Το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» είναι η μόνη
οργάνωση που επί τριάντα τρία χρόνια
συγκαλεί στο ίδιο τραπέζι όλους τους φορείς
του έθνους μας για την επίτευξη κοινών σκοπών

Η Παναρμενική Οργάνωση Αλληλεγγύης «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» (Hayastan All Armenian Fund) είναι μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1992 με στόχο να προσφέρει ανθρωπιστική και υλικοτεχνική βοήθεια σε υποβαθμισμένες περιοχές της Αρμενίας και να χρηματοδοτεί έργα που αναβαθμίζουν τις υποδομές της χώρας. Στο Παγκόσμιο Κεντρικό Συμβούλιο συμμετέχουν όλες οι θρησκευτικές και πολιτικές αρχές της Αρμενίας και της Διασποράς, ενώ επιτροπές δραστηριοποιούνται σε δεκαοκτώ χώρες, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα από το 2009.

Συναντηθήκαμε με τον πρόεδρο του παραρτήματος στην Ελλάδα Ντανιέλ Απικιάν, ο οποίος μας μίλησε για το έως τώρα έργο, τα προβλήματα και τη μελλοντική πορεία της οργάνωσης.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν 

Στα τέλη Ιουνίου συμμετείχατε στο συνέδριο του «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» που διεξήχθη στο Γερεβάν. Ποια ήταν τα θέματα που απασχόλησαν τους συμμετέχοντες, ποιες οι προτεραιότητες και ποιοι οι στόχοι; Έχει αλλάξει κάτι στη διάρθρωση της οργάνωσης;

Στις 27 Ιουνίου 2025 διεξήχθη στο Γερεβάν η ετήσια γενική συνέλευση της οργάνωσης υπό την  προεδρία του Βαχάκν Χατσατουριάν, Προέδρου της Δημοκρατίας της Αρμενίας. Όπως πολύ σωστά αναφέρατε, οι συμμετέχοντες προέρχονται από όλες τις θρησκευτικές και πολιτικές αρχές του έθνους μας, και πρόεδρος της Γ.Σ. και του Δ.Σ. είναι ο ίδιος ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας της Αρμενίας. Το συνέδριο θεωρείται υψίστης σημασίας, διότι είναι η μόνη οργάνωση που επί τριάντα τρία χρόνια συγκαλεί στο ίδιο τραπέζι όλους τους φορείς του έθνους μας για την επίτευξη κοινών σκοπών, την κάλυψη κοινών αναγκών και την επίλυση κοινών προβλημάτων.

Φέτος παρουσιάστηκαν τα προγράμματα που έχουν υλοποιηθεί σε τομείς όπως η κατασκευή κατοικιών, η υγειονομική περίθαλψη, η ανθρωπιστική βοήθεια, η κοινωνική υποστήριξη, η εκπαίδευση, η αποκατάσταση και ανάπτυξη υποδομών και η μεγάλης κλίμακας ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που αναμένεται κατά τα επόμενα έτη.

Πώς έχει δομηθεί η ελληνική οργάνωση; Θα μπορούσατε να μας παρουσιάσετε συνοπτικά τα έργα που έχει ολοκληρώσει και την αρωγή που έχει προσφέρει το παράρτημα της Ελλάδας από το 2009 μέχρι σήμερα;

Το παράρτημα της Ελλάδας έχει δομηθεί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Απαρτίζεται από όλους τους θρησκευτικούς φορείς, τους εκπροσώπους όλων των κομμάτων, σωματείων και οργανώσεων της ελληνοαρμενικής κοινότητας. Από την πρώτη ημέρα της ίδρυσής του έχει συμμετάσχει και αναλάβει πάνω από είκοσι προγράμματα στην Αρμενία και στο Αρτσάχ, είτε αυτοτελώς είτε σε συνεργασία με παραρτήματα άλλων χωρών.

Τα υλοποιημένα προγράμματα αφορούν την κατασκευή και επίπλωση κατοικιών, την τεχνολογική και υλικοτεχνική αναβάθμιση νηπιαγωγείων και σχολείων, την κατασκευή δρόμων και υποδομών παροχής νερού, με αποκορύφωμα την προμήθεια δέκα καινούργιων λεωφορείων μεσαίου μεγέθους αμέσως μετά τον πόλεμο.

Μετά τον πόλεμο των σαράντα τεσσάρων ημερών και τα γεγονότα που ακολουθήσαν, η απογοήτευση και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς όλους τους κρατικούς θεσμούς, και όχι μόνο, έχει λάβει μαζικό χαρακτήρα. Πώς θα διαχειριστείτε αυτή την εξέλιξη;

Πράγματι, μετά την ήττα του πολέμου επικρατεί μια σχετική απογοήτευση προς όλες τις δομές του έθνους μας, αυτό όμως δεν πρέπει να συγχέεται με τη σημαντική ανθρωπιστική δραστηριότητα της οργάνωσης. Η απογοήτευση δεν είναι αποτέλεσμα ανεπαρκούς ή κακής δουλειάς του «Χιμνατράμ». Υπενθυμίζω ότι την ημέρα της έναρξης του πολέμου, η κυβέρνηση της Αρμενίας έδωσε εντολή, μέσω του Υπουργείου Εξωτερικών, σε όλες τις πρεσβείες ανά τον κόσμο να κινητοποιήσουν τα παραρτήματα του «Χιμνατράμ» ώστε να καλυφθούν οι έκτακτες ανθρωπιστικές ανάγκες. Και επιλέχθηκε το «Χιμνατράμ» καθότι αποδεδειγμένα διαθέτει τη σωστή δομή, την οργάνωση και κυρίως την εμπειρία διαχείρισης έκτακτων καταστάσεων σε καθεστώς απόλυτης διαφάνειας.

Δεν πρόκειται για κρατικό θεσμό αλλά για αμιγώς μη κερδοσκοπική και εντελώς ανεξάρτητη ανθρωπιστική οργάνωση.

Η όποια συμπάθεια ή μη προς κόμματα, θρησκευτικές δομές, πρόσωπα ή ακόμη και κυβερνήσεις δεν πρέπει να συγχέεται με τη σημαντική και ουσιαστική ανθρωπιστική δραστηριότητα που προσφέρει η οργάνωση.

Έχετε κάνει μια αποτίμηση των έργων που έγιναν από το «Χιμνατράμ» όλα αυτά τα χρόνια στο κατεχόμενο πλέον Αρτσάχ. Στην Αρμενία ποια είναι τα έργα της οργάνωσης που βρίσκονται σε εξέλιξη σήμερα;   

Σχεδόν 1.500 έργα υποδομών, που έδωσαν χαρά και ελπίδα σε χιλιάδες κατοίκους στο διάστημα των τριάντα τριών ετών, εγκαταλείφθηκαν ή καταστράφηκαν ολοσχερώς. Πρόκειται για μια πολύ σκληρή πραγματικότητα για τους 1,5 εκ. δωρητές της οργάνωσης ανά τον κόσμο που βλέπουν τους κόπους και τις θυσίες τόσων ετών να καταστρέφονται.

Σήμερα, σε όλη την επικράτεια της Αρμενίας βρίσκονται σε εξέλιξη εκατοντάδες προγράμματα κατασκευών, αναβάθμισης υποδομών, ενίσχυσης περιοχών κοντά στα σύνορα, και κυρίως κοινωνικής και εκπαιδευτικής αποκατάστασης των χιλιάδων παιδιών και γυναικών που ξεριζώθηκαν από τα πατρογονικά εδάφη του Αρτσάχ.

Μόνο το 2024 υλοποιήθηκαν πάνω από πενήντα προγράμματα συνολικού ύψους 1.633.358.691,79 AMD, (περίπου 3.700.000 ευρώ) για περισσότερους από 55.000 δικαιούχους σε σαράντα κοινότητες σε όλη την Αρμενία. Ένα μέρος αυτών των προγραμμάτων έχουν μακροπρόθεσμο χαρακτήρα και θα συνεχιστούν το 2025-2026.

Να προσθέσω ότι όλα τα προγράμματα είναι διαθέσιμα στην επίσημη ιστοσελίδα του «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ»  (www.himnadram.org), όπου ο καθένας έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει την εξέλιξή τους με απόλυτη διαφάνεια.

Υπήρξαν δύο πολύ ατυχείς στιγμές για το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ»: η πρώτη ήταν η εκμετάλλευση κεφαλαίων για ίδιον όφελος από τον εκτελεστικό διευθυντή της οργάνωσης το 2018, και η δεύτερη η αδιαφανής διαχείριση των κεφαλαίων της οργάνωσης από την κυβέρνηση το διάστημα της κρίσης του Αρτσάχ. Ο κόσμος ζητά πειστικές απαντήσεις για αυτά τα ζητήματα.

Το 2018 κλονίστηκε η αξιοπιστία προς το πρόσωπο του εκτελεστικού διευθυντή, γεγονός που μας προβλημάτισε ιδιαιτέρως.

Οι ελεγκτικές αρχές αντέδρασαν ακαριαία, διαπιστώνοντας ότι δεν υπήρξε υπεξαίρεση πόρων αλλά ενδείξεις ότι πόροι αφαιρέθηκαν και έπειτα επανατοποθετήθηκαν. Αυτή η πράξη, όπως είναι φυσικό, δημιούργησε προβληματισμό, επιφέροντας την άμεση αντικατάσταση του εκτελεστικού διευθυντή, ώστε το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» να συνεχίσει απρόσκοπτα το μεγάλο έργο του. Επί αυτού εκκρεμεί δικαστική διαδικασία, και λαμβάνοντας υπόψιν τη δυναμική φύση της υπόθεσης και την αρχή του τεκμηρίου αθωότητας, θα ήταν άστοχο να σχολιάσουμε περαιτέρω σε αυτό το στάδιο.

Μόλις ληφθεί η τελεσίδικη δικαστική απόφαση, η εικόνα θα είναι σαφέστερη και θα έχουμε μια οριστική και νομικά ορθή άποψη επί του θέματος. Αναμφίβολα μια τέτοια είδηση από μόνη της παίρνει γρήγορα μεγάλες διαστάσεις, δημιουργεί δυσαρέσκεια και καλλιεργεί αισθήματα δυσπιστίας, αλλά η επιπόλαιη πράξη ενός ατόμου (ακόμη και του εκτελεστικού διευθυντή) δεν μπορεί και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αναιρέσει το σημαντικό έργο που έχει κάνει, συνεχίζει και θα συνεχίσει να κάνει το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ».

Όσον αφορά τη μεταφορά πόρων προς την κυβέρνηση το διάστημα του πολέμου στο Αρτσάχ θα ήθελα να εξηγήσω το εξής.

Οι πόροι που διοχετεύτηκαν από τα τοπικά παραρτήματα όλου του κόσμου προς τα κεντρικά της Αρμενίας χρησιμοποιήθηκαν στο ακέραιο για την υλοποίηση των προγραμμάτων που είχαν επιλέξει τα τοπικά παραρτήματα, όπως έγινε και στη δική μας περίπτωση με τα 10 καινούργια λεωφορεία.

Από τα ποσά όμως που διοχετεύτηκαν απευθείας στα κεντρικά μέσω της επίσημης ιστοσελίδας (κυρίως από δωρητές της Αρμενίας, όχι της Διασποράς) ένα μέρος τους αξιοποιήθηκε, όπως ήταν φυσικό, για την κάλυψη των έκτακτων αναγκών της κυβέρνησης, από τη στιγμή που δεν υπήρχε συγκεκριμένο επιλεγμένο πρόγραμμα.

Όλα τα παραπάνω έχουν παρουσιαστεί και ανακοινωθεί με απόλυτη σαφήνεια και διαφάνεια.

Προτρέπω τον κόσμο να επισκεφτεί, εκτός από την ιστοσελίδα του «Χιμνατράμ», και την ιστοσελίδα του Κρατικού Ελεγκτικού Συμβουλίου (https://armsai.am/en/node/1275) και να μελετήσει προσεκτικά το αρχείοhimnadram.zip, όπου αναλύεται λεπτομερώς πώς και πού διοχετεύτηκαν όλοι οι πόροι, έως και το τελευταίο ευρώ. Προτρέπω επίσης να ανατρέξετε στο παρακάτω βίντεο στα αγγλικάhttps://youtu.be/W7AdymbT1GI?si=rm65TP69jXvbav-Y και στα αρμενικά https://youtu.be/dCzFLuyRx3k?si=075Hu3D_Qu4wOxUM. Δυστυχώς, μια δυσάρεστη πραγματικότητα της εποχής μας συνιστά η ταχύτατα αυξανόμενη τάση παραπληροφόρησης και διάδοσης ψευδών ειδήσεων, κυρίως από τα κοινωνικά δίκτυα, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος του κοινού να αδυνατεί να διαχωρίσει μια πραγματική από μια ψευδή είδηση. Πρόκειται για ένα παγκόσμιο φαινόμενο που δεν πλήττει μόνο το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» αλλά γενικά τους θεσμούς.

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επισημάνω ότι έχουμε παρατηρήσει, αποδεδειγμένα και διαχρονικά, ότι οι άνθρωποι που έχουν την τάση να διαδίδουν ψευδείς ειδήσεις, να μειώνουν και να δυσφημίζουν εκείνους που εργάζονται αδιάκοπα για να προσφέρουν είναι ακριβώς εκείνοι που ποτέ δεν συνεισφέρουν ούτε 1ευρώ, μετατρέποντας την προσωπική τους στάση σε άλλοθι και δικαιολογία ώστε να μη συνεισφέρουν.

Αν δεν κάνω λάθος, σύμφωνα με τον κανονισμό της οργάνωσης, ένα μικρό μέρος του κεφαλαίου των παραρτημάτων μπορεί να προσφέρεται και σε τοπικές ανάγκες της Διασποράς. Αλλά τουλάχιστον εδώ στην Ελλάδα αυτό δεν το έχουμε δει, παρά τις μεγάλες οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δομές μας. Γιατί;

Σωστά, το καταστατικό του «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» δίνει τη δυνατότητα στα παραρτήματα να χρησιμοποιούν ένα μικρό ποσοστό των δωρεών για τις τοπικές ανάγκες κάθε κοινότητας.

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι το 2013 το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ», λαμβάνοντας υπόψιν τη δύσκολη οικονομική κατάσταση της κοινότητας, μετά από ομόφωνη απόφαση του Δ.Σ. και έγκριση από τα κεντρικά της Αρμενίας, διέθεσε το ποσό των 7,872€ προς τα αρμενικά σχολεία όλης της επικράτειας. Αυτό το ποσό μοιράστηκε σε αναλογία με τον αριθμό των μαθητών που φοιτούσαν τότε στα σχολεία, και εκτός από τα σχολεία της Αττικής αφορούσε ακόμη και τα εβδομαδιαία σχολεία της Βόρειας Ελλάδας.

Εδώ υπάρχει ένα εξαιρετικά λεπτό σημείο που πρέπει να διευκρινιστεί: Όταν συλλέγονται χρήματα για έναν συγκεκριμένο σκοπό, το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» αποκτά την απόλυτη ευθύνη υλοποίησης του σκοπού αυτού, και δεν έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει τους πόρους για άλλο σκοπό, ακόμη και αν αυτό επιτρέπεται από το καταστατικό. Μια τέτοια πράξη μπορεί να θεωρηθεί παραπλανητική προς τους δωρητές, με κίνδυνο να θίξει ανεπανόρθωτα την αξιοπιστία, συνέπεια και διαφάνεια της οργάνωσης.

Τα προγράμματα ανακοινώνονται από τα κεντρικά της Αρμενίας, έχοντας υπόψιν τις ανάγκες κάθε εποχής, και επιλέγονται από τα τοπικά παραρτήματα ανά τον κόσμο, ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητές τους.

Τα χρήματα που συλλέγονται αφορούν συγκεκριμένα και ανακοινωμένα προγράμματα με συγκεκριμένο προϋπολογισμό και χρονοδιάγραμμα.

Ο κάθε δωρητής, ανεξαρτήτως ποσού, αποκτά το δικαίωμα παρακολούθησης της ορθής υλοποίησης του προγράμματος στο οποίο συμμετέχει μέσω της επίσημης ιστοσελίδας ή μέσω του τοπικού παραρτήματος της χώρας του.

Το «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ» βασίζεται στη συλλογική προσπάθεια και συμμετοχή όλου του κόσμου, όχι απαραίτητα με μεγάλα ποσά αλλά με μεγάλη και ευρεία συμμετοχή, έχοντας ως μοναδικό σκοπό να καλύψει με συνέπεια και διαφάνεια τις ανθρωπιστικές ανάγκες του έθνους μας. Αυτή ακριβώς είναι και η δύναμη του «Χαϊαστάν - Χιμνατράμ».

Η Ελλάδα υποστηρίζει τις έναρχες, διπλωματικές
προσπάθειες της Αρμενίας για την επίτευξη
σταθερής και διαρκούς ειρήνης

Ο Χρήστος Σοφιανόπουλος ανέλαβε τα καθήκοντά του ως Πρέσβυς της Ελλάδας στην Αρμενία το Δεκέμβριο 2023. Έχει υπηρετήσει ως επικεφαλής του πολιτικού τμήματος της Πρεσβείας της Ελλάδας στην Ουάσιγκτων (2020-2022), ως Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στα Ιεροσόλυμα (2016-2020), στη Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Ελλάδας στον ΟΑΣΕ (2008-2011), συμπεριλαμβανομένης της περιόδου της άσκησης της προεδρίας του Οργανισμού από την Ελλάδα, στη Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Ελλάδας στην Ε.Ε. (2004-2008), όπου ασχολήθηκε με θέματα Διεύρυνσης Ε.Ε. και με θέματα Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, καθώς και στην Πρεσβεία της Ελλάδας στη Στοκχόλμη (2001) ως Ακόλουθος Πρεσβείας.

Στην Κεντρική Υπηρεσία του ΥΠΕΞ έχει υπηρετήσει επί επτά, συνολικά, έτη σε Διευθύνσεις που παρακολουθούν θέματα Ευρωπαϊκής Ένωσης (θέματα Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Άμυνας, Διεύρυση Ε.Ε., Ευρωπαϊκή Συνέλευση και διαπραγμάτευση της Συνθήκης της Λισσαβώνας). Έχει υπηρετήσει ως Διευθυντής του Γραφείου Γενικού Γραμματέα του ΥΠΕΞ, καθώς και στη Γενική Διεύθυνση Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων του Υπουργείου.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1967 και είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (LSE) στην πολιτική επιστήμη.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Αναλάβατε την θέση στην Αρμενία σε μια περίοδο εξαιρετικά δύσκολη για τη χώρα η οποία είναι εκτεθειμένη σε πολλούς και σοβαρούς κίνδυνους. Η Ελλάδα ως φίλη χώρα και μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ποιους τρόπους βοηθάει την Αρμενία για να αντιμετωπίσει τις τρέχουσες δυσκολίες;

H Ελλάδα ως φίλη χώρα με στενούς, ιστορικούς δεσμούς με την Αρμενία επεδίωξε, όποτε χρειάστηκε, να προσφέρει στήριξη, με κάθε εφικτό τρόπο, όπως για παράδειγμα μέσω ανθρωπιστικής βοήθειας. Εξίσου, όμως, σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι ένας έναρχος διεθνής δρώντας, αφού ασκεί την εξωτερική της πολιτική με βάση τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Ως εκ τούτου, θεωρεί ότι ο σεβασμός της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών είναι θεμελιώδης, απαραβίαστη αρχή. Η Ελλάδα είναι υπέρμαχος της ειρηνικής διευθέτησης των διαφορών μεταξύ χωρών και αντιτίθεται σθεναρά στη χρήση βίας ή στην απειλή χρήσης βίας και αντ΄ αυτού είναι σταθερά προσηλωμένη στον διάλογο και τη διπλωματία. Είναι επίσης μια χώρα βαθιά προσηλωμένη στις δημοκρατικές αρχές και αξίες. Εξ ου και οι τρεις λέξεις στο λογότυπο της συμμετοχής της Ελλάδας, ως μέλος, στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, για τα έτη 2025-2026: «Διάλογος, Διπλωματία, Δημοκρατία». Η Ελλάδα θα τηρήσει μια θέση αρχών καθ΄ όλη τη διάρκεια της θητείας της στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Είναι λογικό, συνεπώς, η Ελλάδα να υποστηρίζει τις έναρχες, διπλωματικές προσπάθειες της Αρμενίας για την επίτευξη σταθερής και διαρκούς ειρήνης στον Ν. Καύκασο και ομαλοποίησης σχέσεων με τους γειτονές της, καθώς και την πρωτοβουλία της που έχει στόχο την απεμπλοκή της περιφερειακής διασυνδεσιμότητας, δηλαδή την επαναλειτουργία των δικτύων μεταφορών και επικοινωνιών με όλους τους γείτονές της, σύμφωνα με τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου και προς όφελος της σταθερότητας και της ευημερίας στην ευρύτερη περιοχή.

Οι διμερείς συναντήσεις πολιτικού διαλόγου υψηλού επιπέδου μεταξύ της Ελλάδας και της Αρμενίας που πάντοτε θέτουν τον τόνο στις σχέσεις μεταξύ δύο χωρών, έχουν ήδη πυκνώσει το τελευταίο διάστημα. Εντός του 2024, ο Αρμένιος Πρωθυπουργός επισκέφθηκε την Αθήνα και ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών επισκέφθηκε το Γερεβάν, ενώ οι δύο Πρωθυπουργοί και οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών είχαν επιπλέον συναντήσεις, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας, η Ελλάδα είναι, ιστορικά, το πρώτο Κράτος-Μέλος του ΝΑΤΟ που επιδίωξε συστηματική συνεργασία με την Αρμενία. Η συνεργασία αυτή βασίστηκε πρωτίστως στον τομέα της εκπαίδευσης, αλλά πλέον επεκτείνεται και σε αυτόν της πραγματοποίησης κοινών ασκήσεων. Δόκιμοι του Αρμενικού Στρατού φοιτούν και αποφοιτούν από την Σχολή Ευελπίδων και την Στρατιωτική Ακαδημία Σωμάτων Στρατού εδώ και πολλά χρόνια. Πολύ πρόσφατα, το Δεκέμβριο του 2023, οι δύο πλευρές υπέγραψαν και Στρατιωτικοτεχνική συμφωνία, κατά την επίσκεψη στην Αθήνα του Υπουργού Άμυνας της Αρμενίας, επίσκεψη που ανταποδόθηκε, τον περασμένο Μάρτιο, όταν ο Έλληνας Υπουργός Εθνικής Άμυνας επισκέφθηκε το Γερεβάν. Πρόσφατα, υπήρξε, επίσης, ανταλλαγή εμπειριών σε επίπεδο επιτελών.

Η συνεργασία στον τομέα της άμυνας, σήμερα, καθίσταται ακόμη πιο σημαντική για την Αρμενία, αφού επιδιώκει, ταχέως, έναν εις βάθος εκσυγχρονισμό του στρατεύματός της, σε όλους τους τομείς.

Όπως είπατε, μεγάλη σημασία έχει και το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι Κράτος-Μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τάσσεται, συνεπώς, στο πλαίσιο της διαδικασίας λήψης αποφάσεων από τα αρμόδια όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπέρ της εμβάθυνσης και επέκτασης των σχέσεων Ε.Ε.-Αρμενίας, μέσω της οικονομικής, της ανθρωπιστικής και της αναπτυξιακής στήριξης που θα αυξήσει την ανθεκτικότητα της χώρας στις μεγάλες σύγχρονες προκλήσεις. Η στήριξη αυτή συνδέεται και με τη μεταρρυθμιστική ατζέντα της αρμενικής κυβέρνησης και την επιδίωξη περαιτέρω ενίσχυσης των δημοκρατικών θεσμών στη χώρα, αλλά και την πολιτική διαφοροποίησης των οικονομικών και εμπορικών της σχέσεων.

Η Ελλάδα στηρίζει την υιοθέτηση της διαμορφούμενης νέας ατζέντας συνεργασίας Ε.Ε.-Αρμενίας, όπως τάχθηκε, πρόσφατα, υπέρ της ενίσχυσης της Αρμενίας μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ειρήνης, της ανάπτυξης μιας μη-στρατιωτικής αποστολής παρατηρητών της Ε.Ε. στην Αρμενία και της έναρξης διαλόγου Ε.Ε.-Αρμενίας, με σκοπό την απελευθέρωση θεωρήσεων για τους Αρμενίους πολίτες. Αν λάβει κανείς υπόψη και τη Συνολική και Ενισχυμένη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης Ε.Ε.-Αρμενίας, η οποία είναι το βασικό συμβατικό πλαίσιο της συνεργασίας τους, υπάρχει πλειάδα μέσων και εργαλείων συνεργασίας της αρμενικής πλευράς με Κράτη-Μέλη της Ε.Ε., τα οποία η Ελλάδα έχει χρησιμοποιήσει και θα επιδιώξει να χρησιμοποιήσει και στο προσεχές μέλλον.

Ο πολιτισμός που αποτελεί ένα από τα σημαντικά «όπλα» της Ελλάδας με την μακραίωνη ιστορία και μεγάλη πολιτιστική παράδοση πώς θα μπορούσε να φανεί χρήσιμος για την περαιτέρω πνευματική διασύνδεση των λαών μας;

Ο πολιτισμός είναι πρωτίστως ένας κώδικας αξιών που νοηματοδοτεί τον τρόπο ζωής ενός λαού. Είναι το πρίσμα, μέσα από το οποίο ένας λαός αντιλαμβάνεται τον κόσμο και το ρόλο του μέσα σε αυτόν, εκφράζοντας τη δημιουργικότητά του. Συνεπώς, μπορεί να λειτουργήσει και σαν μέσο επικοινωνίας μεταξύ των λαών, πολλώ δε μάλλον μεταξύ λαών, όπως των Ελλήνων και των Αρμενίων, που συνδέονται με ιστορικούς δεσμούς φιλίας, που έζησαν δίπλα-δίπλα για αιώνες, που συνεργάστηκαν και που μοιράστηκαν παρόμοιες τραγωδίες, επιδεικνύοντας την ίδια αντοχή και ικανότητα να ξεπερνούν τις αντιξοότητες.

Βεβαίως ο πολιτισμός δεν είναι ποτέ κάτι στατικό. Τόσο η Ελλάδα, όσο και η Αρμενία είναι χώρες που παράγουν πολιτισμό, τηρώντας μακραίωνες παραδόσεις, αλλά και προβαίνοντας σε προσαρμογές, με νέα μέσα πολιτιστικής έκφρασης, σε έναν κόσμο που πάντοτε μεταβάλλεται, άλλοτε αργά και άλλοτε, όπως στις μέρες μας, ταχύτατα. Και οι δύο λαοί αντλούν μεγάλη υπερηφάνια από την πολιτισμική τους διαδρομή και νιώθουν ως ιστορική τους υποχρέωση, αλλά θα έλεγα και ως έμφυτη τάση, να παραμείνουν δημιουργικοί. Η συνεργασία στον τομέα του πολιτισμού είναι η ανταλλαγή ιδεών και εργαλείων διατήρησης αυτής της δημιουργικότητας.

Όπως της συντήρησης και ανάδειξης της τεράστιας πολιτισμικής κληρονομιάς τους με σύχρονα, τεχνολογικά μέσα, αλλά και ανάπτυξης σε νέους τομείς, όπως ο κινηματογράφος και τα σύγχρονα οπτικοακουστικά μέσα. Υπάρχουν πάρα πολλά που μπορούμε να κάνουμε σε αυτούς τους τομείς.

Με ανταλλαγές μουσειακών εκθέσεων, μετάδοση εμπειρογνωμοσύνης, συμμετοχές σε φεστιβάλ, κοινές παραγωγές, κοινές μελέτες κλπ. Οι δυνατότητες είναι πολύ μεγάλες, όπως και το αμοιβαίο όφελος. Και το πιο σημαντικό είναι ότι το ενδιαφέρον του κοινού και στις δύο χώρες, είναι πραγματικά αξιοσημείωτο και μπορεί να δώσει ιδιαίτερη ώθηση σε τέτοιες προσπάθειες.

Βεβαίως η προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι ένα τεχνικό ζήτημα, ούτε ένα διμερές ζήτημα. Χρειάζεται να εργαστεί κανείς άοκνα, σε διεθνή, πολυμερή σχήματα, όπως την ΟΥΝΕΣΚΟ, για να πετύχει ευρύτερες συναινέσεις και συνεργασίες, και πάλι βάσει αρχών και αξιών. Να εμπεδώσει την ιδέα μιας ευρύτερης παγκόσμιας, πολιτιστικής κληρονομιάς, σεβαστής από όλους και που όλοι μπορούν να απολαμβάνουν. Ο ίδιος ο σεβασμός της πολιτιστικής κληρονομιάς άλλων λαών, είναι ανώτατη ένδειξη πολιτισμού.

