντρο τα­πη­τουρ­γί­ας και ει­δι­κό­τε­ρα το Αρ­τσάχ. Πολ­λοί ι­στο­ρι­κοί ι­σχυ­ρί­ζο­νται ό­τι η ι­στο­ρί­α του αρ­με­νι­κού τά­πη­τα εί­ναι συ­νυ­φα­σμέ­νη με την ύ­παρ­ξη του αρ­με­νι­κού έ­θνους. Η τα­πη­τουρ­γί­α ως τέ­χνη και ο τά­πη­τας ως οι­κο­γε­νεια­κός θη­σαυ­ρός α­ποτε­λούν μέ­ρος της οι­κο­γε­νειακής πα­ρά­δο­σης και εί­ναι άρ­ρη­κτα συν­δε­δεμέ­νοι με την ε­ξέ­λι­ξη του έ­θνους μας.

Ο τά­πη­τας χρη­σί­μευε ε­πί­σης σε λα­τρευ­τικές και τε­λε­τουρ­γι­κές εκ­δη­λώ­σεις και γενι­κό­τε­ρα κά­θε ε­πί­ση­μη ή ση­μα­ντι­κή στιγμή της ζω­ής των αν­θρώ­πων. Μέ­χρι σή­με­ρα ε­ξάλ­λου χρη­σι­μο­ποιεί­ται σε διά­φο­ρες τε­λε­τές της εκ­κλη­σί­ας. Για πα­ρά­δειγ­μα η προε­τοι­μα­σί­α του Αγί­ου Μύ­ρου γί­νε­ται υ­πο­χρε­ω­τι­κά πά­νω σε τά­πη­τα.

Σή­με­ρα στους πα­ρα­δο­σια­κούς γά­μους δεν εί­ναι πλέ­ον υ­πο­χρε­ω­τική η χρή­ση του τά­πη­τα, αλ­λά σε πολ­λά χω­ριά ό­ταν τε­λεί­ται το μυ­στή­ριο, στην πλά­τη του γα­μπρού και της νύ­φης στρώ­νουν συ­νή­θως έ­ναν τά­πη­τα.

Ό­ταν φέρ­νουν την νύ­φη για πρώ­τη φο­ρά στο σπί­τι, ο τά­πη­τας στρώ­νε­ται στην εί­σοδο και η νύ­φη πρέ­πει να μπει πα­τώ­ντας πά­νω του. Με λί­γα λό­για, στις ση­μα­ντι­κές οι­κο­γε­νεια­κές στιγμές ό­πως εί­ναι ο γά­μος, η γέν­νηση, η βά­φτι­ση και ο θάνα­τος, ο τά­πη­τας κατέ­χει πολύ σπου­δαί­ο και εμ­βλη­μα­τι­κό ρό­λο.

Τεύχος: Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2009

Γεννήθηκε το 1918 στο Ικόνιο. Το ’22 ήρθε πρόσφυγας στην Ελλάδα με την οικογένειά του. Αποφοίτησε από το αρμενικό δημοτικό σχολείο του Φιξ και στη συνέχεια φοίτησε στο γυμνάσιο της Λεοντείου. Ήδη από τα μαθητικά του χρόνια εκδήλωσε την αγάπη του για το θέατρο. Αναγκάστηκε να αφήσει τη φοίτησή του στο σχολείο για να ριχτεί στη βιοπάλη. Ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη φωτογραφία. Η μουσική ήταν μια μεγάλη του αγάπη και έφτιαξε δύο ορχήστρες, την «Νταβίγ» και την «Κομιτάς».

Στο θέατρο έπαιξε πρώτη φορά το 1937, ενώ καθήκοντα σκηνοθέτη ανέλαβε το 1947. Από τότε και μέχρι σήμερα έχει πρωταγωνιστήσει και έχει σκηνοθετήσει δεκάδες παραστάσεις. Παράλληλα, έχει επιμεληθεί πολλά αφιερώματα σε αρμένιους λογοτέχνες, μουσικούς και ζωγράφους. Έχει ηχογραφήσει κασέτα με παιδικά παραμύθια. Έχει τιμηθεί δύο φορές από τον πολιτιστικό σύλλογο «Χαμασκαΐν» για την προσφορά του: το 1987 για τα 50 χρόνια καλλιτεχνικής προσφοράς του, ενώ από το 2003 η θεατρική ομάδα του συλλόγου ονομάζεται προς τιμήν του «Αρσαβίρ Καζαντζιάν».