Παρά την ειλικρινή διάθεση η διακρατική συνεργασία σε πολλούς τομείς είναι ισχνή ή ανύπαρκτη, πως θα μπορούσαμε να κινητοποιηθούμε, πού θα εστιάζατε περισσότερο και ποιες είναι οι προτεραιότητες σας;

H αλήθεια είναι ότι το θεσμικό πλαίσιο συνεργασίας καθιερώθηκε, σε πολλούς τομείς, ήδη από τη δεκαετία του 1990. Τα αποτελέσματα, όμως, της συνεργασίας, σε πολλούς από αυτούς, δεν ήταν εντυπωσιακά. Για παράδειγμα, η οικονομική, εμπορική και επενδυτική συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών δεν έχει αξιοποιήσει τις δυνατότητές της, για διάφορους γεωοικονομικούς και διαρθρωτικούς λόγους. Μετά από κάποιες προσπάθειες στη δεκαετία του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, τα πραγματικά αποτελέσματα δεν έφθασαν το αρχικό επίπεδο φιλοδοξίας που είχαν οι δύο πλευρές. Αυτό αλλάζει τώρα και υπάρχουν λόγοι να πιστεύουμε ότι μπορούν να επιτευχθούν πολύ περισσότερα στο εγγύς μέλλον. Πρώτον, η επιδίωξη της Αρμενίας να διαφοροποιήσει τις οικονομικές της σχέσεις, δηλαδή να έχει περισσότερους εμπορικούς και οικονομικούς εταίρους, δεύτερον, το κοινό μας ενδιαφέρον σε συγκεκριμένους τομείς της οικονομίας, όπως είναι η υψηλή τεχνολογία, ο κατασκευαστικός τομέας και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και, τρίτον, η δέσμευση της Αρμενίας να υιοθετήσει τα πρότυπα και τις προδιαγραφές αγοράς της Ε.Ε., θα μπορούσαν, τώρα, να συμβάλουν στην εμβάθυνση και επέκταση της συνεργασίας.

Είναι ενδεικτικό ότι πριν λίγες εβδομάδες, την 17^η Δεκεμβρίου 2024, πραγματοποιήθηκε στο Γερεβάν, μετά από ένα διάλειμμα οκτώ ετών, η 6^η Μικτή Διακυβερνητική Επιτροπή Ελλάδας-Αρμενίας, στην οποία συμμετέχουν οι φορείς της διεθνούς οικονομικής πολιτικής και εξωστρέφειας των δύο χωρών, προκειμένου να δωθεί νέα ώθηση στη σχετική συνεργασία. Ασφαλώς, πολύ περισσότερα θα πρέπει να γίνουν για να έχουμε θεαματικά αποτελέσματα και κυρίως θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να έλθουν πιο κοντά οι επιχειρηματικές κοινότητες των δύο χωρών και να αναζητήσουν αμοιβαία επωφελή πεδία και τρόπους συνεργασίας. Σε αυτήν την προσέγγιση μπορούν να συμβάλουν οι δύο κυβερνήσεις.

Θα πρέπει εδώ να πουμε και δύο λόγια για τον τουρισμό. Καταρχάς ο τουρισμός βρίσκεται σε άνοδο χάρη στις σχεδόν καθημερινές, απευθείας πτήσεις δύο ελληνικών αεροπορικών εταιριών. Ο τουρισμός σαφώς και φέρνει σε συχνότερη επαφή τους πολίτες των δύο χωρών, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μεγαλύτερη οικονομική συνεργασία, αύξηση εμπορίου κλπ. Ακόμη, είναι εφικτό τα αεροδρόμια των δύο χωρών να λειτουργήσουν ως κόμβοι για ταξίδια από και πρός περαιτέρω τουριστικούς προορισμούς, σε Ευρώπη και Ασία.

Υπάρχουν και άλλοι τομείς πιθανής συνεργασίας, στους οποίους ενδεχομένως να οδηγηθούμε ανταποκρινόμενοι στις εξελίξεις.

Η πολιτική προστασία και η αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή ή και η ανταλλαγή σχετικής τεχνογνωσίας θα μπορούσαν να είναι μεταξύ αυτών. Προσεχώς η ελληνική πλευρά θα στήσει τρεις συναρμολογούμενες, μεταλλικές γέφυρες σε πληγείσες από πλημμύρες περιοχές της βόρειας Αρμενίας.

Η υπουργός πολιτισμού κυρία Μενδώνη επισκέφτηκε πρόσφατα την Αρμενία, ποιο ήταν το πλαίσιο της επίσκεψης; Έγιναν κάποιες συζητήσεις ή συμφωνίες για συνέργιες στο πολιτιστικό και εκπαιδευτικό πεδίο;

Η Υπουργός Πολιτισμού επισκέφθηκε την Αρμενία το Δεκέμβριο 2024 για να συμμετάσχει στην ετήσια Υπουργική Συνάντηση του Φόρουμ Αρχαίων Πολιτισμών, στο οποίο Ελλάδα και Αρμενία είναι μέλη, μαζί με άλλα επτά Κράτη από τέσσερεις ηπείρους. Πρόκειται για το σχήμα των χωρών με τους ιστορικά αρχαιότερους πολιτισμούς που ευελπιστεί να διαδραματίσει ένα διεθνή ρόλο, στις διμερείς πολιτιστικές σχέσεις των μελών του, αλλά και με συντονισμό δράσεων σε διεθνείς οργανισμούς, με στόχο την προστασία της διεθνούς πολιτιστικής κληρονομιάς, βάσει αρχών και σύγχρονων, τεχνολογικών μέσων. Στην επίσκεψη αυτή προστέθηκε ένα διμερές πρόγραμμα και πραγματοποιήθηκε συνάντηση με την Αρμένια Υπουργό Παιδείας, Πολιτισμού, Επιστήμης και Αθλητισμού.

Δόθηκε έτσι η δυνατότητα να εξερευνηθούν οι πολλές, σημαντικές δυνατότητες συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού.

Θα έλεγα ότι, ως εκ τούτου, έχουμε μια πολύ σαφή εικόνα των κατευθύνσεων που μπορεί τώρα να λάβει αυτή η συνεργασία. Επίσης, διαπιστώθηκε ότι είμαστε κοντά στην οριστικοποίηση των κειμένων δύο διμερών συμφωνιών, μιας που αφορά το πενταετές πρόγραμμα διμερούς συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού και μιας που αφορά την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών.

Όσον αφορά το πανεπιστημιακό πεδίο, αξίζει να σημειωθεί ότι η Ελλάδα στηρίζει συστηματικά δύο κέντρα ελληνικής γλώσσας και ελληνικών μελετών στην Αρμενία, ένα στο Πανεπιστήμιο του Μπρουσόφ και ένα στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Ερεβάν. Και τα δύο αυτά κέντρα μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο, με συμπληρωματικό τρόπο, στο πλαίσιο της εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας, στην προώθηση της συνεργασίας στον τομέα του πολιτισμού -π.χ. μέσω της μετάφρασης επιστημονικών μελετών ή τον υποτιτλισμό ταινιών-, αλλά και στη συνεργασία με ελληνικά πανεπιστήμια, σε τομείς όπως η αρχαιολογία και η θεολογία. Το θεσμικό πλαίσιο υπάρχει και σκοπός είναι να επικαιροποιηθεί και να μπορέσει να παραγάγει αποτελέσματα.

Πώς θα μπορούσαν να συνεισφέρουν ουσιαστικά και πρακτικά οι δύο κοινότητες, η ελληνοαρμενική στην Ελλάδα και η κοινότητα των Ελλήνων στην Αρμενία, στην προώθηση των συνεργασιών μεταξύ των δύο χωρών σε διάφορα επίπεδα;

Οι δύο κοινότητες, καίτοι μιλάμε για πολύ διαφορετικά μεγέθη, είναι ήδη μια απτή γέφυρα που συνδέει τις δύο χώρες. Αυτό δεν είναι απλά σχήμα λόγου. Οι κοινότητες μπορούν και φέρνουν τις δύο χώρες πιο κοντά με πολλούς τρόπους. Για παράδειγμα η ελληνική κοινότητα στην Αρμενία έχει ήδη ρόλο στη συνεργασία στον τομέα του πολιτισμού και συνεισφέρει ουσιαστικά στις προσπάθειες της Πρεσβείας στον τομέα αυτό.

Η ελληνοαρμενική κοινότητα στην Ελλάδα μπορεί σαφώς να έχει αντίστοιχο ρόλο, αλλά και να επιδράσει θετικά στην προσέγγιση των επιχειρηματικών κοινοτήτων των δύο χωρών και όχι μόνο.

Οι σχέσεις μεταξύ των πολιτών, οι σχέσεις «people-to-people», αποδεικνύεται, τη σημερινή εποχή, ότι έχουν συχνά το ρόλο της κινητήριας δύναμης σε μια σειρά από δραστηριότητες. Στον πολιτισμό, στον τουρισμό, στην οικονομία, στην επιστήμη κλπ.

Με την ευκαιρία, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τα «Αρμενικά» για το πλούσιο φωτογραφικό υλικό που προσέφεραν στην Πρεσβεία και που μας έδωσε την ευκαιρία να διοργανώσουμε, σε συνεργασία με το Κρατικό Πανεπιστήμιο του Γερεβάν, μια έκθεση για την ιστορία των Ελληνοαρμενίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τι σας εντυπωσιάζει περισσότερο στην Αρμενία ακόμα και σήμερα, έχοντας ήδη ένα χρόνο θητείας στη χώρα;

Είναι πολλά αυτά που μπορούν να σε εντυπωσιάσουν στην Αρμενία. Το πρώτο και κυριότερο είναι η ιδιοσυγκρασία των κατοίκων της. Είναι δημιουργικοί, ανήσυχοι και ακατάβλητοι, θέτοντας πάντα υψηλούς στόχους. Επίσης είναι φιλόξενοι και γενναιόδωροι, ακόμη και όταν οι ίδιοι στερούνται βασικών ανέσεων και αγαθών.

Βεβαίως η αγάπη τους για την Ελλάδα και τους Έλληνες είναι εμφανής και είναι κάτι που δίνει βαθύτερο νόημα και ουσία στη δουλειά μας, στην ελληνική Πρεσβεία.

Ποιο από τα μέρη που επισκεφτήκατε ήδη στην Αρμενία σας άρεσε περισσότερο; Θα το συνιστούσατε στους Έλληνες να επιλέξουν την Αρμενία για τουρισμό και γιατί;

Θα ήταν άστοχο να αναφερθώ μόνο σε ένα μέρος. Η Αρμενία είναι χώρα με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος και εξαιρετικούς πολιτιστικούς χώρους. Η μεσαιωνική Μονή του Νοραβάνκ, το φαράγγι του ποταμού Ντεμπέντ με τα παλαιά ορυχεία και τις μεσαιωνικές εκκλησίες στις όχθες του, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη Γκιουμρί με τα μουσεία και την αρχιτεκτονική της, αλλά και το όρος Αραγκάτς, το ψηλότερο στη χώρα που προσφέρεται για πεζοπορείες, είναι αυτά που μου έρχονται πρώτα στο νου.

Ιδιαίτερου ελληνικού ενδιαφέροντος είναι ο Ναός του Αγίου Χαραλάμπους, ίσως ο πιο όμορφος ελληνικός ναός της Αρμενίας, στο χωριό Καβάρτ, στα νότια της χώρας, ο οποίος έχει ανάγκη έργων υποστήλωσης και ανακαίνισης. Και αυτά είναι μόνο λιγά από τα μέρη που αξίζουν να επισκεφθεί κανείς, αν αφήσει το Γερεβάν, με τα σημαντικά μουσεία και τα πάρκα του. Θα συνιστούσα ανεπιφύλλακτα στους Έλληνες, είτε έχουν αρμενική καταγωγή, είτε όχι, να επισκεφθούν την Αρμενία.

«Δεν πρέπει να υπάρχει καμία ταλάντευση
ως προς το ότι άπλετο φως οφείλει να πέφτει
και στις πιο σκοτεινές πλευρές της ιστορίας»

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης τo νέο βιβλίο Αρμένιοι και Ελληνικό Κράτος στον Ψυχρό Πόλεμο - Από τον «διωγμό» στην «αναγνώριση» (1945-1991) το οποίο είναι βασισμένο στην διδακτορική διατριβή του Λεβόν - Λεωνίδα Ντιλσιζιάν. Η πρωτότυπη και πολύ χρήσιμη διατριβή ξεδιπλώνει ένα άγνωστο κεφάλαιο της ελληνοαρμενικής κοινότητας.

Όπως αναφέρεται στη περιγραφή τού βιβλίου, η αρμενική κοινότητα έχει αναμφίβολα μακρόχρονη παρουσία στην Ελλάδα. Ωστόσο, η νεότερη ιστορία της δεν έχει μέχρι σήμερα μελετηθεί επαρκώς· το ερευνητικό κενό σε ό,τι αφορά ειδικά την ιστορία των σχέσεων της αρμενικής κοινότητας με το ελληνικό κράτος κατά τον 20ό αιώνα είναι εκκωφαντικό.

Η μελέτη αυτή είναι μια ιστορική αποτίμηση ενός τραυματικού παρελθόντος και μιας εκατέρωθεν σιωπής που από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και μέχρι σήμερα παραμένουν αδιερεύνητα.

Τα «Αρμενικά» είχαν μια ενδιαφέρουσα συνάντηση με τον Λεβόν Ντιλσιζιάν ο οποίος είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Ο νέος επιστήμονας το 2023 υποστήριξε δημόσια τη διδακτορική του διατριβή σχετικά με την παρουσία των Αρμενίων στο ελληνικό κράτος. Έχει σπουδάσει ιστορία και πολιτικές επιστήμες, και ειδικεύεται στην ιστορία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, καθώς και σε θέματα μειονοτήτων, μετανάστευσης και Διασποράς. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά. Έχει εργαστεί ως επιστημονικός συνεργάτης στη Βουλή των Ελλήνων και ως ανεξάρτητος δημοσιογράφος στις εφημερίδες Καθημερινή και Αυγή.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Κύριε Ντιλσιζιάν, τι σας ώθησε να σπουδάσετε πολιτικές και ιστορικές επιστήμες και να ειδικευτείτε σε θέματα μειονοτήτων, μετανάστευσης και διασποράς; Η αρμενική καταγωγή σας συνέβαλε σε αυτό;

Οι κοινωνικές επιστήμες θέτουν τα θεμελιώδη ερωτήματα που απασχολούν διαχρονικά τον άνθρωπο. Eιδικά η ιστορική επιστήμη και η συγγενική της πρώτη ξαδέρφη, η πολιτική επιστήμη, τοποθετούν τον άνθρωπο και το κοινωνικό σύνολο στο επίκεντρο, με την επίγνωση του ιστορικού χρόνου και με εμπροσθοφυλακή την αρχή της αμφισβήτησης, την κριτική σκέψη αλλά και την αναγνώριση των ορίων της γνώσης.

Τα παραπάνω, καθώς και ο παράγοντας της τύχης, ίσως εξηγούν την επιλογή μου για έρευνα στα συναφή θέματα των μειονοτήτων, των μεταναστευτικών ροών και των διασπορικών κοινοτήτων —ζητήματα που φυσικά άπτονται άμεσα και της αρμενικής θεματολογίας. Είναι κρίσιμο ακόμη και σήμερα να τίθενται τα μεγάλα ερωτήματα, όπως το πώς οι άνθρωποι περπάτησαν στο διάβα της ιστορίας, το γιατί οι λαοί πριν από εμάς ακολούθησαν τόσο παράξενες και δαιδαλώδεις διαδρομές, το ποια σαράντα κύματα και ποιες Συμπληγάδες διήλθαν.

Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, η αρμενική καταγωγή μου συνιστά δίχως αμφιβολία ένα δυνάμει εξαιρετικά εποικοδομητικό ερέθισμα και μια λαβή στον δρόμο της αυτογνωσίας. Στη δική μου περίπτωση, λίγο παραστατικά θα έλεγα πως υπήρξε για χρόνια ένα ανενεργό ηφαίστειο. Το έναυσμα της αρμενικής «αφύπνισης» —την οποία νομίζω πως κάποια στιγμή στη ζωή τους με κάποιον τρόπο βιώνουν οι περισσότεροι άνθρωποι με αρμενικές ρίζες— υπήρξε η απόφαση για μια διδακτορική έρευνα με αντικείμενο τους Αρμένιους της Ελλάδας.

Μια επίπονη και επισφαλής απόφαση, αλλά ταυτόχρονα ένα από τα πιο συναρπαστικά ταξίδια που θα μπορούσε κανείς να επιφυλάξει στον εαυτό του.

Η διδακτορική σας διατριβή μελετά την παρουσία Αρμενίων στο ελληνικό κράτος ειδικότερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Γιατί επιλέξατε αυτή την περίοδο; Θα θέλαμε μια σύντομη περιγραφή της μεθοδολογίας της έρευνάς σας.

Ομολογώ πως αποτέλεσε πολύ μεγάλη προσωπική έκπληξη η «ανακάλυψη» πως καμία μελέτη δεν είχε καταπιαστεί μέχρι σήμερα με το μεγάλο κύμα φυγής 18.500 Αρμενίων που στην καρδιά —ίσως πιο ορθά στη σκιά— του ελληνικού Εμφυλίου μετακινήθηκαν οριστικά από την Ελλάδα προς τη Σοβιετική Αρμενία.

Πρόκειται για μια μεγάλη τομή για την αρμενική κοινότητα της Ελλάδας και ασφαλώς μια μεγάλη πρόκληση για κάθε ερευνητή. Τα ερωτήματα γύρω από αυτό το αχαρτογράφητο γεγονός διαδέχονταν το ένα το άλλο, με αποτέλεσμα να έρχονται σταδιακά στην επιφάνεια μια σειρά από κεντρικά ζητήματα, όπως τα θέματα της ιθαγένειας, της εκπαίδευσης και της στεγαστικής αποκατάστασης των Αρμενίων της Ελλάδας. Η ανάγκη να ενταχθούν τα παραπάνω σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο οδήγησε στην επιλογή του Ψυχρού Πολέμου.

Μεθοδολογικά, η διατριβή, και κατ’ επέκταση το βιβλίο, στηρίχθηκε στον εξής βασικό όρο: προσέγγιση του θέματος σαν έναν «άγραφο πίνακα» στον οποίο όλα τα τεκμήρια θα έπρεπε σαν παζλ να μπαίνουν σταδιακά και πολύ προσεκτικά στη θέση τους.

Από εκεί και πέρα, οφείλω να πω ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο η «διττή» συμβουλή του ομότιμου καθηγητή ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Ιωάννη Χασιώτη —του πρώτου ανθρώπου με τον οποίο συζήτησα το ενδεχόμενο μιας διδακτορικής διατριβής στην Ελλάδα αλλά και, όπως πολύ καλά γνωρίζετε, του μοναδικού επιστήμονα στην Ελλάδα που με συστηματικό τρόπο έχει καταπιαστεί σε βάθος με το αρμενικό ζήτημα. Οι δύο συμβουλές του, πρώτον για εκμάθηση της αρμενικής γλώσσας στον βαθμό να διαβάζονται οι αρμενικές πηγές στο πρωτότυπο και δεύτερον για διερεύνηση των αρχειακών πρωτογενών πηγών έξω από «έτοιμα» θεωρητικά σχήματα, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην τροπή της έρευνας.

Ακολουθώντας αυτόν τον δύσβατο δρόμο, είχα πολύ γρήγορα την τύχη να βρεθώ, εκ νέου μετά από χρόνια, πλάι σε έναν σπουδαίο δάσκαλο των αρμενικών γραμμάτων στην Ελλάδα, τον Γκιραγκός Μικιρδιτσιάν.

Πιστεύω ότι όλη η κοινότητα υπήρξε εξαιρετικά τυχερή που επί σχεδόν μισό αιώνα ο άνθρωπος αυτός δίδαξε στα σχολεία της. Ένας δάσκαλος με την πιο βαθιά σημασία της λέξης, ο οποίος με συντρόφευσε, με αστείρευτη υπομονή και όρεξη, επί ατελείωτα απογεύματα, λύνοντας απορίες και ξεδιαλύνοντας τις ρίζες των αρμενικών λέξεων σε ένα μαγικό ταξίδι γνώσης. Όσοι είχαν την τύχη να βρεθούν στην τάξη του γνωρίζουν πολύ καλά πως δεν πρόκειται για ένα στείρο μάθημα γλώσσας αλλά για ένα μάθημα ιστορίας, πολιτισμού και παιδείας.

Χάρη στον Μικιρδιτσιάν μπόρεσα να έρθω σε επαφή με εκατοντάδες χειρόγραφα της αρμενικής γλώσσας και να προχωρήσω στην απαραίτητη σύγκριση με αντίστοιχα έγγραφα των ελληνικών πηγών, κυρίως του ιστορικού αρχείου του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών. Η συγκέντρωση ενός ογκωδέστατου αρχειακού πρωτογενούς υλικού διαμόρφωσε σταδιακά τη βασική δομή και έθεσε τους άξονες της έρευνας, η οποία διήρκεσε συνολικά επτά έτη, με καρπό μια διδακτορική διατριβή για τους Αρμένιους της Ελλάδας και ύστερα το αντίστοιχο βιβλίο.

Με αυτή την ευκαιρία, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τους υπεύθυνους της Αρμενικής Μητρόπολης Αθηνών για την απρόσκοπτη πρόσβαση στο ιστορικό αρχείο, και ιδιαίτερα την Αζνίβ Κασπαριάν, καθώς και πρόσωπα της αρμενικής κοινότητας που σε καίριες στιγμές της διατριβής στάθηκαν αρωγοί. Μεταξύ αυτών, τον πολυγραφότατο και σημαντικό μεταφραστή Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν, μία από τις πιο σπουδαίες και ανήσυχες ερευνήτριες που θα μπορούσε να έχει η κοινότητα, την Κουήν Μινασιάν, καθώς και την αείμνηστη Τζένη Κασαπιάν —χάρη στην οποία έχουμε σήμερα τον τόμο για τους Αρμένιους της Κομοτηνής. Θα ήταν σημαντική παράλειψη να μην αναφέρω και τη συμβολή του περιοδικού «Αρμενικά», που παραχώρησε το φωτογραφικό υλικό το οποίο κοσμεί σήμερα το εξώφυλλο του βιβλίου των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης.

Μέσα στην έρευνα που κάνατε υπάρχουν ιστορικές πτυχές και ζητήματα που δεν είναι ευχάριστα. Κάποια, μάλιστα, αποτελούν ταμπού για μεγάλο μέρος της αρμενικής κοινότητας ακόμη και σήμερα. Πώς διαχειριστήκατε αυτές τις πολιτικές και ιστορικές «ιδιαιτερότητες»;

Όπως η αρμενική λέξη «εξήγηση» (լուսա-բանութիւն) εμπεριέχει τη λέξη «φως» (լոյս), αντίστοιχα θα έλεγα ότι δεν πρέπει να υπάρχει καμία ταλάντευση ως προς το ότι άπλετο φως οφείλει να πέφτει και στις πιο σκοτεινές πλευρές της ιστορίας.

Παράλληλα, τα δύσκολα θέματα δεν πρέπει να παρουσιάζονται αποκομμένα από το ιστορικό περιβάλλον στο οποίο διαδραματίζονται, δημιουργώντας εσφαλμένες εντυπώσεις. Για παράδειγμα, όσο και αν συνδέεται με εξελίξεις που αφορούν την ευρύτερη αρμενική διασπορά, είναι λάθος να εξετάζει κανείς τον «επαναπατρισμό» και την αθρόα έξοδο προς τη Σοβιετική Αρμενία τη διετία 1946-1947 έξω από το ιστορικό γίγνεσθαι του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου ή έξω από την αντι-μειονοτική στάση και τις αντιλήψεις των κυρίαρχων εθνικόφρονων δυνάμεων απέναντι σε μια σειρά από μειονοτικές ομάδες, συμπεριλαμβανομένου του αρμενικού στοιχείου. Με αυτούς τους όρους, και με τη διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων, νομίζω πως δεν υπάρχουν «άβατα» στην έρευνα. Δεν είναι τυχαίο που η σύγχρονη ιστοριογραφική τάση και στο εξωτερικό και στην Ελλάδα καταπιάνεται τολμηρά πλέον με αυτά τα θέματα-ταμπού, με πιο χαρακτηριστικό το τελευταίο βιβλίο του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη.

Σε αυτή την κατεύθυνση, το βιβλίο μου παρουσιάζει για πρώτη φορά άγνωστα στοιχεία από τον βαρύτατο φόρο αίματος που πλήρωσαν οι Αρμένιοι στην Ελλάδα ενάντια στις κατοχικές δυνάμεις. Παρατίθενται στοιχεία από τον μέχρι σήμερα άγνωστο ονομαστικό κατάλογο των Αρμενίων της Κεντρικής Παναρμενικής Οργάνωσης Κοινωνικής Πρόνοιας αναφορικά με το Δουργούτι, με ημερομηνία 9 Αυγούστου 1944, δηλαδή αυθημερόν του μπλόκου στο Δουργούτι, με τους αριθμούς των Αρμενίων νεκρών και ομήρων που οδηγήθηκαν βίαια στη Γερμανία, τους τραυματίες και τις πυρπολήσεις αρμενικών οικιών. Όποιος εξετάσει την περίοδο της Κατοχής —που κατά τη γνώμη μου απαιτεί μια ξεχωριστή διδακτορική διατριβή— δεν μπορεί να περιοριστεί εκεί και να προσπεράσει έγγραφα με αποστολέα ακόμη και ορισμένες τοπικές κοινότητες που μιλούν ανοιχτά, για παράδειγμα, για το ζήτημα της βουλγαρογράφησης και συνολικά για πλευρές συνεργασίας με τις βουλγαρικές αρχές κατοχής, ή για το κύμα διώξεων και φυγής Αρμενίων της Θράκης προς τη Βουλγαρία με το τέλος του πολέμου.

Το ταραγμένο κλίμα των ελληνοαρμενικών σχέσεων του 1945 —ίσως η πιο οδυνηρή και σκοτεινή σελίδα των σχέσεων που νομίζω πως για πρώτη φορά μπαίνει στο τραπέζι της επιστημονικής κοινότητας—, με μια σειρά από άγνωστα μέχρι σήμερα αιματηρά και βίαια επεισόδια που καταγγέλλονται από την αρμενική πλευρά, το θέμα των ομαδικών δικών εναντίον Αρμενίων που στήνονται από ορισμένα ειδικά δικαστήρια δωσίλογων, οι επιτάξεις οικιών Αρμενίων που φεύγουν για τη Σοβιετική Αρμενία κ.ά. είναι πλευρές που δεν πρέπει να μένουν άλλο στο σκοτάδι. Χρέος του ιστορικού ερευνητή είναι να παραθέτει τη διάσταση των τεκμηρίων στον ιστορικό τους χρόνο, να ανανεώνει το πεδίο έρευνας και ερμηνείας, αλλά και, κατά τη γνώμη μου, να προχωρά σε κάτι ακόμη: να υπερβαίνει την ιστοριογραφική εσωστρέφεια και να εξετάζει με τόλμη όλη τη βεντάλια των γεγονότων.

Ως ιστορικός και ερευνητής, θα ήθελα να μας κάνετε μια αξιολόγηση της μέχρι σήμερα καταγραφής και ανάδειξης της ιστορίας των Αρμενίων στην Ελλάδα, ειδικότερα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Παρά τη διαχρονική παρουσία των Αρμενίων στη γεωγραφική περιοχή που συνιστά το σημερινό ελληνικό κράτος, νομίζω πως αποτελεί πλέον κοινό τόπο ότι μία από τις λιγότερο —αν όχι η λιγότερο— μελετημένη μειονοτική ομάδα της Ελλάδας είναι οι Αρμένιοι. Η μέχρι σήμερα ερευνητική προσπάθεια έχει καλυφθεί μόνο αποσπασματικά και με εκκωφαντικά κενά, ιδίως κατά τη νεότερη περίοδο. Ενδεικτικό είναι ότι μέχρι το 2023 μόνο μία σχετική διδακτορική διατριβή έχει εκπονηθεί στην Ελλάδα —και αυτή γραμμένη το 1995 και περιορισμένη μόνο στους Αρμένιους στο Δουργούτι.

Για το δραματικό αυτό ερευνητικό κενό είχε από νωρίς προειδοποιήσει ένας από τους μεγαλύτερους Αρμένιους βυζαντινολόγους, ο οποίος γεννήθηκε στην Ελλάδα και υπήρξε ένας από τους σχεδόν 18.500 Αρμένιους που «επαναπατρίστηκαν» κατά τον Εμφύλιο στη Σοβιετική Αρμενία. Ο Χρατς Μπαρτικιάν, σε μία από τις σπάνιες διαλέξεις του για τα ελληνοαρμενικά ζητήματα που τελικά κυκλοφόρησε σε ένα μικρό βιβλιαράκι, είχε προτρέψει την αρμενική κοινότητα της Ελλάδας, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, να αναλάβει η ίδια το έργο της μετάφρασης των αρμενικών χειρογράφων που έχει στα χέρια της. Μάλιστα, το πήγε και λίγο παραπέρα: Είχε προτείνει, λόγω της δυσκολίας των φθόγγων της αρμενικής γλώσσας, το έργο αυτό να το αναλάβει ένας Αρμένιος φοιτητής σε ελληνικό πανεπιστήμιο. Το τι έχει γίνει από το 1995 μέχρι σήμερα προς αυτή την κατεύθυνση λίγο-πολύ το υποψιαζόμαστε όλοι. Η προσπάθεια που νομίζω πως για πρώτη φορά γίνεται στο παρόν βιβλίο, με τη μετάφραση κομβικών, κατά τη γνώμη μου, αρμενικών χειρογράφων, θα πρέπει να συνεχιστεί με ακόμη πιο συστηματικό τρόπο.

Θα ήθελα να κάνω όμως και δύο ακόμη παρατηρήσεις για αυτό το ερευνητικό κενό. Πρώτον, νομίζω πως πρέπει να παραδεχθούμε ότι η σιωπή που επικράτησε όλα τα προηγούμενα χρόνια οφείλεται σε έναν βαθμό και σε έναν αδικαιολόγητο φόβο να μην αναδειχθούν ορισμένες τραυματικές στιγμές του παρελθόντος που και οι δύο πλευρές —ελληνικό κράτος και αρμενική κοινότητα— κράτησαν επί χρόνια κάτω από το χαλί. Παράλληλα, η πολυετής εσωτερική αρμενική εκκλησιαστική και πολιτική έριδα αφενός τραυμάτισε την κοινότητα, αφετέρου δεν ενθάρρυνε την έρευνα.

Δεύτερον, σε αυτό το απαισιόδοξο περιβάλλον φαίνεται να διανοίγεται μια αισιόδοξη προοπτική: Το τελευταίο διάστημα διαμορφώνεται ένα corpus νέων επιστημόνων στην Ελλάδα από όλο το φάσμα των επιστημών που αρχίζει δειλά-δειλά και τεκμηριωμένα να καταπιάνεται με ένα ευρύ φάσμα θεματικών των αρμενικών σπουδών στην Ελλάδα. Υπάρχουν ενδείξεις πως διαμορφώνεται μια ευνοϊκή συγκυρία που τείνει να ρίξει τα εξωτερικά και εσωτερικά τείχη που ταλάνισαν την κοινότητα. Σε μια τέτοια χρονική στιγμή θα ήταν κρίσιμο το επιστημονικό αυτό προσωπικό να κατορθώσει με κάποιον τρόπο να ενώσει τις δυνάμεις του σε έναν ανεξάρτητο κοινό βηματισμό. Αν συμβεί αυτό, τότε κάτι νέο και ελπιδοφόρο μπορεί να γεννηθεί. Το μέλλον φυσικά θα δείξει.

Η συμμετοχή σας στο ετήσιο διεθνές συνέδριο αρμενικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες (UCLA) και στο συνέδριο του ιδρύματος Χραντ Ντινκ στην Κωνσταντινούπολη σας έφερε κοντά σε αρμενικά ζητήματα, γνωριστήκατε με συναδέλφους από πολλές χώρες. Θα μας μιλήσετε για αυτή την εμπειρία;

Την περασμένη ακαδημαϊκή χρονιά είχα την τύχη να παρουσιάσω κεφάλαια της διδακτορικής μου έρευνας για τους Αρμένιους της Ελλάδας σε δύο πολύ σημαντικά επιστημονικά συνέδρια με αντικείμενο τις αρμενικές σπουδές. Πρώτον, βρέθηκα στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια (UCLA), όπου έχουν διδάξει σημαντικές προσωπικότητες των αρμενικών γραμμάτων, όπως ο προσφάτως αποβιώσας Ρίτσαρντ Χοβανισιάν, και με σημερινό διευθυντή και κάτοχο της έδρας Ναρεγκατσί τον ιστορικό της μεσαιωνικής αρμενικής ιστορίας Πίτερ Κόου.

Πρόκειται για ένα συνέδριο με αμιγώς αρμενική θεματολογία που συγκεντρώνει σε επίπεδο διδακτορικών διατριβών νέους επιστήμονες από όλη τη διασπορά και όχι μόνο.

Εντυπωσιάζεται κανείς από το ανεξάντλητο εύρος των αρμενικών θεμάτων με τα οποία καταπιάνονται νέοι ερευνητές από όλο τον κόσμο. Για παράδειγμα, στο συνέδριο παρουσιάστηκαν ομιλίες μέχρι και για την αρμενική λογοτεχνία κατά την ύστερη αρχαιότητα και τον μεσαίωνα. Ξαφνιάζεται όμως κανείς και από το μεγάλο ενδιαφέρον για την ιστορία των Αρμενίων της Ελλάδας.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τόσο κατά τη διάρκεια της δικής μου παρουσίασης όσο και στο περιθώριο του συνεδρίου, με όσους συναδέλφους μίλησα ο καθένας είχε και μια ιστορία να διηγηθεί για κάποιον Αρμένιο που κάποια στιγμή «πέρασε» από την Ελλάδα —σημάδι της κομβικής σημασίας της αρμενικής κοινότητας στην Ελλάδα ως τμήμα της ευρύτερης διασποράς.

Δεύτερον, είχα την τύχη να συμμετάσχω και στο πολύ εξειδικευμένο επιστημονικό συνέδριο του ιδρύματος Χραντ Ντινκ με αποκλειστικό θέμα τις μειονότητες, το οποίο άνοιξε με την ηχηρή παρέμβαση μιας πολύ σπουδαίας και δραστήριας γυναίκας, της Ρακέλ Ντινκ, χήρας του δολοφονηθέντος Αρμένιου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ.

Πρόκειται για ένα συνέδριο που υπερβαίνει τα κλειστά επιστημονικά όρια της Τουρκίας, παράλληλα με σημαντικές ομιλίες υπό το πρίσμα των ταυτοτήτων και των νομικών ζητημάτων που αφορούν το κράτος δικαίου εντός και εκτός Τουρκίας.

Συνολικά, η εμπειρία δείχνει μια έντονα ζωντανή αρμενική διασπορά που συσπειρώνεται γύρω από ένα ευρύ και χωρίς φραγμούς επιστημονικό πεδίο έρευνας, και ταυτόχρονα ένα έντονο ενδιαφέρον για την ανάδειξη της ιστορικής διάστασης της αρμενικής κοινότητας της Ελλάδας. Σε ένα τέτοιο διεθνές ακαδημαϊκό περιβάλλον νομίζω πως έχει σημασία να υπάρχει φωνή και ταυτόχρονα να ξετυλίγεται τεκμηριωμένα η ιστορικότητα των Αρμενίων και από τη δική μας γωνιά της γης.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Τον κύριο Μιχαήλ Μάμο μάς τον σύστησε ο πρόεδρος των Ασσυρίων Ελλάδας και καλός φίλος του περιοδικού Κυριάκος Μπατσάρας, χαρακτηρίζοντάς τον ως τον «Μπαμπινιώτη» των Ασσυρίων. Ο κύριος Μάμο είναι γλωσσολόγος και λαογράφος, και έχει εντρυφήσει στην ιστορία του ασσυριακού έθνους. Με χαρά τον υποδεχθήκαμε στα γραφεία του περιοδικού, όπου είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Θα μας επιτρέψετε να κάνουμε κάποιες βασικές ερωτήσεις, ώστε να ενημερώσουμε τους αναγνώστες μας για το σχετικά άγνωστο θέμα των Ασσυρίων. Για αρχή, να προσδιορίσουμε τον γεωγραφικό χώρο. Πού βρίσκονται οι κυριότερες κοινότητες Ασσυρίων ανά τον κόσμο;

Οι περιοχές που αποτελούν την πατρίδα των Ασσυρίων είναι τμήματα του σημερινού βόρειου Ιράκ (πεδιάδες της Νινευής), της νοτιοανατολικής Τουρκίας, του βορειοδυτικού Ιράν (Ούρμια) και, πιο πρόσφατα, τμήματα της νοτιοανατολικής Συρίας.

Η πλειονότητα των Ασσυρίων έχει μεταναστεύσει σε άλλες περιοχές του κόσμου, με τον συνολικό αριθμό να υπολογίζεται γύρω στα 3 εκατομμύρια. Από αυτούς, 1 εκατομμύριο ζει στις ΗΠΑ και στον Καναδά, 500.000 στη Συρία, 350.000 στο Ιράκ, όπου λειτουργούν δύο πατριαρχεία, 200.000 στον Λίβανο, 150.000 στη Σουηδία, 150.000 στη Γερμανία, 80.000 στη Ρωσία, και 80.000 στην Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία.

Ένας αξιοσημείωτος αριθμός διαβιεί στην Αρμενία.

Γνωρίζουμε ότι υπάρχουν κάποιες διαφοροποιήσεις εντός του εθνικού κορμού των Ασσυρίων. Ποιες είναι αυτές;

Το έθνος των Ασσυρίων αποτελείται από τρεις ομάδες: τους Χαλδαίους, τους Συριάνους και τους Ασσύριους. Οι πρώτοι είναι μια μεγάλη ομάδα. Πρόκειται για ανθρώπους καθολικούς, ιδιαίτερα θρησκευόμενους, που χρησιμοποιούν διαφορετική διάλεκτο. Οι Χαλδαίοι είναι Ασσύριοι, και δεν έχουν καμία σχέση με τον αρχαίο λαό των Χαλδαίων. Τους ονόμασε έτσι η Ρώμη, για να ξεχωρίζουν από τους άλλους Ασσύριους χριστιανούς που παρέμειναν αυτοκέφαλοι.

Η χαλδαϊκή Εκκλησία συνδέεται με τη ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, αλλά της επιτρέπεται από τη Ρώμη να διατηρεί τις παραδόσεις και τις τελετουργίες της. Η κοινότητα των Χαλδαίων προέρχεται από ομάδες οπαδών της Εκκλησίας της Ανατολής που ήρθαν σε επαφή με τη ρωμαιοκαθολική Εκκλησία τον 16ο και 17ο αιώνα. Η κοινότητα προέκυψε μετά από το σχίσμα του 1552.

Οι Συριάνοι στην πλειονότητά τους κατοικούν στη νοτιοανατολική Τουρκία και στη βόρεια Συρία. Πρόκειται για ορθόδοξους, πολύ σκληροπυρηνικούς ως προς την πίστη τους. Δραστηριοποιούνται σε πολιτικά και εθνικά θέματα, θεωρούν ότι είναι οι απόγονοι των αρχαίων Ασσυρίων, και παρατηρείται ότι έχουν ανεπτυγμένη τη συνείδηση της εθνικής καταγωγής.

Τέλος, ο βασικός κορμός του έθνους των Ασσυρίων είναι φυσικά οι Ασσύριοι, οι οποίοι έχουν συνείδηση της ιστορικής πραγματικότητας της Γενοκτονίας του 1915, καθώς μετρούν και τα περισσότερα θύματα.

Πληθυσμιακά πώς κατανέμονται αυτές οι ομάδες;

Οι Χαλδαίοι κατοικούσαν κοντά στη Βαγδάτη, στο κεντρικό Ιράκ, και σήμερα αποκαλούνται χριστιανοί Άραβες. Οι Συριάνοι κατοικούσαν στη βόρεια Συρία, στη Δαμασκό, στο Χαλέπι και στο Καμισλί, ενώ οι Ασσύριοι περισσότερο στο βόρειο Ιράν, προς τη Μοσούλη, και ήταν αυτοί που υπέστησαν τα περισσότερα δεινά. Μην ξεχνάτε πως το 1933 υποστήκαμε και δεύτερη σφαγή από τους Άραβες. Μέσα σε μία ημέρα, στις 7 Αυγούστου 1933, σφαγιάστηκαν 3.500 Ασσύριοι στην περιοχή Σεμέλε στο βόρειο Ιράκ, εξαιτίας της χριστιανικής τους πίστης.

Το 1915 ποιες ήταν οι απώλειες του ασσυριακού λαού;

Οι εκτιμήσεις σχετικά με τον συνολικό αριθμό των νεκρών Ασσυρίων ποικίλλουν.

Ορισμένες εκθέσεις εκτιμούν τον αριθμό των θυμάτων στις 250.000, αν και πρόσφατες μελέτες τον ανεβάζουν στις 500.000 με 750.000. Η γενοκτονία των Ασσυρίων πραγματοποιήθηκε την ίδια περίοδο και στο ίδιο πλαίσιο με τη Γενοκτονία των Αρμενίων και των Ελλήνων Ποντίων. Χαρακτηριστικά, μπορώ να πω με σιγουριά πως μόνο κατά τη διάρκεια της πορείας εξόδου προς τη Ρωσία έχασαν τη ζωή τους 50.000 άτομα.

Ο πληθυσμός των Ασσυρίων τον 16ο και 17ο αιώνα ήταν 10 εκατομμύρια, ενώ σήμερα μόλις που φτάνουν τα 3 εκατομμύρια.

Αυτή η συρρίκνωση μαρτυρά τα δεινά που υπέστη ο λαός μας ανά τους αιώνες, αλλά και την αφομοίωση που συντελέστηκε λόγω έλλειψης εθνικής εστίας.

Εκδίδονται εφημερίδες και περιοδικά στην ασσυριακή γλώσσα;

Το πρώτο περιοδικό στην ασσυριακή γλώσσα κυκλοφόρησε το 1845 στο Ιράν. Στο Ιράκ παλαιότερα υπήρχε μεγάλη εκδοτική δραστηριότητα, αλλά σήμερα πλέον κυκλοφορούν λίγες εφημερίδες και περιοδικά στην ασσυριακή γλώσσα.

Τι γνωρίζετε για τους Ασσύριους της Αρμενίας;

Η ασσυριακή κοινότητα της Αρμενίας εκτιμάται πως αριθμεί περί τα 6.000 άτομα και εκπροσωπείται από δύο βουλευτές στο κοινοβούλιο. Το σπουδαιότερο είναι ότι τα παιδιά των Ασσυρίων διδάσκονται την ασσυριακή γλώσσα στο σχολείο. Έχω επισκεφτεί την Αρμενία για να κάνω σεμινάρια διδασκαλίας της ασσυριακής γλώσσας σε εκπαιδευτικούς, ενώ έχω συγγράψει και τα βιβλία που διδάσκονται στα σχολεία της Αρμενίας.

Τις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου επισκέφθηκε την Αθήνα ο Ταβίτ Ισχανιάν, μέλος της Πολιτικού Γραφείου του κόμματος Τασνακτσουτιούν και βουλευτής της Εθνοσυνέλευσης του Αρτσάχ. Ο κ. Ισχανιάν είχε σειρά επαφών με Έλληνες πολιτικούς και μέσα μαζικής επικοινωνίας, ενημερώνοντας για τις πρόσφατες εξελίξεις στο θέμα του Αρτσάχ. Ο βουλευτής πραγματοποίησε συνάντηση και με τα μέλη της αρμενικής κοινότητας, περιγράφοντας λεπτομερώς την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει το Αρτσάχ και ο λαός του σήμερα.

Συναντήσαμε τον κ. Ισχανιάν και είχαμε μια ενδιαφέρουσα και ειλικρινή συζήτηση μαζί του, τα κύρια μέρη της οποίας σας παρουσιάζουμε.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

- Δυόμισι χρόνια μετά τον πόλεμο έχετε εντοπίσει κάποιους από της σημαντικούς λόγους που οδήγησαν σε αυτή τη δεινή κατάσταση τον λαό του Αρτσάχ πρωτίστως, αλλά και ολόκληρο το αρμενικό έθνος σε Αρμενία και Διασπορά;

Πρόκειται για ένα επώδυνο και πολυδιάστατο θέμα που της προβληματίζει όλους.

Σίγουρα δεν μπορώ να καλύψω της της πτυχές του ζητήματος. Σημαντικό γεγονός αποτέλεσε η αλλαγή εξουσίας στην Αρμενία το 2018. Αυτή η αλλαγή θεωρήθηκε από τον αρμενικό λαό αναγκαία για την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης, απομακρύνοντας το παλαιό πολιτικό κατεστημένο. Ωστόσο, πρέπει να εξετάσουμε προσεκτικά το πολιτικό πλαίσιο και της προτεραιότητες της οποίες βασίστηκε αυτή η αλλαγή εξουσίας. Γνωρίζουμε ότι μετά το 1988 της οι νέες κυβερνήσεις και οι αλλαγές των πολιτικών σχηματισμών που ανέλαβαν την εξουσία της Αρμενίας είχαν ως κεντρικό άξονα το ζήτημα του Αρτσάχ. Το 2018, στην Αρμενία, γίναμε για πρώτη φορά μάρτυρες μιας πολιτικής ανατροπής βασισμένης στην κοινωνική δυσαρέσκεια.

Η ηγετική ομάδα αυτού του κινήματος, η οποία γνώριζε μεγάλη λαϊκή υποστήριξη, ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας. Η νέα κυβέρνηση είχε διαφορετικές προτεραιότητες και έθεσε σε δεύτερη μοίρα τα εθνικά θέματα και το ζήτημα του Αρτσάχ. Θεωρώ πως η εξέλιξη αυτή υπήρξε καταλυτική για την έναρξη και την έκβαση του πολέμου.

- Σε στρατιωτικό επίπεδο, έχουμε εικόνα σχετικά με της βασικούς λόγους της αδυναμίας υπεράσπισης των συνόρων της από της ένοπλες δυνάμεις, με αποτέλεσμα τη σημερινή τραγική κατάληξη;

Η στρατιωτική ισορροπία είχε αρχίσει να μεταβάλλεται εδώ και αρκετά χρόνια.

Μετά τη σύντομη πολεμική αναμέτρηση του Απριλίου του 2016 καταλάβαμε πως η ισορροπία είχε αλλάξει άρδην. Χρησιμοποιώντας για πρώτη φορά αναγνωριστικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη και διάφορα άλλα μέσα, το Αζερμπαϊτζάν έδειξε την υπεροχή του και τα σαφή πλεονεκτήματά του, ειδικότερα όσον αφορά τα μέσα παρακολούθησης και καταγραφής των αρμενικών δυνάμεων. Βέβαια, τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2016, ο στρατός της μπόρεσε να αντισταθεί της επιθέσεις, αλλά νομίζω πως αυτή ήταν μια αναγνωριστική κίνηση για την καταγραφή των δυνατοτήτων της από την πλευρά του Αζερμπαϊτζάν.
Ίσως ο πόλεμος να είχε διαφορετική εξέλιξη αν είχαμε να αντιμετωπίσουμε μόνο το Αζερμπαϊτζάν.

Οφείλουμε να διευκρινίσουμε πως το 2020 πολεμήσαμε εναντίον μονάδων του Αζερμπαϊτζάν που έλαβαν την κατάλληλη εκπαίδευση από την Τουρκία, εναντίον μονάδων του τουρκικού στρατού, και εναντίον χιλιάδων μισθοφόρων φανατικών ισλαμιστών. Η αντιμετώπιση όλων αυτών των δυνάμεων ήταν σχεδόν αδύνατη.

Βλέπουμε τι συμβαίνει στο ουκρανικό μέτωπο αυτές της μέρες. Βλέπουμε τι είδους υποστήριξη παρέχει η Δύση στην ουκρανική πλευρά. Τι είδους υποστήριξη λάβαμε εμείς;

Εκτός από γενικόλογες ανακοινώσεις, δεν έγιναν άλλα βήματα. Το Αζερμπαϊτζάν μαζί με την Τουρκία χρησιμοποίησαν της προπαγανδιστικές μηχανές της με στόχο να πείσουν τη διεθνή κοινότητα πως ξεκινήσαν «απελευθερωτικό αγώνα». Ακόμη και τώρα, το Αζερμπαϊτζάν αρέσκεται να τα παρουσιάζει όλα αυτά ως «πατριωτικό πόλεμο». Σήμερα, το Αζερμπαϊτζάν, με μεθόδους τρομοκρατίας και με αποκλεισμούς συνόρων, συνεχίζει την προσπάθεια που είχε ξεκινήσει το 1990 για την εκδίωξη όλων των Αρμενίων από το Αρτσάχ. Αλλά πιστεύω ότι η τριμερής διακήρυξη της 9^ης Νοεμβρίου αποτελεί μια ανακωχή και ότι δεν έχουν ακόμη κριθεί τα πάντα.

- Η κυβέρνηση του Αρτσάχ και τα πολιτικά κόμματα έχουν ξεκάθαρη εικόνα σχετικά με το καθεστώς που μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια και την ειρηνική διαβίωση του λαού του Αρτσάχ;

Το βασικό πρόβλημα στο Αρτσάχ είναι το ζήτημα τις ασφάλειας. Η Δημοκρατία τις Αρμενίας ήταν ο βασικός εγγυητής τις ασφάλειας του Αρτσάχ. Σήμερα, δυστυχώς, ο εγγυητής τις δεν εκπληρώνει τα καθήκοντά του και έτσι απομένουν μόνο ο στρατός του Αρτσάχ και η ρωσική ειρηνευτική αποστολή, που έχει καταστεί βασικός πυλώνας διασφάλισης τις ειρήνης και τις ασφάλειας του λαού τις.

Το ζήτημα τις μορφοποίησης του μελλοντικού καθεστώτος είναι φυσικά το κύριο θέμα που έχει να αντιμετωπίσει το έθνος τις. Δεν τις κρύβω τις συνθήκες αβεβαιότητας που βιώνουμε υπό τις ασφυκτικές πολιτικές και ψυχολογικές πιέσεις που ασκούνται από το Αζερμπαϊτζάν και την Τουρκία, χωρίς να έχουμε καμία στήριξη από τη διαπραγματευτική Ομάδα του Μινσκ του ΟΑΣΕ. Παρόλα αυτά, ο λαός επιδεικνύει αξιοζήλευτη αποφασιστικότητα και ανθεκτικότητα και δεν έχει χάσει την ελπίδα του για το μέλλον.

Ο λαός του Αρτσάχ βλέπει το μέλλον του στην πατρογονική γη χωρίς καμία συμμετοχή του Αζερμπαϊτζάν.

Η πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα είναι παρούσα στο Αρτσάχ.

Με την παλλαϊκή συγκέντρωση που έγινε τις 30 Οκτωβρίου 2022 στην πλατεία Αναγέννησης του Στεπανακέρτ, ο λαός τις έδειξε τη θέλησή του να συνεχίσει αυτό που ξεκίνησε πριν από 30-35 χρόνια από την ίδια πλατεία, αποδοκιμάζοντας παράλληλα τις εκείνες τις δυνάμεις που τις ωθούν στην «αγκαλιά» του Αζερμπαϊτζάν.

Άλλωστε, είναι νωπή η μνήμη των γεγονότων του 1989-1990, και η νέα γενιά δεν έχει ξεχάσει τις καταστροφικές μεθοδεύσεις που σημειώθηκαν την εποχή εκείνη.

- Με ποιους τρόπους βοηθά η κυβέρνηση τον πολίτη του Αρτσάχ να αντεπεξέλθει τις δυσκολίες διαβίωσης και στην ανασφάλεια τις καθημερινότητας; Είναι εφικτό, μέσα σε κάποιο εύλογο χρονικό διάστημα, να διασφαλιστεί μια κανονική ζωή για τις πολίτες τις χώρας;

Ως αντιπολιτευόμενο κόμμα, μετά τον πόλεμο είχαμε την εύκολη επιλογή να αποστασιοποιηθούμε και να απαιτήσουμε την παραίτηση τις κυβέρνησης, αλλά συνειδητά υιοθετήσαμε μια διαφορετική στάση, προκειμένου να διασφαλιστεί η εθνική ενότητα στη χώρα. Ήταν πολύ σημαντικό να επιτευχθεί συναινετικό κλίμα και συνεννόηση στα βασικά θέματα, και δικαιωθήκαμε με αυτή τις την επιλογή, η οποία έδωσε άμεσα αποτελέσματα ως τις την επίλυση μεγάλων προβλημάτων και δυσλειτουργιών που επέφερε ο πόλεμος.

Η μη αναγνώρισή τις από τη διεθνή κοινότητα έχει ως αποτέλεσμα το 20% του πληθυσμού στο Αρτσάχ που έχει εκτοπιστεί από τις εστίες του να μην έχει το δικαίωμα απόκτησης του καθεστώτος του πρόσφυγα, και συνεπώς τα συνεπαγόμενα δικαιώματα.

Περισσότερο από το 70% τις επικράτειάς τις έχει καταληφθεί από το Αζερμπαϊτζάν.

Πρόκειται για μια πολύ δύσκολη κατάσταση, με κατεστραμμένο μεγάλο μέρος των υποδομών τις χώρας. Τέλος, πρέπει να αναλογιστούμε το γεγονός ότι, ως αποτέλεσμα του πολέμου, σε μόλις 44 ημέρες είχαμε απώλειες περίπου 5.000 νέων ανθρώπων, εκ των οποίων περισσότεροι από 800 ήταν πολίτες και στρατιώτες του Αρτσάχ.

Οι αρχές του Αρτσάχ, αντιμετωπίζοντας όλα αυτά τα τεράστια προβλήματα με την υλικοτεχνική και οικονομική υποστήριξη τις Δημοκρατίας τις Αρμενίας, μπόρεσαν καταρχάς να μετριάσουν τις συνέπειες του πολέμου και σταδιακά να υιοθετήσουν προγράμματα υποστήριξης των πολιτών.

Το κράτος εφάρμοσε κοινωνικά προγράμματα στέγασης για τις εκτοπισμένους, δημιουργήθηκαν νέες κοινότητες και δόθηκαν κίνητρα για την κατασκευή καινούργιων κατοικιών. Βέβαια, έχουμε ακόμη να αντιμετωπίσουμε πολλά σημαντικά προβλήματα.

Συνοψίζοντας, θα ήθελα να τις δώσω μια εικόνα του πληθυσμού τις τις έχει διαμορφωθεί μετά τον πόλεμο. Από το σύνολο 150.000 πολιτών του Αρτσάχ, είχαμε 37.500 εκτοπισμένους, εκ των οποίων 7.000 με 8.000 βρίσκονται σήμερα εκτός των συνόρων τις Δημοκρατίας τις Αρμενίας και μάλλον δεν θα επιστρέψουν στο Αρτσάχ.

Περίπου 20.000 βρίσκονται στη Δημοκρατία τις Αρμενίας και οι υπόλοιποι περίπου 117.000 με 120.000 άνθρωποι ζουν στο Αρτσάχ. Τη δήλωση του Αζερμπαϊτζάν ότι μόνο 25.000 άνθρωποι ζουν στο Αρτσάχ πρέπει να τη θεωρούμε απλώς αστεία. Είναι προφανές πως με αυτές τις ενέργειες προσπαθεί να ασκήσει ψυχολογικό πόλεμο και να χρησιμοποιήσει το ζήτημα για εσωτερική προπαγάνδα.

- Βρισκόμαστε ενίοτε σε σύγχυση ως προς το ποια είναι η επίσημη θέση της αρμενικής πλευράς, ποιοι είναι οι στόχοι και οι προτεραιότητές μας;

Τίθεται πάντα ζήτημα πολιτικών προτεραιοτήτων ως προς το πώς θα προχωρήσουμε.

Μετά τον πόλεμο, ήταν πολύ σημαντικό να διατηρήσουμε τις κρατικές δομές, κάτι που πετύχαμε. Το κοινοβούλιο, η εκτελεστική εξουσία και οι υπόλοιπες κρατικές δομές, η ραχοκοκαλιά του Αρτσάχ, ήταν πάντα κοντά στον λαό. Η προσπάθεια, μέχρι και σήμερα, του Αζερμπαϊτζάν να καταστρέψει τους στρατιωτικούς μας πόρους, να διαλύσει τον στρατό και παράλληλα να ακυρώσει τις κρατικές δομές δημιουργώντας χαοτική κατάσταση στη χώρα έχει έως τώρα αποτύχει.

Στο πλαίσιο επίλυσης του ζητήματος του Αρτσάχ, υπήρχαν τρεις σημαντικές θεμελιώδεις αρχές, γύρω από τις οποίες φαινόταν, μέχρι το 2020, να επικρατεί συνεννόηση και συμφωνία μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας. Η σημαντικότερη αρχή, η οποία καταστρατηγήθηκε από το Αζερμπαϊτζάν, ήταν η επίλυση του ζητήματος χωρίς χρήση βίας.