Πότε ξεκινήσατε να παίζετε θέατρο; Μπορείτε να μας μεταφέρετε την ατμόσφαιρα των πρώτων χρόνων των προσφύγων στην Ελλάδα;

Μετά το 1925, όταν οι αρμένιοι πρόσφυγες είχαν πια εγκατασταθεί στην Ελλάδα έχοντας χάσει τα πάντα, έπρεπε πρώτα απ’ όλα να επιβιώσουν. Για να μπορέσουν να ορθοποδήσουν, είχαν την ανάγκη του αρμενικού σχολείου, της αρμενικής εκκλησίας αλλά και του αρμενικού πολιτισμού. Έτσι, σιγά σιγά άρχισαν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους καλλιτέχνες, όπως ο Χμαϊάκ Ναλμπαντιάν, ο Παρτόγ Κετσιάν, ο Μπαρκέβ Νατζαριάν, ο Γκάρο Κασαπιάν, ο Κεβόρκ Παπαζιάν. Πρόσφυγες και οι ίδιοι έγιναν οι πρώτοι ηθοποιοί που ξεκίνησαν να συμμετέχουν σε θεατρικές παραστάσεις στην Ελλάδα. Ο Κεβόρκ Παπαζιάν ήταν σκηνοθέτης, αδερφός του Αγκόπ Παπαζιάν, του μεγάλου μας μουσικοσυνθέτη. Εγώ τα πρώτα μου βήματα στη σκηνή τα έκανα μαζί του. Παίζαμε θεατρικές παραστάσεις και το ρεπερτόριό μας συμπεριελάμβανε ακόμη και έργα του Σαίξπηρ. Τότε ήμουν 18-20 χρονών.

Ασχοληθήκατε και με τη μουσική;

Παρακολούθησα για κάποια χρόνια μαθήματα μουσικής της Αθηναϊκής Μαντολινάτας και αμέσως μετά την αποφοίτησή μου δημιούργησα την οκταμελή ορχήστρα «Νταβίγ» (=άρπα). Αυτή ήταν η πρώτη ορχήστρα μου. Μετά από λίγο καιρό φτιάξαμε άλλη μία.

Οι ορχήστρες που δημιουργήσαμε συμμετείχαν ενεργά σε κάθε πολιτιστική εκδήλωση της αρμενικής κοινότητας.

Η μουσική μου άρεσε πολύ. Να σας εξομολογηθώ ότι κάποτε έπεσαν στα χέρια μου οι στίχοι ενός άγνωστου σε μένα ποιητή, του Βαναντούρ, που μου άρεσαν πολύ. Οι στίχοι αναφέρονταν σε μικρά αρμενόπουλα. Μου άρεσαν και αποφάσισα να τους μελοποιήσω. Στη συνέχεια, έμαθα το τραγούδι στον αρχηγό των προσκόπων, ο οποίος στη συνέχεια το δίδαξε στα λυκόπουλα. Άρχισαν να το τραγουδούν τα μικρά και στον Νέο Κόσμο και στην Κοκκινιά.

Χρόνια μετά διαπίστωσα ότι οι νέοι μας (σαράντα και πλέον ετών πια) ήξεραν απ’ έξω αυτό το τραγούδι.

Πότε αρχίσατε να ασχολείστε με τη σκηνοθεσία;

Το 1947, στα 29 μου χρόνια, ανέλαβα τη θεατρική ομάδα του συλλόγου «Χαμασκαΐν». Εκτός από τα καθήκοντα του σκηνοθέτη που είχα αναλάβει, για πολλά χρόνια ήμουν ο ενδυματολόγος, ο σκηνογράφος, ο ηθοποιός, ο μουσικός επενδυτής σε κάθε παράσταση που ανεβάζαμε. Και για 60 και πλέον χρόνια συνέχισα να σκηνοθετώ.

Ανεβάσαμε περισσότερες από πενήντα θεατρικές παραστάσεις, έργα αρμενίων και ελλήνων συγγραφέων, αλλά και έργα του διεθνούς ρεπερτορίου.