Η επόμενη είναι η αρχή της εδαφικής ακεραιότητας και η τρίτη είναι η αρχή του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης των λαών, για την οποία το Αζερμπαϊτζάν γενικά σιωπά.

Εμείς επιμένουμε και προσπαθούμε να πορευόμαστε με βασικό γνώμονα την αρχή της αυτοδιάθεσής μας. Ακόμη, όταν μιλάμε για εδαφική ακεραιότητα, πρέπει να γνωρίζουμε πως το Αρτσάχ δεν ήταν ποτέ τμήμα του ανεξάρτητου Αζερμπαϊτζάν. Δεν ήταν το 1918-1920, όταν σχηματίστηκε η Δημοκρατία του Αζερμπαϊτζάν, αλλά δεν υπήρξε τμήμα του ούτε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, καθώς ο λαός του Αρτσάχ είχε ήδη αποφασίσει για το μέλλον του ακολουθώντας και εφαρμόζοντας μια διαδικασία για ανεξαρτησία, όπως αυτή προβλεπόταν από τη σοβιετική νομοθεσία.

Επιτρέψτε μου να αναφερθώ και σε κάτι ακόμη σχετικό με το θέμα, στην εξομάλυνση των σχέσεων Αρμενίας-Τουρκίας και σε μια επικείμενη συμφωνία στη διαδικασία της οποίας εμπλέκονται οι δυτικές χώρες, ιδιαίτερα η Αμερική, η Γαλλία, οι Βρυξέλλες αλλά και η Ρωσία. Οι εμπλεκόμενες πλευρές, ειδικότερα στη Δύση, θέλουν να υποβαθμίσουν το ζήτημα του Αρτσάχ και κάποιοι το χαρακτηρίζουν εσωτερικό ζήτημα του Αζερμπαϊτζάν. Ευτυχώς, βλέπουμε ότι στη ρωσική προσέγγιση παρατηρείται μια διαφοροποίηση. Εμείς λέμε πως η δίκαιη επίλυση του ζητήματος του Αρτσάχ συνιστά τη βάση για την υπογραφή οποιασδήποτε συνθήκης ειρήνης.

Σήμερα, δυστυχώς, δεχόμαστε κύριο πλήγμα και από τις κρατικές αρχές της Αρμενίας, η οποία έχει παραιτηθεί από τον ρόλο του βασικού πολιτικού εγγυητή. Μια συμπεριφορά απόλυτα ακατανόητη σε εμάς.

- Έχουμε σαφείς πληροφορίες για την κατάσταση των πολιτιστικών τους μνημείων τους κατεχόμενες περιοχές;

Δεν διαθέτουμε πλήρεις και λεπτομερείς πληροφορίες, αλλά, εξ όσων γνωρίζουμε, διαπιστώνουμε πως το Αζερμπαϊτζάν εφαρμόζει πολιτική πολιτιστικής γενοκτονίας.

Αφενός προσπαθεί να καταστρέψει τα πολιτιστικά τους μνημεία, ξεκινώντας από τους εκκλησίες, τα μοναστήρια και τα χατσκάρ, και αφετέρου παραχαράσσει την ιστορία, διακηρύττει πως όλα αυτά τα χιλιάδες πολιτιστικά μνημεία είναι αλβανικά (του Καυκάσου) και πως δεν έχουν καμία σχέση με τον αρμενικό πολιτισμό. Γνωρίζουμε πως αυτή είναι μια τακτική που εφαρμόζει εδώ και χρόνια και η Τουρκία, δηλαδή η οικειοποίηση των πολιτισμών άλλων λαών, η επινόηση μιας δικής τους ιστορίας που να εξυπηρετεί τους επεκτατικές επιδιώξεις τους, μια ανήθικη πολιτική πρακτική την οποία σήμερα βλέπουμε να αντιγράφει και να εφαρμόζει το Αζερμπαϊτζάν. Εμείς έχουμε στείλει σχετικές επιστολές σε διεθνείς δομές, ιδιαίτερα στην UNESCO, στην αρμόδια δομή του ΟΗΕ, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και σε διάφορους τους διεθνείς οργανισμούς, παρουσιάζοντας τα ντοκουμέντα και ζητώντας τη διαμεσολάβησή τους.

- Για τον καθεδρικό ναό στις Παναγίας «Γαζαντσετσότς» στο Σουσί τι πληροφορίες έχετε;

Την έχουν καλύψει εξωτερικά. Αυτό είμαστε σε θέση να το γνωρίζουμε επειδή έχουμε τη δυνατότητα να παρακολουθούμε το Σουσί από κάποιους λόφους στις περιοχής. Αλλά δεν γνωρίζουμε τι κάνουν μέσα. Κατά την πάγια τακτική στις, υποθέτουμε πως θα καταστρέψουν στις αρμενικές επιγραφές, οι οποίες βέβαια είναι καταγεγραμμένες και τεκμηριωμένες. Φαίνεται να γίνονται κάποιες αλλαγές· συγκεκριμένα, δεν υπάρχει ο θόλος, και παρατηρούμε κάποιες αλλαγές και στο καμπαναριό.

Έχουμε φωτογραφικά τεκμήρια πως μετά τη λήξη των εχθροπραξιών κάποιες εκκλησίες καταστράφηκαν ολοσχερώς, στις η εκκλησία «Γκανάτς Ζαμ» στο Σουσί. Εικόνες ολοκληρωτικής καταστροφής μνημείων και κοιμητηρίων έχουμε στις δει στις περιοχές του Χατρούτ.

- Υπό αυτές τις συνθήκες, τι μπορεί να κάνει η Διασπορά ώστε να συμβάλει στον αγώνα υπέρ της ενδυνάμωσης της χώρας και της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης του λαού;

Πολύ συχνά συναντάμε συμπατριώτες μας στη Διασπορά που έχουν την αντίληψη πως το ζήτημα του Αρτσάχ τελείωσε και πως χάσαμε τον αγώνα. Βασικό μας μέλημα είναι να μπορέσουμε να μεταβάλουμε αυτή τη στάση. Για τριάντα χρόνια, η Διασπορά έχει κάνει το καλύτερο δυνατό, σε όλα τα επίπεδα, συνεισφέροντας πολλές φορές ακόμη και από το υστέρημά της.

Ο ρόλος της Διασποράς στην επίτευξη των εθνικών μας στόχων είναι επιτακτικός και πρωταγωνιστικός. Η Διασπορά πρέπει να σταθεί στο πλευρό του Αρτσάχ και να αποτελέσει ένα ενιαίο μέτωπο. Πρέπει να ανατρέψουμε τη νοοτροπία που κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος του κόσμου αλλά και σε οργανώσεις και δομές της Διασποράς, οι οποίες προβάλλουν το σκεπτικό πως δεν έχει νόημα να γίνουν επενδύσεις ή να διεξάγουμε πολιτικό αγώνα υπέρ του Αρτσάχ.

Επαναλαμβάνω πως πρέπει να καταρρίψουμε αυτή τη νοοτροπία, η οποία εξυπηρετεί μόνο τον αντίπαλο.

«Οι Αρμένιοι είναι ένας λαός λαβωμένος από την ιστορία, αλλά πάντα όρθιος»

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Ο κορυφαίος εθνολόγος και συνεργάτης τού περιοδικού κ. Ελευθέριος Αλεξάκης, μας μίλησε για την πρόσφατη έκδοση του εθνογραφικού ημερολογίου τής Αρμενίας (2009- 2016), με τίτλο «Ατενίζοντας το Αραράτ». Το ημερολόγιο των 700 σελίδων αποτελεί επιστέγασμα της επιτόπιας έρευνας του καθηγητή και δημοσιεύει 200 φωτογραφίες, από τις περίπου 2000, που τράβηξε κατά τη διάρκεια των έξι επισκέψεών του στην Αρμενία. Ο καθηγητής κ. Αλεξάκης, όπως ομολογεί στην εισαγωγή τού βιβλίου του, κάνοντας τις επιτόπιες έρευνες στην Αρμενία ένιωθε σαν ένας σαμάνος που ταξιδεύει στον άγνωστο κόσμο ενός λαού, κοντινού και μακρινού ταυτόχρονα και επισημαίνει χαρακτηριστικά: «Οι Αρμένιοι είναι ένας λαός λαβωμένος από την ιστορία αλλά πάντα όρθιος».

- Κ. Αλεξάκη, από πού πηγάζει το μακροχρόνιο ενδιαφέρον σας για την περιοχή του Καυκάσου και τον λαό των Αρμενίων; Συμβολίζουν κάτι ξεχωριστό για εσάς;

Το ενδιαφέρον μου για τον Καύκασο υπήρχε ανέκαθεν, κυρίως από τότε που ως φοιτητής διάβασα στο βιβλίο της ελληνικής ιστορίας του Παπαρρηγόπουλου την εισαγωγή του Καρολίδη, ο οποίος λέει ότι Αρμένιοι, Έλληνες και Αλβανοί έχουν κοινή καταγωγή. Μάλιστα, ο ίδιος επισημαίνει και κάποιες λέξεις κοινές, κυρίως για τους Έλληνες και τους Αρμένιους, όπως για παράδειγμα η λέξη «Αχαιοί», η οποία, όπως υποστηρίζει, συνδέεται με το «Χάικ», το εσωτερικό εθνώνυμο των Αρμενίων.

Σπούδασα στην Ελλάδα Ιστορία και Αρχαιολογία, και μετά στο εξωτερικό Εθνολογία και Κοινωνική Ανθρωπολογία, αλλά δουλεύοντας στο Κέντρο Λαογραφίας έπρεπε να αφοσιωθώ στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια. Καθώς έχω δουλέψει και με Αρβανίτες και με Αλβανούς και με άλλες ομάδες του βαλκανικού χώρου, πέρα από τους Έλληνες, θέλησα να μελετήσω έναν διαφορετικό λαό και γι’ αυτό στράφηκα προς έναν λαό του Καυκάσου ο οποίος πάντα κέντριζε το ενδιαφέρον μου.

Διαβάζοντας τη βιβλιογραφία είναι φανερό ότι ο Καύκασος αποτελεί μια ιδιαίτερη ιστορική περιοχή. Ίσως εκ λάθους θεωρείται ότι από εκεί προέρχονται οι Ευρωπαίοι —αυτό είναι ένα μεγάλο ερώτημα. Αλλά κυρίως αυτό που την κάνει τόσο ιδιαίτερη περιοχή είναι στο ότι οι ιστορικοίυποστήριζαν ότι ο Καύκασος ήταν το βουνό των 70 γλωσσών —ακόμη και σήμερα πρέπει να μιλιούνται 20 με 30 γλώσσες. Βέβαια, δεν είναι όλες ινδοευρωπαϊκές. Η αρμενική θεωρείται ινδοευρωπαϊκή, όπως και η ιρανική, αλλά οι υπόλοιπες γλώσσες είναι καυκάσιες.

Έτσι, παίρνοντας τη σύνταξή μου σκέφτηκα ότι θα έπρεπε να κάνω μια έρευνα εκτός Ελλάδος. Αποφάσισα να πάω στον Καύκασο και να επικεντρωθώ κυρίως στους Αρμένιους, κι αυτό επειδή ο Ηρόδοτος και άλλοι ιστορικοί λένε ότι οι Αρμένιοι έχουν φύγει από τα Βαλκάνια και μάλιστα ο κύριος πυρήνας του έθνους τους είναι οι Φρύγες. Ήθελα να διασταυρώσω, με εθνογραφική πλέον μέθοδο, τη σχέση που έχουν τα Βαλκάνια με τους Αρμένιους, και κυρίως να ασχοληθώ με το ζήτημα της γλώσσας.

Εάν οι Φρύγες αποτελούν τον κύριο πυρήνα του αρμενικού έθνους, τότε μέσα στη γλώσσα τους θα υπάρχουν αρχαίες βαλκανικές λέξεις οι οποίες θα πρέπει να συγγενεύουν και με ελληνικές, καθώς οι Φρύγες θεωρούνται ο πιο συγγενικός λαός των Ελλήνων.

Σε μια μελέτη μου, τους Φρύγες τούς αποκαλώ «Γκρεκομάνους», και μάλιστα τώρα που βρίσκουμε και νέες φρυγικές επιγραφές στη Μικρά Ασία, στο κράτος της Φρυγίας, εντοπίζουμε πάρα πολλές κοινές λέξεις, ακόμα και μυκηναϊκές (για παράδειγμα, «λαβαγέτας», δηλαδή «στρατηγός», και πολλές ακόμη).

Το θέμα ήταν πώς θα ξεκινούσε η έρευνα. Εγώ ήμουν ήδη 68 ετών τότε, και η οικονομική κατάσταση ήταν πολύ δύσκολη —ήμασταν στην κρίση— χρήματα δεν υπήρχαν, οπότε η έρευνα θα ήταν περιορισμένη και στον χώρο και στον χρόνο, με ένα θέμα συγκεκριμένο και χωρίς πολλές συνεντεύξεις.

Έτσι, αποφάσισα να δουλέψω στον κοινωνικό και θρησκευτικό χώρο του Ασταράκ, το οποίο βρίσκεται 30χλμ βορειοδυτικά του Γερεβάν. Η έρευνα δεν ξεκίνησε αμέσως. Από το 2009, που βγήκα στη σύνταξη, μέχρι το 2012 προσπαθούσα να μάθω κάπως τη γλώσσα ερχόμενος σε επαφή με την αρμενική κοινότητα στην Αθήνα και αγοράζοντας πάρα πολλά βιβλία από το διαδίκτυο, ώστε να είμαι όσο το δυνατόν καλύτερα εξοπλισμένος. Στην αρχή δεν υπήρχε προοπτική να πάω έξω, αλλά μετά είδα ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτα αν δεν γνωρίσεις τη ζωή εκεί, και ειδικά στην Ανατολική Αρμενία όπου υπάρχουν και διαφορές. Το ενδιαφέρον μου για την Αρμενία ήταν πολλαπλό: και εθνολογικό και ιστορικό και γλωσσικό. 

- Ποια είναι τα σημαντικότερα, επιστημονικά τεκμηριωμένα, συμπεράσματα στα οποία καταλήξατε από τις έρευνές σας και τα οποία ίσως θεωρηθούν οδηγός, ή αφετηρία, για τις μελλοντικές έρευνες νέων επιστημόνων;

Το υλικό βρίσκεται υπό επεξεργασία. Προς το παρόν έχει δημοσιευθεί το βιβλίο αυτό, το εθνογραφικό ημερολόγιο. Στο παρελθόν δημοσιεύτηκαν τέσσερις μελέτες: μία για τη Βασκανία στους Αρμένιους, την οποία είχαμε παρουσιάσει σε ένα συνέδριο στην Κομοτηνή, μία για την οργάνωση του χώρου στις πλατείες, μία για τους Γιαζίντι, και μία ακόμα για τις λειτουργίες στις εστίες. Υπάρχει προοπτική και για άλλες μελέτες τις οποίες ακόμα δουλεύω.

Κάποιες έχουμε προδημοσιεύσει στο περιοδικό Αρμενικά και αφορούν το Οσακάν και τον τάφο του Αγίου Μεσρόπ Μαστότς, ο οποίος εφηύρε τα αρμενικά γράμματα, που θεωρούνται ιερά και αναντικατάστατα για τους Αρμένιους.

Για το ημερολόγιο συγκεντρώθηκε και καταγράφηκε αρκετό υλικό. Θα δοθούν αντίγραφα στην Ακαδημία Αθηνών και στην αρμενική κοινότητα, γύρω στις 35 κασέτες μιάμισης ώρας η καθεμία μαζί με πάνω από 2000 φωτογραφίες.

Όσον αφορά την έρευνα και στην Αρμενία οι επιστήμονες είναι διχασμένοι. Υπάρχουν τρεις κυρίαρχες τάσεις σχετικά με την καταγωγή των Αρμενίων. Μια τάση που τονίζει την ινδοευρωπαϊκή και φρυγική προέλευσή τους, μια άλλη που υποστηρίζει την ύπαρξη ισχυρής επίδρασης από το Ιράν —όπως φαίνεται και από τη διοίκηση και τη θρησκεία παλαιότερα (ζωροαστρισμός κτλ.)— και μια τρίτη τάση που υποστηρίζει τον αυτοχθονισμό των Αρμενίων, κυρίως από τους Ουραρτού, τον πολιτισμό των Μιτάνι και τους Άζι Χαγιάσα, για τους οποίους έχει ξεκινήσει μια συζήτηση σχετικά με το αν πρόκειται για τους πρώτους Αρμένιους.

Η δική μου τοποθέτηση είναι ότι και οι τρεις παράγοντες έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στην εθνογένεση των Αρμενίων, αλλά σύμφωνα με τις θεωρίες του Άντονι Σμιθ για την εθνοτική προέλευση των εθνών, νομίζω ότι ο πυρήνας είναι θρακοφυγικός, δηλαδή ινδοευρωπαϊκός. Και ο ιρανικός πυρήνας είναι ευρωπαϊκός, αλλά η επίδραση του Ιράν ήταν περισσότερο γλωσσική, διοικητική και θρησκευτική και όχι στη γραμματική ή στο συντακτικό. Βέβαια, η γλώσσα αυτή έχει υποστεί αλλαγές λόγω της επίδρασης από τις γειτονικές χώρες των Χουριτών και των Γεωργιανών, των οποίων οι γλώσσες δεν είναι ινδοευρωπαϊκές.

- Υπήρξε κάτι που να σας εντυπωσίασε, κάτι μη αναμενόμενο που σας ενθουσίασε κατά τη διάρκεια των εθνολογικών ερευνών σας στην περιφέρεια Ασταράκ;

Στο Ασταράκ πήγαμε σε τέσσερα-πέντε μικρά χωριά με 2000-3000 το πολύ κατοίκους το καθένα και κάναμε και τρεις μεγάλες διαδρομές στο Αλαβερντί, στο χωριό Ατζούν, στο Σισιάν και στο Ζολακάρ, προκειμένου να κάνουμε μια σύγκριση. Αυτή ήταν πρόταση του συνεργάτη μου εκεί, του Χοβίκ Κασαπιάν, τον οποίο ευχαριστώ και από εδώ, καθώς αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα στην έρευνα αυτή.

Κατά τη διάρκεια των ερευνών διαπίστωσα πως δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Αρμενίας. Ουσιαστικά, διαφέρει μόνο η γλώσσα και κάποια έθιμα, αλλά δεν είναι τόσο σημαντικές οι διαφορές. Υπάρχει ενότητα στον πολιτισμό των Αρμενίων, εθνοτική και εθνική ενότητα.

Όταν πήγα στα χωριά του Ασταράκ, μου έκανε εντύπωση ότι από όποιο σπίτι κι αν περνούσαμε μας έκαναν το τραπέζι (βέβαια γνώριζα ήδη για την «αρμένικη βίζιτα», αλλά δεν είχα καταλάβει ακριβώς περί τίνος πρόκειται). Αυτό ήταν κάτι ασυνήθιστο, καθώς οι Αρμένιοι γενικά, όπως τους γνώρισα, μου φάνηκαν συνεσταλμένοι τύποι. Επίσης, όλο το διάστημα που ήμουν εκεί, κανείς δεν με ρώτησε από πού κατάγομαι, μόνο ένας ανθοπώλης στο Γερεβάν με ρώτησε αν είμαι Ιταλός και μου έκανε τρομερή εντύπωση, γιατί είναι το πρώτο πράγμα που ρωτάμε οι Έλληνες.

Οι Αρμένιοι μιλάνε λίγο, αλλά αμέσως σε καλούν για φαγητό, και μεσημεριανό και βραδινό. Μου έκανε πραγματική εντύπωση, γιατί δεν ήταν κανονισμένο αλλά τυχαίο, δεν μας περίμεναν. Στις περιπτώσεις που είχαμε κανονίσει από πριν κάποιο τραπέζι σε ένα σπίτι, εκείνο που με εξέπληξε ιδιαίτερα ήταν ότι ο οικοδεσπότης μάς περίμενε πάντα έξω από την πόρτα, σαν σε δεξίωση.Δηλαδή, δεν περίμεναν να μπούμε εμείς στο σπίτι από μόνοι μας. Μιλάω στον πληθυντικό διότι, πέρα από τον Χοβίκ, με συνόδευε και μια ομάδα φοιτητών.

Όταν πρόκειται να μελετήσω έναν πληθυσμό, ως προεργασία διαβάζω σχετικά βιβλία. Αυτό που δεν περίμενα ποτέ είναι να υπάρχει μια τεράστια βιβλιογραφία και πληθώρα περιοδικών για τους Αρμένιους.

Κι όμως, είναι λογικό… Πρόκειται για έναν αρχαίο λαό   —η πρώτη εμφάνιση των Αρμενίων σε γραπτές πηγές είναι η επιγραφή του Δαρείου το 512, άλλοι λένε ότι ενδεχομένως οι πρώτοι Αρμένιοι ήταν οι Χαγιάσα Άζι, τον 15ο αιώνα (αυτοί ήταν προ-Αρμένιοι, όταν λέμε Αρμένιοι, εννοούμε ότι υπάρχει μέσα το ινδοευρωπαϊκό στοιχείο).

Αυτό που συμπέρανα είναι ότι δεν έκαναν τίποτα άλλο πέρα από το να πολεμούν με τους εχθρούς τριγύρω. Ήταν Ασσύριοι, ήταν Άραβες, ήταν Τούρκοι ή άλλοι λαοί πιο παλιά. Γι’ αυτό —και εξαιτίας των σφαγών— λέω πάντα ότι είναι ένας ιστορικά λαβωμένος λαός, αλλά πάντα όρθιος και δυναμικός.
Εμφανισιακά, οι Αρμένιοι δεν είναι έτσι όπως παρουσιάζεται η καρικατούρα του ψηλού «Αγκόπ». Είναι μεσαίου αναστήματος, πιο παχουλοί, δεν είναι τεράστιοι γίγαντες, όπως θα νόμιζε κανείς δεδομένου του μακραίωνου πολιτισμού που δημιούργησαν. Δεν είναι τυχαίο το ότι υπάρχουν πολλοί Αρμένιοι χρυσοχόοι, αυτό ξεκινάει από την ιστορία των Ουραρτού.

- Στο εισαγωγικό κείμενο γράφετε χαρακτηριστικά: «Οι Αρμένιοι είναι ένας λαός λαβωμένος από την ιστορία αλλά πάντα όρθιος. Αυτό φαινόταν σε όλη τη διάρκεια της παραμονής μου». Θέλετε να μας πείτε κάποια εμπειρία που σας ώθησε να το γράψετε αυτό;

Τους αποκαλώ «λαβωμένους» διότι όταν πήγαινα να κάνω συνεντεύξεις σε μια οικογένεια, μου έλεγαν συνεχώς «εγώ είμαι ο μόνος επιζήσας από την οικογένειά μου μετά τις σφαγές που έγιναν στην Αρμενία», κι αυτό ήταν κάτι που επαναλαμβανόταν.

Φυσικά με επηρέασε και η επίσκεψη στο μνημείο τής Γενοκτονίας, κυρίως στο μουσείο, με τόσα τεκμήρια, βιβλία, βίντεο και φωτογραφίες. Όντας εκεί, ήταν αδύνατο να μην αισθανθείς …άσχημα!

Μετά βλέπεις τη νεότερη εσωτερική πολιτική τους, τις μεγάλες αντιθέσεις στη σχέση των ολιγαρχών με τον κόσμο, π.χ. γάμοι ολιγαρχών με βασιλικές άμαξες, που δεν έχουμε δει στην Ελλάδα.

Ύστερα είναι η μεγάλη καταστροφή του σεισμού στο Σπιτάκ το 1988 με μεγάλο αριθμό θυμάτων. Χτυπημένος από την ιστορία, αλλά πάντα όρθιος και δυναμικός λαός, με σπουδαίους επιστήμονες και καλλιτέχνες, κάτι που επίσης μου κάνει εντύπωση.

- Τι «γεύση» σας έχει αφήσει η πολύχρονη επαφή και συνεργασία με άτομα της ελληνοαρμενικής κοινότητας και με τους συνεργάτες σας στην Αρμενία;         

Μέσω της αλησμόνητης Χαράς Κιοσεγιάν ήρθα σε επαφή με τη Νουνιά Γεραμιάν και τον Μάικ Τσιλιγκιριάν, με τους οποίους επικοινώνησα προκειμένου να μπορέσω να μάθω κάποια πράγματα. Μου έκανε εντύπωση πόσο ζεστοί, δοτικοί και συνεργάσιμοι ήταν όλοι. Παρότι, όπως είπαμε, είναι ως χαρακτήρες πιο κλειστοί σε σχέση με τους Έλληνες, ήταν πολύ συνεργάσιμοι. Και το λέω αυτό βάσει της εντύπωσης που σχημάτισα από τους Αρμένιους φοιτητές που μας συνόδευαν στην έρευνα. Για παράδειγμα, σε κάποια σημεία που ήταν μη προσβάσιμα κι εγώ δεν μπορούσα να πάω λόγω ηλικίας, πηγαίναν εκείνοι με τις ψηφιακές μηχανές κι έβγαζαν φωτογραφίες -ακόμα και σε καταφύγια που σχεδόν δεν χωρούσε άνθρωπος να περάσει. Όταν τελειώναμε τα βράδια μετά από πολύωρη έρευνα κι ήμασταν κουρασμένοι και κατάκοποι, με καλούσαν για καφέ ή για φαγητό σπίτι τους.

Στην Αρμενία δεν είχα πάρα πολλές στενές σχέσεις εκτός από δυο-τρεις καθηγητές. Τον Σιμόν Χμαγιακιάν που ήταν ο καθηγητής του Χοβίκ Κασαπιάν με τον οποίο κάναμε όλη την έρευνα, ο οποίος με βοήθησε και μου έδωσε και κάποια λαογραφικά, εθνογραφικά και ιστορικά αρμενικά βιβλία. Την καθηγήτρια κα Λιλιά Αβενασιάν, η οποία μας ξενάγησε στο μουσείο για τους τάπητες και με συμβούλευσε πού μπορώ να βρω μερικά βιβλία, καθώς το Γερεβάν δεν είχε πολλά βιβλιοπωλεία —έκλεισαν αρκετά λόγω της κρίσης. Επίσης, είχα μια επαφή με το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας, με την Εθνική Πινακοθήκη στο Αρχαιολογικό και Εθνογραφικό Μουσείο στην πλατεία Δημοκρατίας, και με την Εθνική Βιβλιοθήκη.

Έχουμε συγκεντρώσει πολλές φωτοτυπίες και βιβλία, τα οποία επιθυμώ να δωρίσω στη βιβλιοθήκη των Αρμενίων στον Καρέα.

Όντας στην Αρμενία, παρευρεθήκαμε και σε μια διάλεξη για την εθνογένεση των Αρμενίων. Μάλιστα κάναμε και μια ερώτηση που δεν απαντήθηκε: γιατί οι Αρμένιοι λέγονται «χάι» και αν υπάρχει κάποια σύνδεση με τους Αχαιούς της Ελλάδας.

Ακόμα και το «Χάικ» δεν ξέρουμε τι σημαίνει. Είναι όνομα-εθνώνυμο των Αρμενίων, όμως δεν ξέρουμε τι σημαίνει.

- Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια;

Δυστυχώς η ηλικία μου πλέον δεν μου επιτρέπει να κάνω επιτόπια έρευνα αλλά επίκεινται πολλά γραπτά κείμενα και άρθρα, τα οποία αν θεωρήσω ότι είναι αρκετά σε αριθμό, θα τα συγκεντρώσω σε ένα βιβλίο με μελέτες για την Αρμενία, το οποίο θα ήθελα να κυκλοφορήσει και σε άλλη γλώσσα. Ιδανικά στα γαλλικά. Τώρα κάνω κάποιες έρευνες για τη δική μου ιδιαίτερη πατρίδα, τη Λακωνία.

«Δεν είμαστε χώρες επίθεσης, όμως πρέπει να δείξουμε ότι ξέρουμε να αμυνόμαστε»

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Ο Δημήτρης Μαρκόπουλος, γεννήθηκε και ζει στον Πειραιά. Με σπουδές στα Μέσα Ενημέρωσης και την Επικοινωνία και δεύτερο πτυχίο στην πολιτισμολογία, εργάστηκε ως δημοσιογράφος, διευθυντής και αρχισυντάκτης σε ΜΜΕ όπως οι εφημερίδες Μακεδονία, Παραπολιτικά, περιοδικά στο χώρο της οικονομίας όπως τα Fortune, Retail Business, στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση. Ήταν διευθυντικό στέλεχος στην εφημερίδα «Πρώτο Θέμα» και αναλυτής στην τηλεόραση με καθημερινή παρουσία ετών σε μεγάλα τηλεοπτικά δίκτυα.
Το 2010 βραβεύτηκε από το Ίδρυμα Προαγωγής της Δημοσιογραφίας Αθανασίου Μπότση ως ο κορυφαίος οικονομικός δη-μοσιογράφος της Ελλάδας.
Το 2019 εξελέγη βουλευτής με τη Νέα Δημοκρατία στη Β’ περιφέρεια του Πειραιά και είναι πρόεδρος της Επιτροπής Ελληνο-αρμενικής Φιλίας της βουλής. Είναι παντρεμένος και έχει δύο κόρες.

- Η ανάληψη της προεδρίας της Ομάδας Φιλίας φαντάζομαι πως έγινε με δική σας πρωτοβουλία, καθώς έχετε ευαισθησίες και ιδιαίτερες σχέσεις με το αρμενικό στοιχείο και την ελληνοαρμενική κοινότητα.

Είναι αλήθεια. Θεώρησα χρέος τιμής, ως εκπρόσωπος μιας προσφυγικής περιοχής όπως η Β΄ Πειραιώς, και ειδικότερα της Νίκαιας, να ζητήσω τη συμμετοχή μου στην Επιτροπή Ελληνοαρμενικής Φιλίας. Δευτερευόντως, αποδέχθηκα τη μεγάλη τιμή να είμαι πρόεδρος της συγκεκριμένης επιτροπής.

Προφανώς έχω ερεθίσματα του αρμενικού στοιχείου από την ευρύτερη περιοχή του Πειραιά αλλά και πανελλαδικά από πολύ καλούς φίλους και θέλω να επισημάνω ότι με τιμά πάρα πολύ αυτή η θέση. Πιστεύω ότι το αρμενικό στοιχείο είναι ένα στοιχείο δυναμικό, στοιχείο προόδου που φέρει προοδευτικά χαρακτηριστικά.

Υπάρχει μια μεγάλη μάχη προκειμένου να μην σβηστεί η μνήμη και αυτό το βλέπουμε στο εθνοπολιτιστικό αλλά και πολιτικό περιεχόμενο που έχουν όλες οι εκδηλώσεις. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η Β΄ Πειραιώς, και γενικά ο Πειραιάς, θα έχει πάντοτε ξεχωριστή σημασία σε ό,τι αφορά την εκπροσώπηση του αρμενικού λαού. Κατά κάποιο τρόπο, ως πρόεδρος της Ελληνοαρμενικής Επιτροπής Φιλίας, εκπροσωπώ και την αρμενική κοινότητα της περιοχής μου, που είναι πολύ μεγάλη.

- Πρόσφατα είχαμε κάποιες επισκέψεις Αρμενίων βουλευτών στην Ελλάδα. Μπορείτε να μας δώσετε κάποιες πληροφορίες για τα πλαίσια της συνεργασίας σας; Σε ποια κατεύθυνση δράσεων και συνεργασίας εντάσσονται οι επισκέψεις αυτές;

Συζητήσαμε τις δράσεις από την πλευρά του ελληνικού κοινοβουλίου που στοχεύουν στην ενίσχυση της προοδευτικής εξελικτικής πορείας του αρμενικού κοινοβουλίου, ώστε αυτό να μπορέσει να βρει τα πατήματά του σε μια πορεία εγγύτερη προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Προσβλέπουμε στην άνθιση αυτής της επικοινωνίας, στην εξέλιξη και στην ενίσχυση της δημιουργικότητάς της. Όμως, πέραν του τεχνικού χαρακτήρα (δηλαδή, του πώς αυτά τα προγράμματα θα τρέξουν), η συγκεκριμένη συζήτηση είχε προφανώς και πολιτικό χαρακτήρα. Συζητήσαμε τα θέματα του πολέμου μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, μιλήσαμε σχετικά με την εισβολή που υπήρξε, ζητήματα πολύ κρίσιμα που τέθηκαν από την αρμενική πλευρά. Φυσικά, εξίσου κρίσιμο είναι και το ζήτημα των αιχμαλώτων, στο οποίο εμείς δείχνουμε απόλυτη αλληλεγγύη.

Στο ίδιο πλαίσιο, ενημερώσαμε την αρμενική πλευρά για τις δράσεις που οργανώσαμε εμείς στη χώρα μας, για τη συμμετοχή στο συλλαλητήριο στο Σύνταγμα, για τη συμμετοχή σε ό,τι έλαβε χώρα πανελλαδικά ως αντίδραση σε αυτήν την επίθεση των Αζέρων. Επικοινωνήσαμε τις ανησυχίες μας για τον τουρκικό επεκτατισμό και το πώς αυτός εξελίσσεται παράλληλα με τον αζερικό. Κατά τη γνώμη μου, Αζερμπαϊτζάν και Τουρκία είναι ένα. Θέλω να υπενθυμίσω στους αναγνώστες σας ότι υπήρξαν παραιτήσεις από την Επιτροπή Ελληνοαζερικής Φιλίας, γεγονός που καταδεικνύει την αντίδραση του ελληνικού κοινοβουλίου, των βουλευτών, και κατ’ επέκταση του ελληνικού λαού, καθώς εμείς είμαστε εδώ ως οι εκπρόσωποι του ελληνικού λαού.
Με τις επαφές αυτές άνοιξε μια ευρεία βεντάλια θεμάτων. Πέραν της ευρωπαϊκής διάστασης και της προσπάθειας της Αρμενίας να την προσεγγίσει, συζητήθηκαν θέματα γύρω από την πολεμική σύρραξη που προηγήθηκε.

- Η Ελλάδα και η Αρμενία είναι χώρες που οι λαοί τους έχουν ιδιαίτερους ιστορικούς-εθνικούς και πολιτιστικούς δεσμούς, παρ’ όλα αυτά οι συνεργασίες σε πολιτικό, οικονομικό, πολιτιστικό και επιστημονικό επίπεδο είναι ευκαιριακές και περιστασιακές. Έχετε σκέψεις και προτάσεις που θα μπορούσαν να γίνουν αφετηρία ώστε να θεμελιωθεί κάτι πιο ουσιαστικό;

Και μόνο η επισήμανση του θέματος είναι βάση για πρόοδο. Θα συμφωνήσω απόλυτα ότι πολλά μπορούμε να κάνουμε αλλά δεν τα έχουμε κάνει με ευθύνη διαχρονική, αν θέλετε και των προηγούμενων κυβερνήσεων αλλά και των πολιτικών προσώπων που συμμετείχαν στη διμερή αυτή σχέση, τόσο από την πλευρά της Αρμενίας όσο και της Ελλάδας.
Ωστόσο, μην ακυρώνουμε τις προσπάθειες, γιατί προφανώς υπήρξαν προσπάθειες. Να σημειώσω συγκεκριμένα τη Σχολή Ευελπίδων, όπου η Ελλάδα έχει μια φιλόξενη αγκαλιά για τους Αρμένιους στρατιωτικούς και αξιωματικούς. Γίνονται συζητήσεις σχετικά με τον τουρισμό και το εμπόριο, όμως εχθρός του καλού είναι το καλύτερο. Προφανώς θα πρέπει να εντείνουμε τη συνεργασία μας, και θεωρώ ότι όλα αυτά πρέπει να γίνουν με ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα και πρόγραμμα. Είναι προτάσεις που έχω συζητήσει κι εγώ προσωπικά με τις διπλωματικές αρχές της Αρμενίας στην Ελλάδα.
Πιστεύω ότι τα εμπορικά επαγγελματικά επιμελητήρια, οι τουριστικοί οργανισμοί των δύο κρατών, τα αντίστοιχα Υπουργεία Οικονομικών και Ανάπτυξης, αλλά και τα αρμόδια όργανα της Ελλάδας ως προς τα ευρωπαϊκά κονδύλια και προγράμματα που μπορούν να τρέξουν στην Αρμενία, θα πρέπει να κινητοποιηθούν με μεγαλύτερη έμφαση και ένταση. Έχοντας προσωπική εμπειρία από τον χώρο της οικονομίας, θεωρώ ότι πρέπει να μιλάμε με μεγέθη και νούμερα. Δεν θέλω να περιοριστώ μόνο στο πολιτιστικό επίπεδο. Όλα τα παραπάνω είναι πολύ σημαντικά και γι’ αυτό πρέπει να προχωρήσουμε δυναμικά.
Είμαι ένας άνθρωπος που μου αρέσει να λέω τα πράγματα ξεκάθαρα. Είναι δυναμικό το αρμενικό στοιχείο στη χώρα μας, προοδευτικό στις κατευθύνσεις και στις απόψεις του, δεν σας κρύβω όμως ότι από την εμπειρία που είχα από τον πόλεμο του Αρτσάχ, θα το ήθελα ακόμα πιο δυναμικό. Νομίζω ότι οι Αρμένιοι στην Ελλάδα μπορούν πολύ καλύτερα. Θα ήθελα μεγαλύτερη ένταση, θα ήθελα να κάνουμε πράγματα μαζί, και από το βήμα που μου δίνεται απευθύνω και πρόσκληση προς αυτή την κατεύθυνση. Μπορούμε να κάνουμε πολλά μαζί.

- Μετά τη συμφωνία της ενισχυμένης εταιρικής σχέσης της Αρμενίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η χώρα συνεργάζεται σε πολλούς τομείς με τους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πώς βλέπετε να εξελίσσεται αυτή η σχέση υπό το πρίσμα των πρόσφα-των γεωστρατηγικών εξελίξεων στον Καύκασο;

Θεωρώ ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση φάνηκε άτολμη στον πόλεμο μεταξύ Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν. Θα την ήθελα πιο συγκεκριμένη, πιο συ-γκροτημένη, και με στρατηγικό σχεδιασμό υπέρ της Αρμενίας. Αυτή η διστακτικότητα δεν είναι κάτι άγνωστο για εμάς τους Έλληνες, την έχουμε ζήσει και στις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Τουρκία.
Θεωρώ ότι το πάθημα θα πρέπει να μας γίνει μάθημα, και το να προσπαθούμε διαρκώς να κρατήσουμε κάποιες ισορροπίες για αδιευκρίνιστους λόγους νομίζω ότι δεν βοηθάει πλέον τα ευρωπαϊκά συμφέροντα.
Ως προς τη ρωσική εμπλοκή, η Αρμενία βρέθηκε σε μια δύσκολη και σύνθετη κατάσταση. Βρέθηκε κατά κάποιο τρόπο μέσα σε μια τανάλια.
Έπρεπε να διαχειριστεί τον κίνδυνο της Τουρκίας και την απάθεια της Ρωσίας. Από τη στιγμή που θέλουμε εμείς, οι συμμετέχοντες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μια Αρμενία που να κοιτάει προς την Ευρώπη, θα πρέπει να της δώσουμε και το χέρι για να έρθει πιο κοντά σε εμάς. Επομένως, συνιστά ζωτικό συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης μια Αρμενία ανεξάρτητη που δεν θα χειραγωγείται, μια Αρμενία η οποία δεν θα χάνει τους πολέμους.

- Η εξέλιξη του πρόσφατου πολέμου στο Αρτσάχ πολύ πιθανό να ήταν διαφορετική χωρίς τη συμμετοχή της Τουρκίας, πιθανότατα να μην είχε ξεκινήσει καν. Η επιλογή του Ερντογάν να διευρύνει την επιρροή της Τουρκίας και να ελέγχει στρατιωτικά γειτονικές, και όχι μόνο, πε-ριοχές δημιουργεί νέα δεδομένα. Σας ανησυχούν αυτές οι προκλήσεις, και πώς πιστεύετε ότι πρέπει να αντιμετωπίσουν Ελλάδα και Αρμενία την εντεινόμενη επιθετικότητα της Τουρκίας;

Μόνο ανόητος θα έπρεπε να είναι κανείς στην Ελλάδα για να μην τον ανησυχεί ο τουρκικός μεγαλο-ιδεατισμός και τα νέα οθωμανικά όνειρα της Τουρκίας. Είναι ξεκάθαρη η πολιτική τακτική της Τουρκίας. Όποιος έχει ασχοληθεί με την πολιτική ζωή της γειτονικής χώρας το γνωρίζει. Γι’ αυτόν τον λόγο η Ελλάδα οχυρώνεται, γι’ αυτό ασκεί ενεργή διπλωματία ο πρωθυπουργός κ. Μητσοτάκης, γι’ αυτό έχουμε ένα πρόγραμμα εξοπλιστικό που είναι σαφές, προσδιορίζοντας το πού απευθύνεται.
Θεωρώ ότι οι Αζέροι δεν θα είχαν κάνει τίποτα αν δεν υπήρχαν οι Τούρκοι, δεν υπάρχει Αζερμπαϊτζάν χωρίς Τουρκία, αυτό θα πρέπει να γίνει κατανοητό. Το Αζερμπαϊτζάν έχει προκαλέσει διπλωματικά τη χώρα μας, να σας θυμίσω την επίθεση που δέχθηκε ο Έλληνας πρέσβης από τον Αλίεφ κατά τη διάρκεια των διαπιστευτηρίων του. Η Ελλάδα γνωρίζει πολύ καλά ποιοι είναι οι φίλοι και σύμμαχοί της και ποιοι επιβουλεύονται την εδαφική της ακεραιότητα και στέκονται πολιτικά απέναντί της.
Για το άνοιγμα των συνόρων, η Άγκυρα, με την ακραία αλαζονική ρητορική που τη διακρίνει, στέλνει μηνύματα προς την Αρμενία τα οποία περιλαμβάνουν την παραίτηση από εθνικές θέσεις και διεκδικήσεις, όπως αυτή της αναγνώρισης της Γενοκτονίας. Λαμβάνοντας υπόψη τη δύσκολη οικονομική κατάσταση και τον αποκλεισμό της χώρας, πώς θα πρέπει να αντιδράσει ο πολιτικός κόσμος της Αρμενίας;
Δεν μπορώ να δώσω εγώ μαθήματα στους Αρμένιους συναδέλφους. Πιστεύω ότι στη χώρα μας, στην Αρμενία αλλά και στις γειτονικές χώρες έχει γίνει πλέον σαφές ότι δεν είναι η ώρα των λόγων. Είναι η ώρα της δράσης. Η ελληνική κυβέρνηση έχει αποδείξει το τελευταίο διάστημα ότι έχει προχωρήσει σε δράση διπλωματική, αμυντική. Προχωράμε σε θωράκιση σε όλα τα πεδία, τόσο με τις συνεργασίες με το Ισραήλ, τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, με χώρες όπως η Αίγυπτος και η Κύπρος, που είναι αδερφή χώρα, όσο και με τη στενή συνεργασία με τη Γαλλία.
Αυτό το μήνυμα έχω να στείλω προς πάσα κατεύθυνση. Πρέπει να ενεργήσουμε διπλωματικά και αμυντικά. Δεν είμαστε χώρες επίθεσης, όμως πρέπει να δείξουμε ότι ξέρουμε να αμυνόμαστε. Είναι ξεκάθαρο το μήνυμα: διπλωματικός δυναμισμός.

- Μετά τον πόλεμο των 44 ημερών και τις τεράστιες εδαφικές και ανθρώπινες απώλειες, οι Αρμένιοι στην πατρίδα και στη Διασπορά έχουμε περιέλθει σε κατάσταση μαζικής κατάθλιψης, γεγονός που δυσχεραίνει όλες τις διαδικασίες επαναπροσδιορισμού των στόχων μας και ε-πανεκκίνησης των δυνάμεών μας. Έχετε κάποια προτροπή-συμβουλή που θα μπορούσατε να μας δώσετε;

Ψηλά το κεφάλι. Το προεκλογικό μου σύνθημα στην περιοχή όπου πολιτεύομαι ήταν το «Δύναμη». Πρέπει να αποκτήσουμε δύναμη, και για να την αποκτήσουμε πρέπει να έχουμε αυτογνωσία. Η αυτογνωσία πηγάζει από την εσωτερική μας δύναμη, την οποία πρέπει συνεχώς χτίζουμε. Γι’ αυτό, ψηλά το κεφάλι. Τίποτα δεν χάθηκε. Η Αρμενία πρέπει να περάσει και σε εσωτερική αναζήτηση, και έτσι θα έρθει και η αναγέννηση. Με κατάθλιψη και ηττοπάθεια κανένας δεν κέρδισε τίποτα. Αγώνας με δύναμη. Η δύναμη θα δώσει τις λύσεις.

Ψηλά το κεφάλι.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν
Οκτώβριος- Δεκέμβριος 2019, τεύχος 102

Έχετε αγωνιστεί σκληρά, για πολλά χρόνια, για τον λαό του Αρτσάχ με το ανθρωπιστικό σας έργο, το οποίο επιτελέσατε στα δύσκολα χρόνια του πολέμου, καθώς και με τη συμμετοχή σας στο πολιτικό και διπλωματικό πεδίο. Πώς βλέπετε την πορεία και την εξέλιξη της χώρας; Θα θέλατε να μας μιλήσετε για τα συναισθήματά σας όταν επισκέπτεστε το Αρτσάχ;

Η φυσιολογική εξέλιξη για μένα είναι η ένωση του Αρτσάχ με την Αρμενία, που εκφράζει και τη βούληση του λαού. Αν υπήρχε ένα παγκόσμιο δικαιϊκό σύστημα που να εφάρμοζε την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών, θα είχαμε επιτύχει την ένωση εδώ και πάρα πολύ καιρό. Ακριβώς όπως θα είχε συμβεί και στην Κύπρο τουλάχιστον από τη δεκαετία του ’30 ή του ’50, που έγινε και το ενωτικό δημοψήφισμα.
Οπωσδήποτε το κράτος του Αρτσάχ, παρόλο που δεν είναι αναγνωρισμένο, αρχίζει να αναπτύσσει την οικονομία του, να βελτιώνει τις συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού, την ποιότητα ζωής. Βλέπουμε σημαντικά βήματα στον τομέα της επιστήμης, των πανεπιστημίων, που είναι ιδιαίτερα σημαντικό, μεγάλη βελτίωση στις συγκοινωνίες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρέπει να γίνουν πολλά στην κτηνοτροφία, στην παραγωγή, στα ορυχεία. Όλα αυτά μας χαροποιούν. Βεβαίως, δεν παύει η χώρα να ζει στη σκιά των απειλών του πολέμου από έναν λαό αδίσταχτο, απολίτιστο, βάρβαρο, επιτρέψτε μου να χρησιμοποιήσω αυτές τις εκφράσεις, αλλά αυτή είναι η συμπεριφορά των Αζέρων απέναντι στον λαό της Αρμενίας. Δεν υπάρχει πιθανότητα αναγνώρισης του κράτους του Αρτσάχ ως ανεξάρτητου κράτους. Και αυτό φαίνεται από την προπαγάνδα του Αζερμπαϊτζάν καθώς και τις άλλες ανίερες μεθόδους που χρησιμοποιεί, όπως για παράδειγμα το γεγονός ότι εξαγοράζει συνειδήσεις δίνοντας τεράστια κονδύλια προς αυτόν τον σκοπό ή η απειλητική συμπεριφορά που επιδεικνύει προς κάθε ξένο που επισκέπτεται το Αρτσάχ. Άλλους θα τους κηρύξει «περσόνα νον γκράτα», σε άλλους θα εκδώσει εντάλματα σύλληψης. Εγώ έχω δύο εντάλματα σύλληψης, τα οποία ανανεώνονται κάθε φορά που πηγαίνω. Όλα αυτά δείχνουν ότι προσπαθεί πάση θυσία να παρεμποδίσει την αναγνώριση του Αρτσάχ από τη διεθνή κοινότητα.
Δεν νομίζω ότι μας δίνεται η δυνατότητα να ελπίζουμε ότι, είτε στα πλαίσια της πρωτοβουλίας του Μινσκ είτε γιατί κάποιοι άνθρωποι ξαφνικά θα θυμηθούν το διεθνές δίκαιο, θα γίνουν βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση.
Είμαι της γνώμης ότι θα πρέπει να υπάρξει όσο το δυνατόν γρηγορότερα μια -επιτρέψτε μου τον όρο- «πραξικοπηματική» ένωση του Αρτσάχ με την Αρμενία. Έτσι, εκείνη θα αναλάβει τον πλήρη έλεγχο της περιοχής. Η Αρμενία είναι μια μεγάλη χώρα, όχι σε έκταση αλλά σε ιστορία, σε πληθυσμό, σε πολιτισμό, και πιστεύω ότι μια τέτοια κίνηση θα βοηθήσει πάρα πολύ προς αυτήν την κατεύθυνση.

Πολλές φορές, σε αναφορές και συζητήσεις, σχετίζεται το ζήτημα του Αρτσάχ με αυτό της Κύπρου. Ως δηλαδή μια αποσχιστική προσπάθεια, που εάν ολοκληρωθεί, θα είναι δυσάρεστη εξέλιξη για το Κυπριακό. Εσείς πώς προσεγγίζετε αυτήν την άποψη;

Δεν συσχετίζω εγώ την κατεχόμενη Κύπρο, διάφοροι άλλοι ανόητοι, ανιστόρητοι, αγράμματοι και απαίδευτοι ταυτίζουν την περίπτωση της κατεχόμενης Κύπρου με την περίπτωση του Αρτσάχ. Ούτε ιστορία γνωρίζουν, ούτε γεωγραφία, ούτε πολιτισμό έχουν, για να μην σκεφτώ τίποτα άλλο χειρότερο. Τους έχουμε εξηγήσει χιλιάδες φορές.
Είναι απλούστερο να καθίσει κανείς και να ακούσει και τις δύο εκδοχές, όχι μόνο την αρμενική αλλά και την αζερική, για να διαπιστώσει ότι το Αρτσάχ ήταν μια πανάρχαια αρμενική επαρχία εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια. Αναφέρεται και στον Στράβωνα και σε άλλους αρχαίους συγγραφείς, όπως τον Πλήνιο, ως αρμενική επαρχία. Πρόκειται για μια αυθαίρετη απόφαση του 1922 του Σοβιέτ των νοτίων επαρχιών, που πάρθηκε μέσα σε συνθήκες δικτατορίας, προκειμένου να δημιουργηθεί το τεχνητό κράτος του Αζερμπαϊτζάν παίρνοντας από την Αρμενία το Ναχιτσεβάν, το Ναγκόρνο Καραμπάχ και το Σαχουμιάν. Αυτή είναι παραβίαση του διεθνούς δικαίου, αυτό είναι απόσχιση εδαφών από την Αρμενία. Όσον αφορά την Κύπρο, έγινε ακριβώς το ίδιο. Μια τουρκική εισβολή θηριώδης, με εγκλήματα πολέμου, με δολοφονίες, με βιασμούς και με εκτελέσεις εν ψυχρώ αθώων πολιτών, η κατάκτηση ενός κομματιού της Κύπρου και το εθνικό ξεκαθάρισμα. Όλοι οι Έλληνες εκδιώχθηκαν, αντικαταστάθηκαν από εποίκους Τούρκους που έφεραν από την Τουρκία, από τα βάθη της Ανατολίας, και δημιούργησαν αυτό το τεχνητό κράτος, το οποίο ανακηρύχθηκε την 15η Νοεμβρίου του 1983. Αυτό και μόνο το γεγονός καταρρίπτει και την οποιαδήποτε προσπάθεια για τη δήθεν επίλυση του Κυπριακού με τη λεγόμενη διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία, γιατί, ναι μεν συμφωνήθηκε, αλλά δεν είχε μεσολαβήσει η ανακήρυξη του ψευδοκράτους και όσα στη συνέχεια ακολούθησαν.
Τα ψηφίσματα του Ο.Η.Ε. ναι μεν μιλούν για διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία, αλλά λένε και δέκα ακόμα πράγματα, τα οποία όλοι φροντίζουν να ξεχνούν.
Αποχώρηση στρατευμάτων, αποχώρηση εποίκων, επιστροφή προσφύγων στα σπίτια τους. Πού είναι όλα αυτά τα πράγματα; Συνεπώς, στη μια περίπτωση έχουμε βιασμό της απόφασης του λαού, όπως πηγάζει μέσα από την παράγραφο 2 του άρθρου 1 του Ο.Η.Ε. για την αυτοδιάθεση των λαών, και στην άλλη έχουμε την κατάκτηση ενός εδάφους, όπως έγινε με το κράτος του Μιτσούκο στη Ματζουρία, το οποίο δεν αναγνώρισε ποτέ ο Ο.Η.Ε. Καμία συνάφεια, καμία συσχέτιση δεν υπάρχει, είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Δηλαδή, το κατευθείαν ανάλογο, θα μπορούσε να πει κάποιος, θα ήταν αν είχαμε ελληνικό πληθυσμό στην Ίμβρο και ξεσηκωνόταν και κέρδιζε την ελευθερία του από την Τουρκία, γιατί δεν θέλησαν ποτέ οι Ίμβριοι να γίνουν νησί της Τουρκίας.
Σκόπιμα κάνουν αυτό το λάθος οι μανδαρίνοι των υπουργείων εξωτερικών, για λόγους στους οποίους δεν θα αναφερθώ, αλλά προσφέρουν πολύ κακή υπηρεσία στους λαούς μας, στον αρμενικό και στον ελληνικό λαό, και καλό είναι να βάλουν τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση. Δηλαδή, δεν μπορεί να επιχειρούν δήμοι από την Κύπρο ή την Ελλάδα να αδελφοποιηθούν με το Στεπαναγκέρτ και να τους μπλοκάρει τις προσπάθειες το Υπουργείο Εξωτερικών.

Η αναγνώριση της δημοκρατίας του Αρτσάχ από οργανώσεις, από πολιτικούς, ακόμη και από πόλεις μέσω αδελφοποιήσεων και συνεργασιών είναι μια στρατηγική επιλογή στην οποία έχουμε επικεντρώσει τις προσπάθειές μας τα τελευταία χρόνια. Η πολιτική αυτή, που έχει κάποιες επιτυχίες, νομίζετε πως είναι προς τη σωστή κατεύθυνση;

Συμφωνώ απόλυτα, και το τόνισα αρκετές φορές στις ομιλίες μου, ότι θα πρέπει όσο το δυνατόν πιο πολλοί άνθρωποι που βρίσκονται στα κέντρα λήψης αποφάσεων να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση του Αρτσάχ. Και το βάρος πέφτει σε όλους μας. Και στην αρμενική διασπορά, και στους φίλους των Αρμενίων του Αρτσάχ, και στους φίλους της Αρμενίας, και σε κάθε ελεύθερο άνθρωπο επί γης. Η ανάπτυξη ακαδημαϊκών σχέσεων και οι καλές σχέσεις μεταξύ του Πανεπιστημίου του Στεπαναγκέρτ με πολλά άλλα πανεπιστήμια είναι κάτι που θα μας δώσει ένα πολύ σημαντικό πλεονέκτημα, και οι ακαδημαϊκοί δεσμοί ξέρετε ότι είναι ισχυρότεροι και ανώτεροι από τον οποιονδήποτε πολιτικό δεσμό. Επίσης, η αδερφοποίηση πόλεων δεν βλέπω σε ποιον βαθμό θα πρέπει να παρεμποδίζεται από πολιτικές σκοπιμότητες.
Οι κάτοικοι των πόλεων έχουν το δικαίωμα να έχουν ελεύθερες σχέσεις και επαφές με άλλους λαούς, ανταλλαγή πολιτιστικών εκδηλώσεων κτλ. Νομίζω μπορούν να γίνουν πάρα πολλά πράγματα σε αυτόν τον τομέα. Επίσης, καλό θα ήταν να πείσουμε επιχειρηματίες απ’ όλον τον κόσμο να επενδύσουν στο Αρτσάχ, να δημιουργήσουν υποδομές στον τομέα των επικοινωνιών, των συγκοινωνιών, να βελτιωθεί το οδικό δίκτυο, αν είναι δυνατόν να βελτιωθεί το σιδηροδρομικό δίκτυο που θα συνδέει το Στεπαναγκέρτ με το Γερεβάν, να μικρύνουν οι αποστάσεις, να αναπτυχθεί το υδροηλεκτρικό δυναμικό της χώρας, που είναι τεράστιο και παραμένει ανεκμετάλλευτο, ούτως ώστε να έχουμε φθηνή ηλεκτρική ενέργεια. Αυτά τα συστήματα μπορούν άνετα να γίνουν. Αυτά μπορούν να τα κάνουν και φίλοι του Αρτσάχ και στρατηγικοί επενδυτές.

Οι παρεμβάσεις του αζερικού λόμπι στα ευρωπαϊκά όργανα και στους θεσμούς έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν και τα τεράστια ποσά που δαπανούν προς αυτήν την κατεύθυνση, έχουν καταφέρει να περιορίσουν τη δραστηριότητα και τη δυναμική μας.