Θυμάστε κάποιο ευτράπελο από τις παραστάσεις που ανεβάσατε;

Στο θέατρο Γκλόρια παίζαμε την παράσταση «Χοσόγ Τσουκ» (=Το ψάρι που μιλούσε). Όπως προκύπτει και από τον τίτλο, υπήρχε ένα ψάρι το οποίο μιλούσε με τους ανθρώπους. Ήθελα να δώσω έμφαση στη σκηνή του ψαρά, που θα ψάρευε το συγκεκριμένο ψάρι. Σκέφτηκα ο ηθοποιός να ρίξει την πετονιά προς τους θεατές. Έβαλα, λοιπόν, τη σύζυγο μου Τζαγίκ να καθίσει στα πρώτα καθίσματα έχοντας κοντά της ένα πραγματικό ψάρι. Όταν ο ηθοποιός έριξε την πετονιά προς το μέρος της, εκείνη μέσα στο σκοτάδι τοποθέτησε το ψάρι στο αγκίστρι. Φυσικά, οι θεατές έμειναν άφωνοι, μόλις είδαν να ξεπροβάλει ένα πραγματικό ψάρι και μας καταχειροκρότησαν. Εγώ ήμουν στα παρασκήνια, γιατί εκτελούσα και χρέη υποβολέα. Όταν άκουσα την αντίδραση του κοινού, ανακουφίστηκα. Η ιδέα είχε πετύχει.

Παράλληλα, παρακολουθούσατε την ελληνική θεατρική σκηνή;

Ασφαλώς. Το ξέρετε ότι δεν έχω φοιτήσει σε δραματική σχολή. Η δική μου δραματική σχολή ήταν το θέατρο, οι παραστάσεις που παρακολουθούσα. Κάποιες φορές τύχαινε να δω δύο φορές την ίδια παράσταση, για να δω πώς παίζουν, πώς στέκονται στη σκηνή, τι ξεσπάσματα έχουν ή πώς συγκινούνται. Αυτοί ήταν οι δάσκαλοί μου.

Προτιμούσατε να παίζετε ή να σκηνοθετείτε;

Το έχω σκεφτεί πολλές φορές. Προτιμώ να σκηνοθετώ παρά να παίζω ο ίδιος. Γιατί στη σκηνοθεσία υπάρχει πάντα το εύρημα, η επινοητικότητα. Πρέπει να μηχανευτείς τρόπους για να αποδοθεί η σκηνή. Και όταν πετύχει αυτό που αρχικά έχεις συλλάβει στο μυαλό σου, η ικανοποίηση είναι μεγάλη. Βέβαια, και το να είσαι στη σκηνή είναι ωραίο. Τι να πω; Και τα δύο είναι ωραία.

Για ποια παράστασή σας είστε πολύ περήφανος;

Για τον «Κομιτάς». Ανεβάσαμε την παράσταση τρεις φορές, πρώτη φορά στο «Κεντρικόν». Μετά την παράσταση ήρθε και με βρήκε ένας θεατρόφιλος, ο σκηνοθέτης και δάσκαλός μου Ζακάρ Ζακαριάν, ο οποίος δεν ήλπιζε ότι θα πάει τόσο καλά η παράσταση, και μου είπε, «Μπράβο, συνέχισε!»

Το έργο αφηγούνταν τη ζωή του Κομιτάς. Το είχε γράψει ο Μανουέλ Μαρουτιάν, ένας διάσημος ηθοποιός που έπαιζε Σαίξπηρ. Ήταν ένα απαιτητικό έργο. Το 1969, όταν γιορτάζαμε τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Κομιτάς, ανεβάσαμε εκ νέου το έργο στο θέατρο Γκλόρια. Άνθρωποι που ήταν επιφυλακτικοί με το ανέβασμα του έργου, όταν είδαν την παράσταση και τις ενθουσιώδεις αντιδράσεις του κοινού, άλλαξαν άρδην τη στάση τους και έγραψαν εγκωμιαστικές κριτικές στην εφημερίδα μας. Στο διάλειμμα ο κόσμος έβγαινε κλαίγοντας από την αίθουσα, ενώ εγώ την ώρα που έπαιζα άκουγα τα αναφιλητά του κοινού. Τέτοια επιτυχία είχε.