Δυστυχώς, ναι. Δυστυχώς το έχουν επιτύχει, γιατί, ξέρετε, όταν υπάρχουν αργυρώνητοι πολιτικοί και πολιτικάντηδες και όταν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι, ας πούμε, διαχειρίζονται τα λόμπι μέσα στο ευρωπαϊκό κοινοβούλιο -που το «λόμπινγκ» είναι ένας μηχανισμός που ισχύει από καταβολής του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου- δεν είναι ότι θα επηρεαστεί το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο προς την υιοθέτηση θέσεων που θα αντίκεινται στο ζήτημα της ελευθερίας της σκέψης, της ελευθερίας της έκφρασης, της αυτοδιάθεσης των λαών, αλλά θα παρεμποδίζονται συγκεκριμένα άτομα πάνω στα οποία θα μπορούσε να επενδύσει η υπόθεση του Αρτσάχ.
Ναι, τα κονδύλια που δαπανούν οι Αζέροι έχουν κάνει πολύ μεγάλη ζημιά.

Από το δόγμα «μηδενικά προβλήματα με τους γείτονες» η Τουρκία σήμερα έφτασε να έχει σοβαρά προβλήματα σχεδόν με όλους, παράλληλα με την, χωρίς προηγούμενο, επιθετική ρητορική και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Συρία, που δημιουργούν μια εκρηκτική κατάσταση. Ποιοι νομίζετε ότι είναι οι βασικότεροι λόγοι για αυτήν την πολιτική;

Η τουρκική πολιτική δεν έχει αλλάξει τα τελευταία 100 χρόνια, δηλαδή από τότε που επικράτησαν οι Νεότουρκοι, από την ανασύσταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Προς την κατεύθυνση αυτή έχουν εκχερσώσει, έχουν εξαφανίσει από τη Μικρά Ασία και τη Δυτική Αρμενία κάθε χριστιανικό πληθυσμό, τους Αρμένιους, τους Ασσύριους, τους Έλληνες του Πόντου, τους Έλληνες της Σμύρνης.
Αυτή τη στιγμή, αν δει κανείς το τουρκικό όραμα του νυν δικτάτορα της Τουρκίας αλλά και διαχρονικά των προκατόχων του και, κατά τη δική μου εκτίμηση, όλων όσων θα έρθουν στο μέλλον, καταλαμβάνει με χάρτες τη μισή Αρμενία, το Ναχιτσεβάν, εδάφη του Ιράν, του Βόρειου Ιράκ, τη Βόρεια Συρία, ολόκληρη την Κύπρο, τα μισά νησιά του Αιγαίου, μέχρι και τη Θεσσαλονίκη και τη Χαλκιδική τα εμφανίζουν ως τουρκικά, και φυσικά τη Ρωμυλία και άλλα εδάφη, ακόμα και των Σκοπίων.
Αν δει κανείς προσεκτικά, το οθωμανικό, το ισλαμικό τους όραμα ξεκινάει από την Ινδονησία, και μέσα από την Ινδοκίνα και τις χώρες της Κεντρικής Ασίας, το Αφγανιστάν, την ίδια την Τουρκία, τις χώρες του Καυκάσου, καταλήγει στη Βοσνία Ερζεγοβίνη και φτάνει ξανά στα πρόθυρα της Βιέννης.
Αυτά τα πράγματα δεν αλλάζουν, αυτοί υλοποιούν σταδιακά τους στόχους τους, έχουν οικοδομήσει έναν τεράστιο και πανίσχυρο στρατό, έχουν αναπτύξει την πολεμική τους βιομηχανία με την κατάκτηση της Κύπρου και με την οριοθέτηση, ως άμεσου στόχου, αυτόν της ανάκτησης της Κύπρου αποκτούν στρατηγικό πλεονέκτημα στην Ανατολική Μεσόγειο. Υποστηρίζουν φανερά την τρομοκρατία, όχι μόνο στη Συρία και στις χώρες της Εγγύς Ανατολής αλλά και στην Αίγυπτο, με τη στήριξη στους αδερφούς μουσουλμάνους, και πολύ φοβάμαι ότι με τους πυρηνικούς αντιδραστήρες, που σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις ανέρχονται στους οκτώ -τέσσερις στο Ακούγιου και τέσσερις στην Σαμψούντα- θα είναι σε θέση πολύ σύντομα να καταστούν και πυρηνική δύναμη. Φανταστείτε τι μπορεί να σημαίνει αυτό στα χέρια παραφρόνων και αδίστακτων εγκληματιών. Τις γενοκτονίες τις συνεχίζουν, το βλέπετε, και εναντίον των Κούρδων. Έξι χιλιάδες κουρδικά χωριά έχουν σβηστεί από τον χάρτη. Ο ίδιος ο λαός υφίσταται την οργή, την εγκληματική συμπεριφορά του Ερντογάν και των ογλάν του στην Κύπρο, καθώς όλοι γνωρίζουμε ότι εκτιμά τον Χίτλερ και μιμείται τις μεθόδους του.
Η διεθνής κοινότητα συμπεριφέρεται στον Ερντογάν ακριβώς όπως συμπεριφερόταν στον Χίτλερ στα χρόνια λίγο πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη συμφωνία του Μονάχου - η συμφωνία μεταξύ της Σοβιετικής Ένωσης και της Γερμανίας που οδήγησε στον διαμελισμό της Πολωνίας. Όλο αυτό το χάιδεμα που είχαν κάνει στον Χίτλερ είχε ως αποτέλεσμα το να εκθρέψουν αυτό το τέρας που οδήγησε σε αιματοκύλισμα τον κόσμο.
Ε, αυτό ακριβώς κάνουν και τώρα με την Τουρκία. Ελπίζω κάποια στιγμή να βρεθεί ένας φωτισμένος άνθρωπος και να ανακόψει αυτήν την πολιτική.
Ξέρουμε όλοι ότι τα πρώτα θύματα θα είμαστε εμείς, οι Έλληνες, οι Αρμένιοι, οι Κούρδοι, οι Σύριοι, που είμαστε στην άμεση γειτονία.

Το τελευταίο διάστημα παρατηρούμε πως οι επαφές σε πολιτικό επίπεδο Ελλάδας-Κύπρου-Αρμενίας έχουν εντατικοποιηθεί. Γνωρίζετε εάν υπάρχουν συγκεκριμένα σχέδια συνεργασίας σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο μεταξύ των χωρών;

Προσπάθησα να ανιχνεύσω αυτήν την πτυχή, αλλά δεν επέμεινα, γιατί οι προσπάθειές μου έλαβαν χώρα προς την κατεύθυνση της Αρμενίας και όχι προς την κατεύθυνση της Κύπρου ή της Ελλάδας.
Θέλω να πιστεύω ότι θα υπάρξει μια ισχυρή, αν όχι συμμαχία, διασύνδεση, γιατί έχουμε κοινά συμφέροντα και οι τρεις χώρες και μπορούμε να αλληλοσυμπληρώνουμε τη δράση μας και τις συνέργειές μας αναφορικά με την Τουρκία. Είναι ο κοινός εχθρός. Υπάρχουν δυνατότητες της Αρμενίας σε πολλά ζητήματα που μπορούν να καλύψουν ελληνικές αδυναμίες, υπάρχουν δυνατότητες της Ελλάδας που μπορούν αντίστοιχα να καλύψουν αρμενικές αδυναμίες. Εγώ δεν θα έβλεπα καθόλου αρνητικά ένα ελληνικό πανεπιστήμιο στον Καύκασο.
Δεν θα έβλεπα καθόλου αρνητικά τη μετατροπή του σχολείου Μελκονιάν σε ένα πανεπιστήμιο αρμενικών σπουδών στη Λευκωσία. Είναι πάρα πολλά εκείνα που μπορούν να γίνουν, και νομίζω ότι οι τρεις χώρες θα πρέπει να συνεχίσουν να αλληλοϋποστηρίζονται στον τομέα της αναγνώρισης των γενοκτονιών, της κοινοποίησης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε σε όλον τον κόσμο και στη σύναψη όσο το δυνατόν ισχυρότερων οικονομικών και στρατιωτικών σχέσεων.

Πρόσφατα συμμετείχατε στο παγκόσμιο συνέδριο στο Στεπαναγκέρτ των «Φίλων του Αρτσάχ» και στο παγκόσμιο συνέδριο του Αρμενικού Κυανού Σταυρού. Θα θέλαμε να μας μιλήσετε για τις εντυπώσεις σας.

Όσον αφορά τον Α.Κ.Σ. εκεί ήταν η μεγάλη μου έκπληξη, γιατί πραγματικά είδα γυναίκες να εργάζονται σαν ένα πραγματικό μελίσσι προς όφελος όχι μόνο των Αρμενίων αλλά και της παγκόσμιας κοινότητας που δεινοπαθεί. Είναι μια μη κυβερνητική οργάνωση που πραγματοποιεί πάρα πολλά με ελάχιστα μέσα με εθελοντική δράση των μελών της. Εκείνη τη στιγμή ένιωσα ότι μια τέτοια οργάνωση θα άξιζε να τιμηθεί με κάποιο Νόμπελ Ειρήνης ή με ένα βραβείο Ζαχάρωφ. Προς αυτήν την κατεύθυνση θα μπορούσαμε ίσως να επιτύχουμε κάτι μέσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Όσον αφορά το συνέδριο των «Φίλων του Αρτσάχ», θα πρέπει να το διαπλατύνουμε, να φέρουμε κι άλλες προσωπικότητες. Πολλοί υφίστανται την «ταλαιπωρία» να μεταβούν από το Γερεβάν στο Στεπαναγκέρτ, ακόμη και στο Γερεβάν, που δεν είναι το πιο εύκολο μέρος να φτάσει κανείς.
Θα πρέπει να δούμε πώς μπορούμε να διευκολύνουμε αυτές τις συναντήσεις και να φέρουμε όσο το δυνατόν πιο πολλούς ανθρώπους επιρροής που να δουν την κατάσταση σε πραγματικό χρόνο στο Αρτσάχ. Να διευρύνουμε τον κύκλο, να δίνουμε περισσότερο χρόνο σε αυτούς που αγωνίζονται, ώστε να προετοιμάσουν εκείνους τους σημαντικούς ανθρώπους που θέλουμε να φέρουμε. Όταν προσπαθούμε μια εβδομάδα πριν την έναρξη (δεν μειώνω με τίποτα τη σημασία, στον εαυτό μου κάνω κριτική, για να είμαστε ξεκάθαροι), πρέπει να έχουμε καλύτερη προετοιμασία, να κάτσουμε κάτω και να βάλουμε στόχο συγκεκριμένα άτομα τα οποία θα προσελκύσουμε στο Αρτσάχ προκειμένου να τους γνωστοποιήσουμε το πρόβλημα.
Η συνέχεια θα έρθει από μόνη της. Δηλαδή, δεν υπάρχει περίπτωση να έρθει ένας ελεύθερος άνθρωπος στο Αρτσάχ και να μην ερωτευτεί αυτήν τη χώρα.

Απευθυνόμενη στους Ελληνοαρμένιους, τι μήνυμα θα θέλατε να τους δώσετε;

Είμαστε τυχεροί, αν μου επιτρέπετε να κατατάξω τον εαυτό μου στους Ελληνοαρμένιους, γιατί είμαστε φορείς δυο πολύ μεγάλων πολιτισμών, δυο πολύ μεγάλων παραδόσεων, αγαπάμε εξίσου δύο μεγάλες χώρες και είμαστε καλοί πολίτες αυτών των χωρών. Θα παρότρυνα τους Αρμένιους να διεκδικήσουν πολιτειακά αξιώματα στην Ελλάδα. Για μένα είναι πολύ σημαντικό να αναδειχθούν προσωπικότητες μέσα από την πολιτική ζωή του τόπου, και αυτό δεν σημαίνει ούτε ότι θα απαρνηθούν τον αρμενισμό ούτε ότι θα ξεχάσουν την Αρμενία.
Απεναντίας, με τις ικανότητές τους θα υπηρετήσουν και την άλλη τους πατρίδα, δεν λέω την πρώτη ή τη δεύτερη, και η μια και η άλλη είναι πατρίδες.
Το ίδιο ισχύει και για τους Κύπριους, Αρμένιους και αυτούς που γεννήθηκαν στην Κύπρο με αρμενικές ρίζες. Το ίδιο πιστεύω ότι ισχύει και για τους Έλληνες της Αρμενίας. Αν και αυτοί έχουν μείνει ελάχιστοι τα τελευταία χρόνια.

Ο Βασίλης Μαραγκός είναι στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και από το 2015 υπηρετεί ως προϊστάμενος διοικητικής μονάδας υπεύθυνος για την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν, τη Λευκορωσία και την Ανατολική Εταιρική Σχέση στη Γενική Διεύθυνση Γειτονίας και Διαπραγματεύσεων για τη Διεύρυνση στις Βρυξέλλες. Ασχολείται με τις εξωτερικές σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη δεκαετία του 1990. Εργάστηκε σε επιτελικές θέσεις στις Αντιπροσωπείες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη Σόφια και στα Σκόπια και στη συνέχεια στις Βρυξέλλες χειρίστηκε τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το Μαυροβούνιο και την Αλβανία.
Είναι διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης και Πτυχιούχος Νομικής του Πανεπιστήμιου Αθηνών και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα κυρίως σχετικά με την Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Το τελευταίο του βιβλίο είναι η μελέτη «Μόνον επί τούτω καυχώμαι: ότι την πατρίδα ηγάπησα». Ρομαντική φιλοπατρία και μεταμορφώσεις της «πατρίδας» στον Γκριγκόρ Παρλίτσεφ (1830-1893) (εκδόσεις Ηρόδοτος, 2018).

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν
Μάρτιος- Ιούνιος 2019, τεύχος 100

Κύριε Μαραγκέ, θα θέλαμε να αναφερθείτε στο ιστορικό των σχέσεων και της προσέγγισης μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Αρμενίας.

Ξεκινώντας θέλω να σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δίνετε να απευθυνθώ στην ελληνο-αρμενική κοινότητα η οποία (μαζί με τις αρμενικές κοινότητες στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες) διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην επικοινωνία μεταξύ των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Δημοκρατίας της Αρμενίας. Είμαι πεπεισμένος μάλιστα ότι αυτός ο ρόλος μπορεί να διευρυνθεί στο μέλλον.
Επιστρέφοντας στο ερώτημά σας, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Αρμενία προχώρησαν στη σύναψη στενών σχέσεων και ανέπτυξαν πλαίσιο συνεργασίας μετά την ανεξαρτησία της χώρας. Το 1996 υπογράφτηκε μια σημαντική συμφωνία εταιρικής σχέσης και συνεργασίας η οποία προσέφερε έκτοτε το πλαίσιο για την ανάπτυξη των διμερών σχέσεων. Η Αρμενία συμμετέχει στην Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας από την έναρξη της τελευταίας το 2004, καθώς και στην Ανατολική Εταιρική Σχέση από το 2009. Η Ανατολική Εταιρική Σχέση είναι το πολιτικό πλαίσιο των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τις γειτονικές της ανατολικές χώρες (την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν, τη Γεωργία, τη Λευκορωσία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία). Σε διμερές επίπεδο, μετά από μια περίοδο έντονων διαπραγματεύσεων, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Αρμενία υπέγραψαν μια νέα φιλόδοξη συμφωνία, τη συνολική και ενισχυμένη συμφωνία εταιρικής σχέσης (ΣΕΣΕΣ), (Comprehensiveand Enhanced Partnership Agreement), CEPA, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης στις Βρυξέλλες το Νοέμβριο του 2017. Αυτή η συμφωνία – που η διαδικασία κύρωσής της δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί – εφαρμόζεται ήδη προσωρινά από τον Ιούνιο του 2018 και σηματοδοτεί σαφώς μια νέα αναβαθμισμένη περίοδο στις σχέσεις της Αρμενίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Να συμπληρώσω ότι υπογράψαμε και εφαρμόζουμε από το 2014 συμφωνίες σχετικά με την απλούστευση της έκδοσης θεωρήσεων διαβατηρίων και με την επανεισδοχή προσώπων που διαμένουν χωρίς άδεια. Αυτές οι συμφωνίες έχουν διευκολύνει τις ανθρώπινες επαφές και τα ταξίδια των πολιτών της Αρμενίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχοντας ένα πλαίσιο ορθής και ασφαλούς διαχείρισης της κινητικότητας. Υπογράφτηκε επίσης μια συμφωνία για τις εναέριες συγκοινωνίες με στόχο την διευκόλυνση των αεροπορικών μεταφορών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η κύρια εξαγωγική αγορά της Αρμενίας και η δεύτερη πηγή εισαγωγών στη χώρα. Εισάγουμε μεταλλεύματα διαφόρων ειδών και εξάγουμε ιδίως μηχανήματα, χημικά και άλλα βιομηχανικά προϊόντα. Θέλω επίσης να υπογραμμίσω ότι πάνω από το 90% των εισαγωγών από την Αρμενία το 2017 εισήχθησαν στην ευρωπαϊκή αγορά χωρίς δασμούς. Η Αρμενία συμμετέχει επίσης σε σημαντικά ευρωπαϊκά προγράμματα για μικρομεσαίες επιχειρήσεις (COSME) και την καινοτομία (Horizon 2020). Με το πρόγραμμα Erasmus+ περισσότεροι από 2000 φοιτητές και ακαδημαϊκό προσωπικό έχουν λάβει μέρος σε προγράμματα κινητικότητας.

Όσον αφορά τη συνολική ενισχυμένη συμφωνία εταιρικής σχέσης μεταξύ της Αρμενίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορείτε να μας περιγράψετε το πλαίσιο λειτουργίας της; Έχουν υπογραφεί παρόμοιες συμφωνίες με άλλες χώρες;

Η Συνολική και Ενισχυμένη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης εμβαθύνει τη συνεργασία μας σε νέους τομείς και δημιουργεί νέες ευκαιρίες προς όφελος των πολιτών. Αυτή η ενισχυμένη εταιρική σχέση περιλαμβάνει φιλόδοξες δεσμεύσεις με στόχο την υιοθέτηση ευρωπαϊκών προτύπων σε πολλούς τομείς. Αυτά τα ευρωπαϊκά πρότυπα θα συμβάλουν στη διεθνή ανταγωνιστικότητα προϊόντων και υπηρεσιών που παράγονται και παρέχονται από αρμενικές επιχειρήσεις δημιουργώντας νέες ευκαιρίες για οικονομική και επιχειρηματική ανάπτυξη. Θα συμβάλουν επίσης στη δημιουργία δικαιότερης λειτουργίας της αγοράς μέσω της προστασίας των καταναλωτών και του ανταγωνισμού, αλλά και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.
Υπάρχουν επίσης ενισχυμένες ευκαιρίες για εκπαίδευση, κατάρτιση και έρευνα, αποτελεσματικότερη προστασία του περιβάλλοντος και για ενίσχυση της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Πρόκειται για ένα πλαίσιο που απαιτεί δράση από τις αρχές της Αρμενίας, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση προσφέρει εμπειρογνωμοσύνη και οικονομική υποστήριξη. Επιτρέψτε μου να υπογραμμίσω ειδικότερα δύο μηχανισμούς συνδρομής που ετοιμάζουμε. Ο ένας αφορά τη μεταφορά τεχνογνωσίας από την πλευρά της Ένωσης προς τη δημόσια διοίκηση της Αρμενίας και ο άλλος προβλέπει τραπεζική χρηματοδότηση που θα στηρίξει ιδιωτικές επενδύσεις σε τομείς της οικονομίας που καλύπτονται από την ενισχυμένη εταιρική σχέση ιδίως μέσω δανείων που χορηγούνται με ιδιαίτερα ευνοϊκούς όρους. Αυτοί οι δύο μηχανισμοί έρχονται να προστεθούν στην υπάρχουσα εργαλειοθήκη χρηματοδότησης και συνεργασίας. Με αυτή την εργαλειοθήκη συνεχίζουμε και αναβαθμίζουμε τη συνεργασία μας σε τομείς όπως η ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα, οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, η ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητας της γεωργικής παραγωγής, η αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης και της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης με στόχο την επίτευξη απτών αποτελεσμάτων για τους πολίτες της Αρμενίας.
Η ενισχυμένη εταιρική μας σχέση διαθέτει πλαίσιο θεσμικής συνεργασίας, το οποίο περιλαμβάνει τη διεξαγωγή πολιτικού διαλόγου ενώ ειδική μέριμνα λαμβάνεται προκειμένου να εξασφαλισθεί η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών μέσω μίας ειδικής πλατφόρμας διαλόγου.
Η Αρμενία είναι η πρώτη χώρα στην περιοχή της Ανατολικής Γειτονίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που διαπραγματεύθηκε μια τέτοια συνολική και ενισχυμένη συμφωνία εταιρικής σχέσης.
Οι συμφωνίες σύνδεσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη Γεωργία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία είναι πιο φιλόδοξες όσον αφορά την εκτενή οικονομική και εμπορική ολοκλήρωση, όμως σε άλλους τομείς, όπως, λόγου χάριν, στην ψηφιακή οικονομία, στην προστασία του περιβάλλοντος, στις δημόσιες συμβάσεις και στις υπηρεσίες, η συμφωνία με την Αρμενία είναι εξίσου φιλόδοξη. Η ενισχυμένη εταιρική σχέση είναι επίσης πολύ φιλόδοξη όσον αφορά το κράτος δικαίου, τη μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Μετά την αναθεώρηση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας το 2015, ακολουθούμε με σαφήνεια μια πολιτική διαφοροποίησης και προσαρμοσμένων προσεγγίσεων στις σχέσεις με τους εταίρους μας. Είναι προφανές ότι δεν μπορούμε να υιοθετήσουμε μια κοινή για όλους λύση, και η συμφωνία με την Αρμενία το καταδεικνύει.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευτεί για την σταθερότητα και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας (resilience) όλων των χωρών της γειτονίας της, συμπεριλαμβανομένης της Αρμενίας.

Σήμερα, μέσω των συνεργασιών σε πολλούς τομείς με τους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Αρμενία είναι πιο κοντά στην Ευρώπη. Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε για τα προγράμματα που εξελίσσονται αλλά και για αυτά που προγραμματίζετε;

Με την Αρμενία η Ευρωπαϊκή Ένωση συνεργάζεται ήδη εκτενώς μέσω της Αντιπροσωπείας της στο Γερεβάν η οποία καλύπτει και δράσεις και έργα στην περιφέρεια. Έχουμε επίσης εκτεταμένο πολιτικό διάλογο σε διάφορα επίπεδα ο οποίος ενισχύεται μέσω επισήμων επισκέψεων και συναντήσεων εργασίας καθώς και άλλων κοινών εκδηλώσεων, όπως επίσης των συνεδριάσεων του Συμβουλίου εταιρικής σχέσης.
Θα ήθελα ιδίως να αναφερθώ στην πρόσφατη επίσκεψη του Πρωθυπουργού της Αρμενίας κ. Νιγκόλ Πασινιάν στις Βρυξέλλες, όπου συναντήθηκε με τον πρόεδρο του ευρωπαϊκού συμβουλίου Ντόναλντ Τουσκ και τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ, καθώς και την επίσκεψη του Επιτρόπου για την Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας Γιοχάννες Χαν στο Γερεβάν τον Ιανουάριο. Έχουμε επίσης πολυάριθμες συναντήσεις σε πιο τεχνικό, διοικητικό επίπεδο.
Αυτό είναι σημαντικό καθώς εξασφαλίζει διαρκή διάλογο και συνδράμει στον, από κοινού, καθορισμό των στόχων της συνεργασίας μας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνδράμει την Αρμενία μέσω της κινητοποίησης πόρων από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Γειτονίας (European Neighbour-hood Instrument) που περιλαμβάνει και εθνική χρηματοδότηση μόνο για την Αρμενία αλλά και περιφερειακούς πόρους.
Στα πλαίσια της ανατολικής εταιρικής σχέσης προσδιορίσαμε μαζί 20 κοινούς παραδοτέους στόχους για το 2020 (20 Deliverables for 2020) για τους οποίους δεσμεύθηκαν όλοι οι εταίροι και η περιφερειακή χρηματοδότηση επικεντρώνεται σε αυτούς.
Τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση επενδύει στην Αρμενία περίπου 1 εκατ. ευρώ κάθε εβδομάδα.
Θα πρέπει να τονιστεί ότι η οικονομική συνδρομή προς την Αρμενία υπερβαίνει ήδη τον μέσο όρο κατά κεφαλή της συνδρομής προς άλλες χώρες της περιοχής. Το ύψος του τρέχοντος χαρτοφυλακίου είναι σημαντικό, με περίπου 300 εκατ. ευρώ για τη χρηματοδότηση έργων που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη και σχεδόν 100 εκατ. ευρώ σε έργα υπό προετοιμασία και επικεντρώνεται στην υποστήριξη του μεταρρυθμιστικού προγράμματος της νέας κυβέρνησης, δράσεων οικονομικής ανάπτυξης στις περιφέρειες εστίασης της συνεργασίας (Shirak, Lori και Tavush), στην ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα όπως επίσης στις επενδύσεις σε υποδομές. Γι’ αυτές τις τελευταίες επιτρέψτε μου να υπογραμμίσω ότι περισσότερα από 800 εκατ. ευρώ έχουν διατεθεί με τη μορφή μεικτών δανείων και επιχορηγήσεων για επενδύσεις στον τομέα της ενέργειας, της γεωργίας και των μεταφορών. Αυτές οι επενδύσεις περιλαμβάνουν την εξοικονόμηση ενέργειας, διαχείριση απορριμμάτων, επεξεργασία λυμάτων και υδροδότηση αλλά επίσης και βελτιώσεις στο οδικό δίκτυο κατά μήκος της επέκτασης των διευρωπαϊκών δικτύων μεταφορών. Έχουμε συμφωνήσει με όλες τις χώρες της περιοχής, συμπεριλαμβανομένης της Αρμενίας, για την επέκταση των Διευρωπαϊκών Δικτύων Μεταφορών και είμαι βέβαιος ότι αυτή η διαδικασία θα συνδέσει την περιοχή με μια σημαντική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία η οποία συνέβαλε τις τελευταίες δεκαετίες στον συντονισμό των επενδύσεων για τις υποδομές και στην προώθηση της κινητικότητας στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ένα σημαντικό μέρος του χαρτοφυλακίου μας εφαρμόζεται μέσω άμεσης χρηματοδότησης της κυβέρνησης για την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων. Αυτές καλύπτουν δράσεις σε τομείς όπως η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, η δημόσια διοίκηση, η ενίσχυση της διαχείρισης των δημόσιων πόρων, η επαγγελματική κατάρτιση και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτή η χρηματοδότηση ανέρχεται σήμερα σε περισσότερα από 60 εκατομμύρια ευρώ.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεισέφερε τη μέγιστη χρηματοδότηση για τη διενέργεια των πρόωρων κοινοβουλευτικών εκλογών της 9ης Δεκεμβρίου 2018 με την παροχή τεχνικής βοήθειας ύψους 1,5 εκατ. ευρώ και την ανάληψη δράσεων για την ενίσχυση των δημοκρατικών διαδικασιών και τη μεγαλύτερη και ενεργότερη συμμετοχή των πολιτών σε αυτές αξίας 850.000 ευρώ. Όσον αφορά μελλοντικές δράσεις, προετοιμάζουμε ήδη δύο μεγάλα έργα που εστιάζουν στην οικονομική ανάπτυξη των τριών βόρειων επαρχιών. Οι σχετικές δράσεις θα καλύψουν τη γεωργία, τον τουρισμό, τον κλάδο των πολιτιστικών και δημιουργικών βιομηχανιών, καθώς και συμμετοχή των πολιτών.
Τον Σεπτέμβριο του 2018, εγκαινιάσαμε τον πολιτικό διάλογο στον τομέα της δικαιοσύνης με στόχο την στήριξη από την Ευρωπαϊκή Ένωση των σχετικών μεταρρυθμίσεων. Η μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης είναι σημαντική και όσον αφορά την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών αλλά και για το επιχειρηματικό κλίμα και την προσέλκυση και προστασία επενδύσεων.
Το δικαστικό σύστημα πρέπει να είναι ανεξάρτητο, αποτελεσματικό και να εμπνέει εμπιστοσύνη στους πολίτες. Με την κυβέρνηση εγκαινιάσαμε επίσης πολιτικό διάλογο στον τομέα της μεταρρύθμισης της παιδείας και παράλληλα ξεκινήσαμε την υλοποίηση ενός νέου προγράμματος για την καινοτομία (EU4Innovation) ύψους 23 εκατ. ευρώ που επικεντρώνεται σε δράσεις προς όφελος της νεολαίας και της απασχόλησης. Το πρόγραμμα για την καινοτομία στοχεύει στην αντιμετώπιση των αναντιστοιχιών μεταξύ των γνώσεων και δεξιοτήτων των αποφοίτων πανεπιστημίων και των αναγκών της αγοράς εργασίας καθώς και στη δημιουργία ενός «Κέντρου Σύγκλισης» στο Γερεβάν σε συνεργασία με το Ινστιτούτο TUMO, που θα προσφέρει την τεχνογνωσία του, με στόχο την ενίσχυση ανταλλαγών μεταξύ πανεπιστημίων και ιδιωτικού τομέα. Δύο επιπλέον δράσεις που πρόκειται να υλοποιηθούν άμεσα αφορούν έργα εξοικονόμησης ενέργειας και ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, καθώς και έργα οικονομικής ανάπτυξης υπό την καθοδήγηση των τοπικών κοινοτήτων, ύψους περίπου 40 εκατ. ευρώ.
Έχουμε επίσης λάβει έναν κατάλογο με τις βασικές προτεραιότητες της νέας κυβέρνησης. Σε αυτή τη βάση διεξάγουμε συζητήσεις ώστε να προσδιορίσουμε από κοινού πώς θα μπορέσουμε να συμβάλουμε στην υλοποίηση των φιλόδοξων σχεδίων της κυβέρνησης να βελτιώσει τις συνθήκες στη χώρα και να δημιουργήσει ένα ευνοϊκό πλαίσιο για οικονομική ανάπτυξη και δημιουργία θέσεων εργασίας. Για την επιτυχία των μεταρρυθμίσεων είναι επίσης σημαντικό να συνεχιστεί η επένδυση στη διοικητική ικανότητα της Αρμενίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Κράτη Μέλη της είναι έτοιμα να μοιραστούν τις εμπειρίες τους σχετικά και ευελπιστούμε ότι σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε να επωφεληθούμε και από το σημαντικό δυναμικό και τις γνώσεις της αρμενικής διασποράς στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Συνδράμουμε επίσης συγκεκριμένες πρωτοβουλίες μικρομεσαίων και κοινωνικών επιχειρήσεων καθώς και τόσων ταλαντούχων πολιτών στην Αρμενία. Πρέπει να σας πω πόσο εντυπωσιάστηκα όταν επισκέφθηκα πρόσφατα στο Σεβάν μια κοινωνική επιχείρηση που παράγει παραδοσιακά γλυκίσματα και άλλα εδέσματα απασχολώντας άτομα με ειδικές ανάγκες αλλά και ένα στούντιο–τεϊοποτείο «Μποέμ» που έχει πλέον γίνει κέντρο δραστηριοτήτων της τοπικής νεολαίας. Στο Γκιουμρί έχουμε χρηματοδοτήσει τη δημιουργία του κοινωνικού αρτοποιείου και καφέ «Aregak» που προωθεί την απασχόληση ατόμων με ειδικές ανάγκες!

Είστε ικανοποιημένος από την απορροφητικότητα και την πρακτική υλοποίησης των προγραμμάτων; Πώς αξιολογείτε το πολιτικό και τεχνοκρατικό προσωπικό προς αυτήν την κατεύθυνση;

Σε όλες τις χώρες εμφανίζονται προκλήσεις σχετικές με την απορροφητικότητα και την υλοποίηση έργων. Η επιτυχής εφαρμογή προϋποθέτει ώριμα σχέδια και ορθό συντονισμό. Η πολιτική βούληση και δέσμευση διοικητικών πόρων κατά την υλοποίηση είναι επίσης σημαντική. Στο παρελθόν, σημειώθηκαν κάποιες καθυστερήσεις στην υλοποίηση των έργων, ιδίως όσον αφορά τα έργα υποδομής. Επίσης το επίπεδο πληρωμών στις χρηματοδοτήσεις που συνδέονται με τις μεταρρυθμίσεις σε κάποιους τομείς (π.χ. στον τομέα της προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων) ήταν κάτω του αναμενόμενου. Πρέπει να τονίσω ότι βλέπουμε τώρα μια θετική τάση αλλά υπάρχουν ακόμα προκλήσεις.
Υπάρχει αυτή τη στιγμή στο χαρτοφυλάκιό μας ένα αναξιοποίητο ακόμη αποθεματικό κεφαλαίων που πρέπει να αναθεωρηθεί ώστε να ανταποκρίνεται στους στόχους και τις προσδοκίες της νέας κυβέρνησης για να δούμε πώς μπορούμε να επιταχύνουμε, να βελτιώσουμε και να αναβαθμίσουμε τη συνεργασία μας με βάση τη νέα ενισχυμένη συμφωνία. Χρειάζεται σαφής ιεράρχηση των μελλοντικών δράσεων.
Η μεταρρύθμιση και ενίσχυση της διοίκησης έχει αναγνωρισθεί ως σημαντική προτεραιότητα από την κυβέρνηση και ολοκληρώσαμε μια ανάλυση των προκλήσεων της δημόσιας διοίκησης σε συνεργασία με τον ΟΟΣΑ. Αυτή η ανάλυση μπορεί να αποτελέσει τη βάση για μια φιλόδοξη μεταρρύθμιση σε αυτόν τον τομέα.
Η ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων και η χρησιμοποίηση των δεξιοτήτων των νέων είναι σημαντικοί σχετικοί παράγοντες.
Για να στηρίξουμε τέτοιες δράσεις πέρυσι εφαρμόσαμε ένα καινοτόμο πρόγραμμα μαθητείας νέων αποφοίτων και επαγγελματιών στη δημόσια διοίκηση και στον ιδιωτικό τομέα (YES Armenia) που όχι μόνο ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένο αλλά αποκάλυψε το τεράστιο δυναμικό και τις δεξιότητες που αφθονούν στη χώρα.

Η πρόσφατη «ειρηνική επανάσταση» στην Αρμενία και οι βουλευτικές εκλογές που ακολούθησαν άλλαξαν άρδην το πολιτικό σκηνικό στη χώρα. Πώς προσεγγίζει η νέα κυβέρνηση τις υπάρχουσες συμφωνίες με την Ευρωπαϊκή Ένωση;

Η νέα κυβέρνηση επανέλαβε την πλήρη δέσμευσή της για την εφαρμογή της ενισχυμένης συμφωνίας.
Έχει επίσης θέσει ιδιαίτερα φιλόδοξους στόχους ως προς την υλοποίηση των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων.
Αναλάβαμε ευθύς εξαρχής εντατικό διάλογο με τη νέα κυβέρνηση προκειμένου να καταστήσουμε κατανοητό το πλαίσιο συνεργασίας μας και τα διαθέσιμα εργαλεία, αλλά και για να αναθεωρήσουμε από κοινού τις δράσεις μας.
Τώρα πλέον, μετά τις εκλογές της 9ης Δεκεμβρίου 2018, υπάρχουν μεγάλες προσδοκίες για να δοθούν απτά αποτελέσματα στους πολίτες της χώρας και η Ευρωπαϊκή Ένωση θα συμβάλει, κατά το δυνατόν, στις προσπάθειες της κυβέρνησης.
Θα διαθέσουμε επιπλέον κονδύλια στην Αρμενία το 2019 και ευελπιστούμε στην αποτελεσματική συνεργασία με την κυβέρνηση κατά την υλοποίηση των προγραμμάτων. Αυτή είναι μια σημαντική και ιστορική στιγμή για την Αρμενία και για τις σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Με την ειρηνική του επανάσταση πέρυσι ο λαός της Δημοκρατίας της Αρμενίας γύρισε μια νέα σελίδα στην ιστορία του. Η επιτυχία θα εξαρτηθεί από το πολιτικό θάρρος αλλά και την εμβάθυνση της δημοκρατικής αλλαγής.
Είμαι πεπεισμένος ότι η Αρμενία διαθέτει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα της επιτρέψουν να ατενίσει το μέλλον με αισιοδοξία. Και βεβαίως χρειάζεται η ενεργητικότητα και το ταλέντο της νέας γενιάς με την οποία συνεργαζόμαστε στενά.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα σταθεί πλάι στην Αρμενία σε αυτές της τις προσπάθειες, πλάι στους νέους, στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, στις ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού, έτοιμη να παράσχει τη συνδρομή της. Ωστόσο η επιτυχία των μεταρρυθμίσεων θα εξαρτηθεί από την αποφασιστικότητα της κυβέρνησης και του λαού. Και νομίζω ότι και η αρμενική διασπορά μπορεί να παίξει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στη διαδικασία προσέγγισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Αρμενία ιδίως όσον αφορά την κοινωνία και την αλληλογνωριμία των λαών μας.

Πώς βλέπετε να εξελίσσεται η προσπάθεια εκδημοκρατισμού και η «μάχη» κατά της διαφθοράς στην Αρμενία;

Η περυσινή έκθεση της Διεθνούς διαφάνειας για τον δείκτη αντίληψης για τη διαφθορά έδειξε μικρή πρόοδο στην Αρμενία, αλλά ο λαός της χώρας έχει μεγάλες προσδοκίες σε αυτόν τον τομέα και η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να αναλάβει δράση.
Αναλήφθηκαν σειρά από προδικαστικές έρευνες ιδίως όσον αφορά την υψηλού επιπέδου διαφθορά και μια καινούργια στρατηγική για την καταπολέμηση της διαφθοράς για την περίοδο 2019-2021 καταρτίζεται με σχετικό πλαίσιο δράσης.
Η σύσταση μιας ανεξάρτητης αρχής για την πρόληψη της διαφθοράς είναι υπό προετοιμασία. Οι μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούν στην ενίσχυση της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, που χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από την Ευρωπαϊκή Ένωση, θα συμβάλουν τα μέγιστα στον περιορισμό καθημερινών πρακτικών διαφθοράς και θα βελτιώσουν τις συναλλαγές των πολιτών με τη δημόσια διοίκηση.
Για παράδειγμα στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας χρηματοδοτείται η χορήγηση ηλεκτρονικών ταυτοτήτων στους πολίτες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι βασικός εταίρος της Αρμενίας στη διαδικασία ενίσχυσης των δημοκρατικών θεσμών της χώρας και θα συνεχίσει να προσφέρει τη συνδρομή της στις φιλόδοξες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της κυβέρνησης για τη διασφάλιση των διεθνών και ευρωπαϊκών προτύπων του κράτους δικαίου και της χρηστής διακυβέρνησης. Η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες θα είναι εξίσου σημαντική για την επίτευξη του εν λόγω στόχου.
Η εξάλειψη της διαφθοράς αποτελεί αναμφισβήτητα ένα αναγκαίο βήμα για την εξασφάλιση δίκαιης και αποτελεσματικής λειτουργίας της δικαιοσύνης, μιας αξιόπιστης δημόσιας διοίκησης και τη λειτουργία της οικονομίας με αποτέλεσμα την ευημερία των πολιτών.

Στον Σαρκίς Αγαμπατιάν
Νοέμβριος 2017- Ιανουάριος 2018, τεύχος 95

Ως πρώτος Έλληνας πρέσβης στη νεοσύστατη Δημοκρατία της Αρμενίας, μιλήστε μας για τις δυσκολίες που αντιμετωπίσατε εκείνα τα χρόνια.
Οι δυσκολίες που είχα να αντιμετωπίσω το 1993, αφορούσαν κυρίως το άνοιγμα της Πρεσβείας και ήταν πρωτίστως τεχνικής φύσεως. Η μεταφορά βασικού εξοπλισμού της Πρεσβείας στο Γερεβάν υπήρξε δύσκολη επιχείρηση αλλά ευτυχώς με βοήθησε ο Αγκόπ Μικιρντιτσιάν που μετέφερε το υλικό από το Υπουργείο Εξωτερικών στο Γερεβάν με πτήση τσάρτερ. Εγκατασταθήκαμε στο ξενοδοχείο Χραζντάν που ήταν δίπλα στην κατοικία του Προέδρου και άλλων υπουργών, είχε ηλεκτρικό ρεύμα μια ή δυο ώρες την ημέρα και επέτρεπε στο εξ Ελλάδος προσωπικό μου, να διαμένει στα γραφεία του. Εκεί ήταν και οι Πρεσβείες της Γαλλίας, Γερμανίας και η αντιπροσωπεία του ΟΗΕ. Άλλο πρόβλημα υπήρξε η έλλειψη τραπεζικού συστήματος, η οποία μας υποχρέωνε να μεταφέρουμε και να έχουμε χρήματα τοις μετρητοίς για να καλύπτουμε τις δαπάνες της Πρεσβείας. Προβληματική ήταν και η τηλεφωνική επικοινωνία με το εξωτερικό που γινόταν μόνο μέσω δορυφόρου και ήταν πολυδάπανη.
Ουσιαστική δυκολία ήταν και η έλλειψη απευθείας αεροπορικής γραμμής Γερεβάν-Αθήνας που αποτελούσε εμπόδιο στην ανάπτυξη οικονομικών σχέσεων μεταξύ των δύο Κρατών γιατί δεν έβλεπα πολλούς Έλληνες επιχειρηματίες να θέλουν να κάνουν το περιπετειώδες τότε ταξίδι μέσω Μόσχας για να φτάσουν στο Γερεβάν. Κατέβαλα πολλές προσπάθειες οι οποίες απέδωσαν μετά την αναχώρηση μου.
Οι σχέσεις μου με όλα τα μέλη της αρμενικής κυβέρνησης υπήρξαν άριστες και στη διάρκεια της θητείας μου. Εκεί τέθηκαν οι βάσεις μιας ουσιαστικής συνεργασίας Ελλάδος-Αρμενίας σε όλους τους τομείς.
Μερικές φορές έπρεπε να καταβάλω ιδιαίτερη προσπάθεια για να απεγκλωβίσω ορισμένους υπουργούς απο τον γραφειοκρατικό τρόπο σκέπτεσθαι της Σοβιετικής Ένωσης. Θυμάμαι τη συζήτηση που είχα με τον μακαρίτη υπουργό άμυνας Βασκέν Σαρκισιάν ο οποίος μου είπε ότι είχε απόλυτη ανάγκη να εκπαιδεύσει άμεσα αρμένιους αξιωματικούς στην Ελλάδα για να σταλούν στο μέτωπο του Αρτσάχ, αλλά χωρίς γραπτή συμφωνία μεταξύ των δυο Υπουργών Άμυνας δεν θα μπορούσε να γίνει τίποτα. Του είπα να μου δώσει τα ονόματα των αξιωματικών που θα πάνε στην Ελλάδα και ότι θα το ρύθμιζα αμέσως.
Η συμφωνία με τον Έλληνα ομόλογό του θα μπορούσε να υπογραφεί αργότερα. Του ήταν αδύνατο να πιστέψει ότι μπορούσε να υλοποιηθεί το αίτημά του χωρίς την ύπαρξη υπογεγραμμένης συμφωνίας. Στείλαμε τις επόμενες μέρες 15 αξιωματικούς, οι οποίοι επέστρεψαν μετά από δύο μήνες και στάλθηκαν στο μέτωπο του Αρτσάχ όπου διέπρεψαν. Έμαθαν επίσης καλά ελληνικά. Θυμάμαι στη δεξίωση για την εθνική εορτή στην Πρεσβεία της Αρμενίας στην Οττάβα, με πλησίασε ένας αξιωματικός και μου είπε σε άπταιστα Ελληνικά ότι τον είχα στείλει στην Ελλάδα τότε.

Πώς είναι σήμερα το επίπεδο των διπλωματικών σχέσεων Ελλάδος και Αρμενίας;
Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών αναπτύχθηκαν σταθερά και είναι σήμερα άριστες.
Έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος στην οικονομική συνεργασία με ελληνικές επενδύσεις που έγιναν στην Αρμενία (αν και ορισμένες δεν κράτησαν πολύ).
Η πολιτική συνεργασία είναι άριστη με ανταλλαγές επισκέψεων των Προέδρων των δύο κρατών και υπουργικών αντιπροσωπειών.
Αυτό όμως που είναι υπέροχο είναι η σιδηρά φιλία μεταξύ των δύο λαών που συνεργάστηκαν σε πολλά μέρη του κόσμου για την αντιμετώπιση κοινών εχθρών, όπως περιγράφει και αποκαλύπτει ο Καθηγητης Ιωάννης Χασιώτης στο βιβλίο του «Αρμένιοι και Έλληνες στις Μεγάλες Κρίσεις του Ανατολικού Ζητήματος».

Περιγράψτε μας το θρίλερ με την πτήση από Μόσχα στο Γερεβάν που αναφέρετε στο βιβλίο σας το «Χρονικό του Καυκάσου».
Ήταν πράγματι η πιο περιπετειώδης πτήση που έχω κάνει μέχρι σήμερα. Ταξίδευα από τη Μόσχα στο Γερεβάν και καθόμουν δίπλα στον πιλότο διότι δεν υπήρχε θέση στον χώρο των επιβατών. Ενώ πετούσαμε πάνω από τη Γεωργία, έρχεται μήνυμα από τη Μόσχα ότι όλα τα αεροδρόμια του Καυκάσου είχαν κλείσει λόγω χιονοθύελλας. Τον είδα ανήσυχο και του είπα να πάμε στο Σότσι που σπάνια βλέπει χιόνι. Μου απάντησε ότι δεν είχε αρκετά καύσιμα για το Σότσι και αφού σκέφτηκε με τη βοήθεια λίγης βότκας που είχε μαζί του, μου είπε: «κ. Πρέσβη θα προσγειωθώ στο Γερεβάν όπου μπορώ να προσγειωθώ ακόμα και με κλειστά τα μάτια μου». Όπως και έκανε. Πέταξε πολύ χαμηλά πάνω από το Γερεβάν, εντόπισε το Προεδρικό Μέγαρο που φωτιζόταν επί 24ώρου βάσεως και από εκεί ακολούθησε νοητά τον δρόμο για αυτοκίνητα που πήγαινε στο αεροδρόμιο. Το χιόνι πυκνό και η ορατότητα ήταν σχεδόν στο μηδέν, όταν μου είπε: «Ο διάδρομος προσγείωσης πρέπει να είναι περίπου εδώ». Δεν έβλεπα τίποτα. Τη στιγμή εκείνη ολόκληρη η ζωή μου ξετυλίχθηκε μπροστά μου. Προετοιμάστηκα για τα χειρότερα, έσφιξα τη ζώνη ασφαλείας που ευτυχώς υπήρχε και έκλεισα τα μάτια μου. Ξαφνικά άκουσα τον μαλακό γδούπο των τροχών του αεροσκάφους καθώς άγγιξαν τον χιονισμένο διάδρομο προσγείωσης. Ο έμπειρος εκείνος πιλότος είχε πραγματοποιήσει μια τυφλή προσγείωση επιτυχώς. Αφού αγκαλιαστήκαμε από τη χαρά μας με μια κίνηση άδειασα ό,τι είχε απομείνει από τη βότκα. Τότε καταλάβαμε ότι είχαμε ένα άλλο πρόβλημα. Το αεροδρόμιο όχι μόνο ήταν κλειστό, αλλά και εγκαταλελειμμένο. Κανείς δεν ήξερε ότι είχαμε φτάσει και δεν υπήρχε τρόπος αποβίβασης απο το αεροπλάνο. Κι εδώ πάλι σταθήκαμε τυχεροί. Μετά από μια ώρα και αφού έσπασαν την κλειδαριά στην πόρτα του διαδρόμου προσγειώσης, ήρθε το προσωπικό της Πρεσβείας και μας έσωσε.
Όταν την επομένη παραπονέθηκα στον Υπουργό Εξωτερικών Παπαζιάν πώς αφήνουν το μοναδικό τους αεροδρόμιο αφύλαχτο, μια και είναι 10 χλμ. από τα τουρκικά σύνορα, μου έδωσε την εξής σωστή απάντηση: «Κύριε Πρέσβη, κάτω υπό τέτοιες ακραίες καιρικές συνθήκες, μόνο ένας Αρμένιος πιλότος μπορεί να προσγειωθεί στο αεροδρόμιο του Γερεβάν».

Αληθεύει η πληροφορία ότι κάποια εποχή η Τουρκία είχε την πρόθεση να εισβάλει στην Αρμενία;
Οι ενδείξεις ήταν πολύ ισχυρές ότι η Τουρκία σκεφτόταν να κάνει στρατιωτικές χειρουργικές επεμβάσεις στην Αρμενία και στην Απχαζία, επωφελούμενη από τα γεγονότα της Μόσχας στις 4 Οκτωβρίου του 1993. Ήταν τότε που ο Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ, Πρόεδρος της Ρωσικής Δούμας και ο αντιπρόεδρος Αλέξανδρος Ρουτσκόι και βουλευτές που ήταν εναντίον του Μπορίς Γέλτσιν, κατέλαβαν το κτίριο του κοινοβουλίου στη Μόσχα και ζήτησαν την παραίτησή του. Επιβλήθηκαν έκτακτα μέτρα ασφαλείας στη Μόσχα, καθώς άρματα μάχης περικύκλωσαν το κοινοβούλιο. Στις 4 Οκτωβρίου τα άρματα πυροβόλησαν το κοινοβούλιο και ο στρατός το κατέλαβε. Σκοτώθηκαν 187 άνθρωποι και οι πραξικοπηματίες συνελήφθησαν.
Στη συνάντηση που είχα με τον Πρόεδρο της Αρμενίας Τερ-Πετροσιάν στις 5 Οκτωβρίου, μου είπε ότι από την πρώτη στιγμή δήλωσε τηλεφωνικά την ανεπιφύλακτη υποστήριξή του προς τον Γέλτσιν και συνεκάλεσε το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας που έλαβε έκτακτα μέτρα, θέτοντας τις ένοπλες δυνάμεις της χώρας σε κατάσταση υψίστης επιφυλακής, για να προστατεύσουν την Αρμενία κατά ενδεχόμενης επίθεσης από την Τουρκία σε περίπτωση που οι δέκα χιλιάδες Ρώσοι στρατιώτες που φρουρούν τα αρμενο-τουρκικά σύνορα αποχωρούσαν.
Ο Τερ-Πετροσιάν ήταν πεπεισμένος, από πληροφορίες που είχε, ότι η Τουρκία θα προσπαθουσε να εκμεταλλευθεί τα γεγονότα στη Μόσχα για να χτυπήσει την Αρμενία στρατιωτικά χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα είτε το Κουρδικό είτε την προστασία του θύλακος του Ναχιτσεβάν. Η Γαλλίδα συνάδελφός μου, μού είπε στις 11 Οκτωβρίου ότι σύμφωνα με τις γαλλικές υπηρεσίες πληροφοριών, υπήρξε συμφωνία μεταξύ του Χασμπουλάτοφ και της Πρωθυπουργού Τσιλέρ, η οποία γνώριζε εκ των προτέρων τα σχέδια των πραξικοπηματιών, ότι σε περίπτωση που επικρατούσαν και αναγνώριζε η Άγκυρα το νέο καθεστώς, θα επέτρεπε στην Τουρκία να πραγματοποιήσει περιορισμένης εκτάσεως διείσδυση στην Αρμενία με πρόσχημα το Κουρδικό και στη Γεωργία για την διασφάλιση της Απχαζίας. Η διείσδυση στην Αρμενία θα γινόταν αμέσως μετά την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων. Ο δε υπουργός Άμυνας, Βασκέν Σαρκισιάν μού είπε στις 12 Οκτωβρίου ότι οι Τούρκοι από τον προηγούμενο μήνα είχαν αυξήσει την στρατιωτική τους δύναμη στο Ναχιτσεβάν και στα σύνορα μεταξύ των δύο κρατών. Αργότερα όταν ήμουν Γενικός Γραμματέας του ΟΣΕΠ στην Κωνσταντινούπολη, ρωτούσα διακριτικά Τούρκους συναδέλφους για το θέμα αυτό, αλλά είτε μου έλεγαν ότι δεν θυμούνται είτε ότι με την τρελή Τσιλέρ τα πάντα μπορούσαν να συμβούν.

Πώς βλέπετε το μέλλον του Συλλόγου Ελληνο-Αρμενικής Φιλίας;
Ο Σύνδεσμος Φιλίας Ελλάδος-Αρμενίας είναι ένας χρήσιμος θεσμός με τον οποίο προβάλλεται η Αρμενία στην Ελλάδα και όχι μόνο. Επί πλέον σε απευκταίες στιγμές κρίσεως στην Αρμενία (π.χ. ένοπλη σύρραξη με Αζερμπαϊτζάν) ο Σύνδεσμος μαζί με την αρμενική κοινότητα μπορεί να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στην κινητοποίηση του ελληνικού λαού υπέρ της Αρμενίας.
Μέχρι στιγμής οι δύο μεγάλες εκδηλώσεις που έκανε ο σύλλογος για το Αρτσάχ και για τα 25 χρόνια των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο κρατών στέφθηκαν με επιτυχία. Χρειάζεται τέλος μεγαλύτερη επικοινωνία του συλλόγου με τα ΜΜΕ και ίσως εκεί το περιοδικό σας θα μπορούσε να βοηθήσει.

Ο διανοούμενος, συγγραφέας, ερευνητής και γλωσσολόγος Σεβάν Νισανιάν απέδρασε στις 14 Ιουλίου από τις φυλακές Φώκαιας της Τουρκίας, μετά από 3,5 χρόνια εγκλεισμού. Σήμερα βρίσκεται στην Ελλάδα, όπου έχει ζητήσει πολιτικό άσυλο.
Στο πρώτο μήνυμά του στο διαδίκτυο έγραψε: «Το πουλί πέταξε. Το ίδιο επιθυμώ και για τα υπόλοιπα 80 εκατομμύρια». Ο Σεβάν Νισανιάν σπούδασε στις ΗΠΑ, φιλοσοφία στο πανεπιστήμιο Γέιλ και πολιτικές επιστήμες στο πανεπιστήμιο Κολούμπια. Είναι συγγραφέας του αρτιότερου και πλέον σύγχρονου ετυμολογικού λεξικού της τουρκικής γλώσσας αλλά και πολλών άλλων επιστημονικών βιβλίων, ενώ έχει εκδώσει περισσότερους από 20 τουριστικούς οδηγούς. Παράλληλα έκανε γλωσσολογικές και λαογραφικές έρευνες. Το 1995 εγκαταστάθηκε στο χωριό Κιρκιντζές (Σιρίντζε στα τουρκικά), ανάμεσα στο Αϊδίνι και τη Σμύρνη, το οποίο είναι το χωριό καταγωγής της Διδώς Σωτηρίου. Οι Έλληνες κάτοικοί του το εγκατέλειψαν με την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923. Εκεί άρχισε να αναστηλώνει παλιά σπίτια που με απόλυτο σεβασμό στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τα μετέτρεψε σε ξενώνες. Η απόφαση ενός Αρμένιου να «αναστήσει» ένα εγκαταλελειμμένο ελληνικό χωριό προξένησε δυσφορία στο Τουρκικό κατεστημένο το οποίο αντέδρασε, προχωρώντας σε κατασκευασμένες κατηγορίες και διώξεις. Το 2013 καταδικάστηκε σε 16 χρόνια και 7 μήνες κάθειρξη για πολεοδομικές παραβάσεις! Τα «Αρμενικά» συναντήθηκαν με τον Σεβάν και είχαν μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για το έργο του, τα σχέδιά του, για το μέλλον και την κατάσταση στην Τουρκία.

Κ. Νισανιάν, πότε ήταν η πρώτη φορά που είχατε προβλήματα με την τουρκική κυβέρνηση και για ποιους λόγους;
Ήταν πριν 42 χρόνια. Από τα 20 μου χρόνια η τουρκική κυβέρνηση με είχε χαρακτηρίσει ως «ταραχοποιό». Στα 23 μου μετέφρασα το «Grundrisse» του Μαρξ και παράλληλα την εποχή εκείνη άρχισα να αρθρογραφώ στο ακραίο αριστερό ριζοσπαστικό έντυπο «Birikim». Τότε διαισθάνθηκα για πρώτη φορά ότι το τουρκικό κράτος ξεκίνησε να «ενδιαφέρεται» για μένα, όταν, με αφορμή ένα άρθρο μου, απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του περιοδικού. Το 1986, όταν υπηρετούσα τη στρατιωτική μου θητεία, φυλακίστηκα για 3 μήνες μαζί με τον φίλο μου Αλί Νεσίν, γιο του Αζίζ Νεσίν, ως στασιαστής. Η κατηγορία που μας αποδόθηκε ήταν της «υποκίνησης του στρατού σε εξέγερση». Δημιουργήθηκε πολύ μεγάλο ζήτημα στην κοινή γνώμη, διότι ο γιος του μεγαλύτερου κομμουνιστή συγγραφέα κι ένας Αρμένης προσπάθησαν να «καταστρέψουν» τον τουρκικό στρατό. Μπορεί σήμερα να μας φαίνονται λίγο αστεία όλα αυτά, αλλά με τις κατηγορίες αυτές θα μπορούσαμε να είχαμε καταδικαστεί έως και σε 42 χρόνια φυλάκισης. Το 1994 έγραψα το βιβλίο «Η κάλπικη δημοκρατία», που αναδεικνύει την πραγματική ιστορία της θεμελίωσης του κεμαλικού κράτους. Το βιβλίο αυτό μόλις το 2008 μπόρεσε να τυπωθεί νόμιμα. Όλη αυτή η δράση, σε συνδυασμό με το ότι ήμουν αριστερός, Αρμένιος με σπουδές και πολύγλωσσος, αρκούσε ώστε να με θεωρήσουν ένα «ύποπτο» άτομο.