Υπήρξε παράσταση που ταξίδεψε εκτός Ελλάδας;

Όχι. Θέλησα πολύ να κάνω γνωστή εκτός ελληνικών συνόρων την οπερέτα του Αγκόπ Παπαζιάν «Τσαρσλί Αρτίν Αγά». Είναι ένα υπέροχο έργο, ιδίως αν παρουσιαστεί ολοκληρωμένο, με ηθοποιούς, χορωδία, ορχήστρα και μπαλέτο. Έκανα προσπάθειες να ανέβει το έργο στον Λίβανο, στη Βουλγαρία, στην Αμερική, ακόμα και στην Αρμενία, όπου το έχω παραδώσει στον διευθυντή της όπερας. Είναι βέβαια ένα έργο απαιτητικό και δαπανηρό, οπότε η προσπάθεια δεν ευοδώθηκε. Στην παράσταση συμμετέχουν δώδεκα ηθοποιοί, εκ των οποίων οι οκτώ πρέπει να τραγουδούν καλά, δώδεκα μουσικοί (βιολί, βιολοντσέλο, κόρνο, ντραμς, κ. ά.), ένας μαέστρος και δεκαπενταμελής χορωδία. Επιπλέον, το κείμενο εκπροσωπεί μια άλλη εποχή, βρίθει από τουρκικές λέξεις, κάτι που ίσως δυσχεραίνει πλέον την κατανόησή του από πολλούς.

Οι παραστάσεις ανεβαίνουν στην αρμενική γλώσσα. Είναι εύκολο αυτό για όλους τους ηθοποιούς;

Είμαι πεπεισμένος πως, στη διασπορά, η συμμετοχή στις πρόβες και τις παραστάσεις βοηθάει στη διατήρηση και καλλιέργεια της αρμενικής γλώσσας. Σκεφτείτε ότι στις πρόβες, για ένα διάστημα έξι μηνών, όλοι όσοι συμμετέχουν μιλούν μόνο την αρμενική γλώσσα. Άτομα τα οποία έχουν δυσκολίες να εκφραστούν στη γλώσσα μας μαθαίνουν τελικά να τη διαβάζουν και να τη μιλούν καθαρά και χωρίς λάθη. Νέοι που δε χρησιμοποιούν καθόλου την αρμενική γλώσσα, όταν βρίσκονται ο ένας κοντά στον άλλον, την περίοδο που συμμετέχουν στη θεατρική ομάδα μιλούν αποκλειστικά αρμενικά. Πολλές φορές δίνουμε βάση σε άλλα πράγματα και δεν εκτιμάμε όσο πρέπει το ρόλο που παίζει το θέατρο στη διατήρηση της γλώσσας.

Έχετε κάποιο όνειρο για τη θεατρική ομάδα «Αρσαβίρ Καζαντζιάν»;

Ξέρετε, όλα αυτά τα χρόνια ταλαιπωρούμασταν πολύ για να κάνουμε τις πρόβες. Δεν μπορείτε να φανταστείτε. Δεν βρίσκαμε χώρο κατάλληλο για τις πρόβες. Τις κάναμε σε σπίτια ή -μες στο καταχείμωνο- σε χώρους χωρίς θέρμανση. Κι όλα αυτά για να παρουσιαστεί η παράσταση για μια και μόνη φορά. Συν τα χρήματα που δίνονταν κάθε φορά για ενοικίαση του χώρου, όπου ανέβαινε η παράσταση.

Το όνειρό μου, λοιπόν, θα ήταν να είχε το Χαμασκαΐν το δικό του χώρο, το δικό του θέατρο. Δυστυχώς, μέχρι σήμερα δε βρέθηκε μέσα στην αρμενική κοινότητα ένας χορηγός, ένας λάτρης της τέχνης, να προσφέρει μια θεατρική αίθουσα στο κέντρο των Αθηνών, όπου θα γίνονται όλες οι εκδηλώσεις μας. Μ’ αυτή την πρωτοβουλία θα απαθανατιζόταν τ’ όνομά του. Για παράδειγμα, στη Βηρυτό υπήρξε ο Ντερ Μελκονιάν, ο οποίος πρόσφερε στην εκεί παροικία τα χρήματα για να χτιστεί θέατρο.

Είναι μία σκέψη χρόνων. Φτιάξαμε εκκλησίες, φτιάξαμε το Ζαβαριάν, γιατί να μην έχουμε και μια θεατρική εστία, όπου θα πραγματοποιούνται όλες οι εκδηλώσεις μας; Μπορεί να γελάσετε με τη σκέψη μου, όμως αυτό για μένα είναι όνειρο ζωής. Ίσως στο μέλλον να βρεθούν κάποιοι που θα μπορούν να προσφέρουν αυτό το τόσο σημαντικό δώρο στην παροικία μας.

{jgototop}{/jgototop}