Πώς καταλήξατε στη φυλακή;
Όταν δολοφονήθηκε ο Χραντ Ντινκ, αισθάνθηκα την ηθική υποχρέωση να δραστηριοποιηθώ. Έτσι, άρχισα να γράφω ενάντια στο στρατιωτικό και εθνικιστικό κατεστημένο της χώρας. Τότε ξεκίνησαν οι απειλές εναντίον μου. Το όνομά μου βρέθηκε στη λίστα θανάτου των επίδοξων πραξικοπηματιών της υπόθεσης «Εργκενεκόν».
Την ίδια εποχή ξεκίνησαν οι κατηγορίες εναντίον μου για οικονομικές παραβάσεις, συνολικά 19 μέσα σε μια πενταετία. Ο στόχος της εισαγγελίας ήταν να με φιμώσει και να με καταστήσει όμηρό της. Το 2013, όταν μίλησα για τον υφέρποντα ισλαμισμό, ξαφνικά ενεργοποιήθηκαν όλες οι εκκρεμείς δίκες και καταδικάστηκα σε 16 χρόνια και 7 μήνες κάθειρξη για πολεοδομικές παραβάσεις! Τότε ήμουν στη Γερμανία. Έδωσα μια συνέντευξη Τύπου αποδεχόμενος την πρόκληση και επέστρεψα στην Τουρκία για να μπω φυλακή, πιστεύοντας ότι όλη αυτή η σκευωρία εναντίον μου θα καταρρεύσει. Δυστυχώς, είχα κάνει λάθος εκτίμηση. Στα 3,5 χρόνια φυλάκισης αποφάσισα ότι είχα δείξει αρκετή υπομονή... Και να ’μαι εδώ μαζί σας. Αρκεί να σας πω ότι ήμουν ο μοναδικός φυλακισμένος σε όλη την Τουρκία για παραβάσεις του πολεοδομικού νόμου.

Κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού σας δεν προσαρμοστήκατε καθόλου στις οδηγίες της κυβέρνησης. Όταν κι όποτε σας δόθηκε η ευκαιρία, συνεχίσατε να εκφράζετε την αντίθεσή σας, ειδικότερα στον ακραίο ισλαμισμό και τουρκικό υπερεθνικισμό. Είστε ένα ατρόμητο άτομο;
Κάποιοι το ισχυρίζονται αυτό, αλλά για μένα είναι δύσκολο να το απαντήσω. Φυσικά και υπάρχουν πράγματα τα οποία με φοβίζουν. Γενικότερα, όμως, τα θέματα που μας φοβίζουν, εάν τα εξετάσουμε με μια πιο ψύχραιμη ματιά, θα δούμε ότι δεν είναι τόσο πολύπλοκα και επικίνδυνα όσο μας φαίνονται στην αρχή. Κι έτσι προσπαθώ να τα βλέπω. Κι εδώ θέλω να σας αποκαλύψω για ποιον λόγο αποφάσισα να αποδράσω. Πριν 2 χρόνια είχα πολλές υποσχέσεις από υψηλόβαθμα κυβερνητικά στελέχη ότι θα αποφυλακιστώ σύντομα. Με διαβεβαίωναν ότι και οι ίδιοι είναι πεπεισμένοι ότι αυτό που έγινε εις βάρος μου ήταν μια μεγάλη αδικία. Δυστυχώς, όμως, ο καιρός περνούσε, κι αυτό που συνειδητοποιούσα ήταν ότι είτε δεν ήθελαν, είτε δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι. Έτσι, ωρίμασε η ιδέα μέσα μου ότι θα πρέπει να αποδράσω.

Μετά την απόδρασή σας, γράψατε στο Twitter: «Το πουλί πέταξε. Το ίδιο επιθυμώ και για τα υπόλοιπα 80 εκατομμύρια». Δώστε μας το ακριβές νόημα αυτής της δήλωσης.
Η Τουρκία έχει μετατραπεί σε μια τεράστια φυλακή, σε ένα τεράστιο τρελοκομείο. Δεν εφαρμόζονται οι νόμοι. Οι δομές της δικαιοσύνης είναι υπό διάλυση. Χιλιάδες πολίτες έχουν φυλακιστεί με πλαστές κατηγορίες, ή και σε πολλές περιπτώσεις χωρίς καν να γνωρίζουν γιατί κατηγορούνται. Στα πανεπιστήμια, στην εκπαίδευση και στον Τύπο επικρατεί τρομοκρατία. Δεν μπορείς να εκφράσεις τη γνώμη σου για πολιτικά θέματα από φόβο ότι αυτό που θα εκστομίσεις μπορεί να κριθεί παράνομο. Γι αυτό κι έκανα αυτήν την ευχή μέσω του Twitter, κι ελπίζω ότι αυτή η κατάσταση στην Τουρκία δεν θα κρατήσει πολύ καιρό ακόμα, ώστε να μπορέσω κι εγώ να επιστρέψω στη χώρα.

Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο λόγος που μετά από ένα χρόνο από την απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία δεν έχουν σταματήσει οι διώξεις και οι φυλακίσεις;
Εγώ δεν πιστεύω ότι αυτό το πραξικόπημα ήταν πραγματικό. Ήταν σκηνοθετημένο από την κυβέρνηση, για να μπορέσει να «καθαρίσει» τους πολιτικούς της αντιπάλους. Άπαξ και λάβουν, η καταστολή και η βία, τόσο μεγάλες διαστάσεις είναι πολύ δύσκολο να τις σταματήσεις.

Το 2016, ενώ ήσασταν στη φυλακή, η κυβέρνηση της Αρμενίας σας απένειμε το μετάλλιο λογοτεχνίας «Ουίλιαμ Σαρογιάν». Αισθάνεστε ότι η κυβέρνηση της Αρμενίας και οι διανοούμενοι είναι στο πλευρό σας;
Δέχθηκα πολλή αγάπη και υποστήριξη από τους φίλους μου στην Αρμενία. Το μετάλλιο αυτό μου έδωσε μεγάλη δύναμη και ηθική ανάταση μέσα στη φυλακή. Παλαιότερα δεν είχα πολλές σχέσεις με την Αρμενία.
Αυτό που έκαναν έχει μεγάλη αξία για μένα και αισθάνομαι ευγνωμοσύνη. Με την πρώτη ευκαιρία θέλω να βρεθώ στη χώρα.

Πώς ξεκίνησε και πώς επεκτάθηκε η δραστηριότητά σας στο ελληνικό χωριό της Τουρκίας, το Σιρίντζε;
Όταν πρωτοαντίκρισα το εγκαταλελειμμένο τότε χωριό, μου ήρθε η ιδέα να δημιουργήσω ένα πρότυπο τουριστικό προορισμό ανακαινίζοντας τα σπίτια, χωρίς προσθήκες, και κρατώντας απόλυτα το τοπικό παραδοσιακό χρώμα. Εκεί δημιούργησα και το ξενοδοχείο «Νισανιάν», που σήμερα το διαχειρίζονται τρία από τα παιδιά μου και η πρώην γυναίκα μου. Παράλληλα, σε συνεργασία με τον μεγαλύτερο μαθηματικό στην Τουρκία και φίλο μου Αλί Νεσίν, δημιουργήσαμε το «Μαθηματικό Χωριό», κοντά στο Σιρίντζε. Ξεκίνησε ως καλοκαιρινό σχολείο, αλλά σήμερα έχει επεκτείνει τις δραστηριότητές του για όλο τον χρόνο.
Μετά τη μεγάλη επιτυχία που είχε το σχολείο μας, εμπλουτίσαμε τη διδασκαλία δημιουργώντας μια φιλοσοφική και θεατρική σχολή, και σχεδιάζουμε μελλοντικά να το επεκτείνουμε και στον τομέα της αρχαιολογίας. Οι πανεπιστημιακοί και διανοούμενοι που διδάσκουν είναι οι πλέον υψηλού επιπέδου εκπαιδευτικοί που διαθέτει η χώρα, και γι αυτόν το λόγο έχουμε μεγάλο αριθμό σπουδαστών από όλες τις χώρες. Κατά τη διάρκεια του χρόνου 3.000 με 4.000 φοιτητές φιλοξενούνται και παρακολουθούν τα σεμινάρια. Την καλοκαιρινή περίοδο έρχονται για να διδάξουν περισσότεροι από 50 ακαδημαϊκοί από όλο τον κόσμο. Πρόσφατα, στο σεμινάριο για τον Πλάτωνα, συμμετείχαν 60 σπουδαστές και πολλοί πανεπιστημιακοί.

Γιατί ζητήσατε άσυλο από την Ελλάδα κι όχι από μια άλλη ευρωπαϊκή χώρα;
Ανέκαθεν αισθανόμουν κοντά με την Ελλάδα. Είναι μια όμορφη και πολιτισμένη χώρα και θα ήμουν ευτυχής να περάσω τη νέα αυτή περίοδο της ζωής μου εδώ. Έχω επισκεφθεί πολλές φορές την Ελλάδα, ειδικότερα τα νησιά του Αιγαίου και την αισθάνομαι σαν μια από τις πατρίδες μου. Ακόμη ένας λόγος, είναι ότι δεν θέλω να απομακρυνθώ πολύ από το χωριό μου, το Σιρίντζε, που ήταν το επίκεντρο των δραστηριοτήτων μου για 25 χρόνια. Ήδη μου έχει δοθεί η άδεια παραμονής από την ελληνική κυβέρνηση για 6 μήνες και ελπίζω σύντομα να μου δοθεί και το πολιτικό άσυλο.

Μένοντας στην Ελλάδα ποια είναι τα σχέδιά σας; Σε ποιους τομείς θα δραστηριοποιηθείτε;
Καταρχάς θα ήθελα να ολοκληρώσω κάποια βιβλία και κατά δεύτερον θα ήθελα να δραστηριοποιηθώ στον τομέα της εκπαίδευσης, γιατί στην Τουρκία σήμερα υπάρχουν εκατοντάδες πανεπιστημιακοί που θέλουν να εργαστούν σε ένα ελεύθερο περιβάλλον. Ο μεγάλος μου στόχος είναι να δημιουργήσω μια σχολή σε κάποιο νησί, στα πρότυπα του «Μαθηματικού Χωριού» που έχουμε δημιουργήσει δίπλα από το Σιρίντζε, και αυτό να εξελιχθεί σε ένα ανοιχτό πανεπιστήμιο για ανθρώπους από όλο τον κόσμο.

Θα θέλατε να δώσετε ένα μήνυμα σε όλους αυτούς που ενδιαφέρονται και είναι αλληλέγγυοι προς εσάς;
Η ελευθερία δεν έχει καμία σχέση με τις συνθήκες που ζεις ή που σου έχουν επιβάλει να ζεις. Η ψυχή μας πρέπει να είναι ελεύθερη. Ακόμα και μέσα στη φυλακή μπορείς να είσαι ελεύθερος. Το σημαντικό είναι να κρατήσεις τη γραμμή.

Στον Σαρκίς Αγαμπατιάν
Απρίλιος- Ιούνιος 2017, τεύχος 93

Κύριε Παυλίδη, είναι γεγονός ότι πρωταγωνιστήσατε στη συμμαχία των θυμάτων των Γενοκτονιών των αρχών του 20ού αιώνα από τον ίδιο θύτη. Ποια είναι κατά την άποψή σας, η σημασία αυτής της συμμαχίας; Περιγράψτε μας τις προτεραιότητες του «Δικτύου Αναγνώρισης Γενοκτονιών», του οποίου άλλωστε είστε Συντονιστής.
Η ενότητα των θυμάτων των τριών Γενοκτονιών είναι σημαντική προϋπόθεση για την επιτυχία του αγώνα τους. Την ενότητα αυτή θα τη χαρακτήριζα ως «συμμαχία των αθώων».
Η συμμαχία αυτή προσθέτει τεράστια δυναμική στον αγώνα, που είναι αγώνας για τη νίκη της ανθρωπότητας απέναντι στη βαρβαρότητα, για τον θρίαμβο της ζωής πάνω στην ιδεολογία του θανάτου. Πρόκειται δηλαδή με άλλα λόγια για το σημαντικότερο αγώνα πάνω στον πλανήτη.
Ως Δίκτυο εργαζόμαστε αθόρυβα και συστηματικά, χωρίς τυμπανοκρουσίες. Μας ενδιαφέρει η ουσία, να εντοπιστεί η επόμενη χώρα που θα προχωρήσει στην αναγνώριση των τριών Γενοκτονιών. Στην επόμενη συνεδρίασή μας θα εξετάσουμε όλα τα δεδομένα.
Επιπλέον, μετά την ανέγερση του μνημείου στον Πειραιά, θα εξετάσουμε τις δυνατότητες ανέγερσης και άλλων μνημείων και σε άλλες πόλεις. Μας ενδιαφέρει η Αθήνα και όχι μόνο, ακόμη και πόλεις του εξωτερικού.
Στόχος είναι η διεύρυνση των συνεργασιών του Δικτύου, που σημαίνει ανάπτυξη των δυνατοτήτων του. Τέλος προγραμματίζουμε την πραγματοποίηση του 3ου διεθνούς συνεδρίου «Τρεις Γενοκτονίες, μια Στρατηγική».

Πέστε μας σχετικά με το μνημείο της Γενοκτονίας στον Πειραιά, που ξεκίνησε με δική σας πρωτοβουλία. Ακόμη, θα έχετε ακούσει ότι υπάρχουν διάφορες απόψεις γι’ αυτό. Ποια είναι η δική σας γνώμη;
Όλα ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 2015, όπου με επιστολή μας στους Δήμους–Λιμάνια της χώρας που υποδέχτηκαν πρόσφυγες, ζητήσαμε να ανεγείρουν μνημεία Γενοκτονίας σε εμφανή σημεία στη θάλασσα, που να θυμίζουν την έλευση όσων προγόνων μας είχαν επιβιώσει της Γενοκτονίας. Ανταποκρίθηκε ο Πειραιάς, με ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού του Συμβουλίου, ενώ ο δημοτικός σύμβουλος Ευάγγελος Μαρινάκης ζήτησε να καλύψει το κόστος του μνημείου, στη μνήμη της Πόντιας μητέρας του.
Μετά την επιλογή του δημιουργού από τον δωρητή, χρειάστηκε πολύς χρόνος για να δημιουργηθεί.
Ένας άλλος λόγος της καθυστέρησης ήταν η αναδιαμόρφωση της πλατείας Αλεξάνδρας, η οποία θα μετονομαστεί σε «πλατεία 19ης Μαΐου». Τελικά, τα αποκαλυπτήρια του μνημείου έγιναν στις 21 Μαΐου. Πρόκειται για μια μεγαλειώδη σύνθεση, πολλαπλά συμβολική.
Έχω ακούσει και διαβάσει διάφορες απόψεις, ο θόρυβος που γίνεται είναι δικαιολογημένος κατά την άποψή μου, επειδή πρωτίστως είναι μνημείο Γενοκτονίας, επιπλέον θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι δεν πρόκειται για ένα συμβατικό έργο, αλλά μοντέρνο, που περικλείει όμως μέσα του μνήμη, σύμβολα, τόπους, ανθρώπους. Είναι κάτι μοναδικό και πρωτόγνωρο και γι’ αυτό είναι φυσικό να έχει διάφορες αναγνώσεις.
Θεωρώ πολύ ενδιαφέρουσες τις συζητήσεις που γίνονται σχετικά με αυτό. Είναι βέβαιο ότι όλοι θέλουν να το επισκεφτούν και να το παρατηρήσουν από κοντά. Είμαστε ευγνώμονες στον Δήμο και τον δωρητή και αναμένουμε κι άλλους μιμητές, γιατί ο αγώνας αυτός μόλις τώρα ξεκίνησε.

Ως Πανελλήνιος Σύνδεσμος Ποντίων Εκπαιδευτικών έχετε υπογράψει ένα σύμφωνο συνεργασίας με το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
Αναμφισβήτητα αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, αλλά και ασυνήθιστο. Μιλήστε μας γι’ αυτό.
Το σύμφωνο υπογράφτηκε τον Ιούνιο του 2016 και επεκτάθηκε τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου, με τη συμμετοχή και της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ποντίων Ευρώπης (Ο.Σ.Ε.Π.Ε.). Ένα σύμφωνο όμως είναι απλώς ένα κείμενο καλών προθέσεων. Μπορούν να συνταχθούν και να υπογραφούν πολλά τέτοια. Αυτό από μόνο του δεν λέει τίποτε.
Σημασία δεν έχουν οι υπογραφές αυτές καθαυτές, αλλά η υλοποίησή του. Εμείς επεξεργαζόμαστε τα δεδομένα, καταλήγουμε σε συγκεκριμένες και υλοποιήσιμες προτάσεις. Για να γίνει όμως αυτό οφείλουμε, αν και εθελοντές, να εργαζόμαστε με επαγγελματική νοοτροπία. Σε κάθε περίπτωση πάντως ο ρόλος του Πρύτανη κ. Αχιλλέα Ζαπράνη είναι καθοριστικός. Πρόκειται για ένα άνθρωπο ευφυή, ένα επιστήμονα υψηλού κύρους, ευαισθησίας και ήθους. Αυτός άνοιξε τις πύλες του Πανεπιστημίου σε εμάς, και συνεπώς στον ποντιακό ελληνισμό και όχι μόνο. Εμείς τον τιμήσαμε πρόσφατα, για όσα έχει κάνει μέχρι τώρα. Τα καλύτερα όμως βρίσκονται μπροστά μας.
Κατά το επόμενο ακαδημαϊκό έτος θα ξεκινήσουν οι διαδικασίες ίδρυσης Ινστιτούτου σπουδών των λαών της Ανατολής. Άλλα σημεία του συμφώνου προβλέπουν: τη λειτουργία σχολείου διδασκαλίας της ποντιακής διαλέκτου (φέτος λειτούργησαν, με μεγάλη επιτυχία, 10 τμήματα στα οποία δίδαξαν μέλη μας εθελοντικά, ενώ θα λειτουργήσουν και από το επόμενο φθινόπωρο), την ίδρυση – για πρώτη φορά στην ιστορία της εκπαίδευσης – τμήματος μεταπτυχιακών σπουδών στην ποντιακή διάλεκτο (αν όλα πάνε καλά προβλέπεται να ξεκινήσει από τις αρχές του 2018), τη διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου μέσω του διαδικτύου, σε τμήματα που θα συγκροτηθούν από την Ο.Σ.Ε.Π.Ε., ενώ συζητάμε το ενδεχόμενο πραγματοποίησης εκεί του 3ου συνεδρίου «Τρεις Γενοκτονίες, μια Στρατηγική» κ.ά.

Ο Σύλλογος Ελληνοαρμενικής Φιλίας, του οποίου είστε Γενικός Γραμματέας, πέρασε μια φάση σχετικής αδράνειας. Σχεδιάζετε κάτι;
Έχετε δίκιο, παρόλο που ο ηλεκτρονικός κόμβος του Συλλόγου ellinoarmeniki-filia.gr λειτουργεί ανελλιπώς και ενημερώνεται συνεχώς. Είμαστε σε συνεχή επικοινωνία με τον Πρόεδρο Νίκο Λυγερό. Κατά τις επόμενες ημέρες θα συνεδριάσει το Δ.Σ. και θα θέσει προτεραιότητες για το επόμενο διάστημα. Μπορώ να σας πω ότι μας ενδιαφέρει η περίπτωση του Αρτσάχ και σκοπεύουμε να λάβουμε σχετικές πρωτοβουλίες. Σε κάθε περίπτωση στρατηγικός μας στόχος είναι να φέρουμε τους δύο ιστορικούς λαούς Ελλάδας και Αρμενίας ακόμη πιο κοντά. Αυτό μπορεί να γίνει με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες και με ενδυνάμωση της δράσης μας.

Κύριε Παυλίδη, σας ευχαριστούμε που είχατε την καλοσύνη να συζητήσετε μαζί μας τα σημαντικά αυτά θέματα.
Εγώ σας ευχαριστώ. Ήταν χαρά μου να επικοινωνήσω με την ελληνο-αρμενική κοινότητα. Άλλωστε, πάντα είχα την αίσθηση ότι αποτελώ κι εγώ μέλος της.

Στον Οβαννές Γαζαριάν
Ιανουάριος- Μάρτιος 2017, τεύχος 92

Η κατ’ εξακολούθηση επιθετική πολιτική των Αζέρων στο Καραπάχ σε τι αποσκοπεί και τι κέρδη τους έχει αποφέρει, λαμβάνοντας υπόψη τις συνεχόμενες ήττες τους στα πεδία των μαχών;
Υπάρχουν αρκετοί λόγοι που ωθούν το Αζερμπαϊτζάν στην υιοθέτηση αυτής της κοντόφθαλμης και μη ρεαλιστικής πολιτικής, η οποία εντάσσεται στα πλαίσια της έντασης και της αποσταθεροποίησης που θέλει να δημιουργήσει στην περιοχή.
Βασικός λόγος είναι ότι οι Αζέροι βλέπουν πως η επιδίωξή τους να πείσουν τη διεθνή κοινή γνώμη ότι το Καραπάχ τους ανήκει έχει αποτύχει παταγωδώς. Έτσι, προσπαθούν, αλλάζοντας τους κανόνες του παιχνιδιού, να επιβάλλουν τις δικές τους θέσεις μέσω των απειλών και των όπλων.
Επίσης, να σημειώσουμε ότι η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν έχει και μεγάλα εσωτερικά προβλήματα.
Το Μπακού ξοδεύει τεράστια ποσά για έργα και αναλήψεις διεθνών αγώνων και εκδηλώσεων, που μοναδικό σκοπό έχουν να ικανοποιήσουν τη μεγαλομανία και την άκρατη φιλοδοξία της ηγεσίας της χώρας, χωρίς να προσφέρουν το παραμικρό στο λαό τους.
Αρκεί να αναφέρουμε ότι ο μέσος μισθός στο «πάμπλουτο» Αζερμπαϊτζάν και στο «μικρό και φτωχό» Καραπάχ είναι ο ίδιος και σε αρκετές περιπτώσεις σε εμάς είναι υψηλότερος.
Έτσι, φαίνεται καθαρά ότι ο Αλίεφ, προσπαθώντας να συγκαλύψει την αδυναμία του να ανεβάσει το βιοτικό επίπεδο του λαού του και προκειμένου να αντιμετωπίσει το συνεχώς αυξανόμενο κύμα οργής, καταφεύγει σε ακραίες αντιδημοκρατικές και αυταρχικές μεθόδους. Προκειμένου να δικαιολογήσει τις μεθόδους αυτές, χρησιμοποιεί τον «μπαμπούλα» του εξωτερικού εχθρού, που στην προκειμένη περίπτωση είναι οι Αρμένιοι και ο πόλεμος.

Ποια είναι τα πλεονεκτήματα που έχει ο στρατός του Καραπάχ, ο οποίος, αν και μειονεκτεί σε κάποιους τομείς, έχει καταφέρει να οδηγήσει τον αζερικό στρατό σε ταπεινωτικές ήττες σε όλες τις αναμετρήσεις;
Πράγματι, ο αζερικός στρατός είναι και πολυπληθής και καλύτερα οπλισμένος από εμάς. Αυτό, όμως, δεν μας έχει εμποδίσει να είμαστε πάντα εμείς οι νικητές, από την αρχή της ένοπλης σύγκρουσης του ’90 μέχρι και τις τελευταίες μάχες. Συμφωνώ ότι η ποιότητα, η ποσότητα και ο εκσυγχρονισμός των όπλων είναι από τα βασικότερα για ένα στρατό, κι εμείς κάνουμε ό,τι είναι δυνατό για να φτάσουμε στο ανώτερο σημείο σε αυτά τα επίπεδα.
Πιστεύω, όμως, ότι το πιο σημαντικό είναι το ψυχικό σθένος του στρατιώτη, η αυταπάρνηση και η αποφασιστικότητά του να υπερασπιστεί το σπίτι και την πατρίδα του. Οι στρατιώτες μας έχουν αποδείξει ότι έχοντας όλα αυτά τα στοιχεία μπορούν να πραγματοποιήσουν θαύματα στα πεδία των μαχών. Αυτό είναι και το πλεονέκτημά μας, ως προς το οποίο πιστεύω ακράδαντα ότι πάντα θα υπερέχουμε.

Από τον τετραήμερο πόλεμο του περασμένου Απρίλη τι μαθήματα νομίζετε ότι μπορούμε να πάρουμε, ώστε να μας βοηθήσουν στη χάραξη μιας μελλοντικής πολιτικής και στρατηγικής;
Οι άνθρωποι πρέπει να παίρνουν μαθήματα από καθετί που βιώνουν, έτσι κι εμείς πήραμε σημαντικά μαθήματα από τον πόλεμο του Απρίλη. Και το σπουδαιότερο νομίζω είναι πως αποδείξαμε ότι όταν είμαστε ενωμένοι, μπορούμε να καταφέρουμε τα πάντα. Ο τετραήμερος πόλεμος ήταν μια σημαντικότατη πρόκληση για τη βιωσιμότητά μας, για την ασφάλειά μας, κι αυτό που μας έδωσε να καταλάβουμε ήταν το πόσο σημαντική είναι η ενότητά μας. Οι Αρμένιοι απέδειξαν ότι όσο κι αν λέμε πως έχουμε διαφορές μεταξύ μας, μπροστά στον κίνδυνο συσπειρωνόμαστε και πετυχαίνουμε θαύματα. Ήταν το μεγαλύτερο κέρδος που αποκομίσαμε από αυτόν τον πόλεμο.

Η συνεχιζόμενη ανασφάλεια κι αβεβαιότητα στη χώρα τι επιπτώσεις έχουν στην καθημερινότητα του κόσμου και πόσο τον επηρεάζουν σε κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό επίπεδο;
Οπωσδήποτε η επικρατούσα κατάσταση δεν μπορεί να αφήσει ανεπηρέαστους τους κατοίκους του Καραπάχ. Όμως, σαν κυβέρνηση καταβάλλουμε μεγάλη προσπάθεια, ώστε ο κόσμος να επηρεάζεται όσο το δυνατόν λιγότερο από την υφιστάμενη κατάσταση, και πιστεύω ότι σε πολύ μεγάλο βαθμό τα έχουμε καταφέρει.
Ακόμα και στη διάρκεια των μαχών, άμα βρισκόσασταν στο Στεπανακέρτ, δε θα καταλαβαίνατε ότι βρίσκεστε στην πρωτεύουσα μιας χώρας που διεξάγει πόλεμο κι έχει δεχθεί επίθεση. Η καθημερινότητα κυλούσε και κυλάει ομαλά, ενώ τα σχολεία δεν έκλεισαν ούτε μια ημέρα. Μόνο στο Ταλίς, που δέχθηκε το μεγαλύτερο βάρος της αζερικής επίθεσης, έκλεισαν για μερικές ημέρες, αλλά προσπαθούμε να βρούμε λύσεις και γι’ αυτό, ώστε να μην επαναληφθεί κάτι τέτοιο. Στο Καραπάχ δεν υπάρχει μετανάστευση, ο κόσμος είναι πολύ δεμένος με την πατρίδα του. Τρανό παράδειγμα αποτελούν οι νέοι που μεταβαίνουν στο εξωτερικό για σπουδές σε ξένα πανεπιστήμια, αλλά ποτέ δε μένουν εκεί, πάντα επιστρέφουν μετά το πέρας των σπουδών τους. Εν κατακλείδι, πράττουμε ό,τι είναι δυνατόν, ώστε ο κόσμος να έχει μια ήρεμη και ασφαλή διαβίωση, και σας διαβεβαιώνω ότι σε πολύ μεγάλο βαθμό το έχουμε καταφέρει.

Τι αποτελέσματα μπορεί να επιφέρει η πολιτική που έχει υιοθετηθεί από τον Αλίεφ, ο οποίος φαίνεται να στοχοποιεί και να προσφεύγει σε ένδικα μέσα εναντίον όποιου επισκέπτεται ή γράφει άρθρα κατά της κυβέρνησης του Αζερμπαϊτζάν;
Είναι ένα πρώτο και μεγάλο δείγμα ότι η πολιτική τους έχει υποστεί βαρύ κλονισμό. Έχουν καταλάβει ότι η αλήθεια είναι εναντίον τους και αντιδρούν σπασμωδικά. Βλέπουν ότι όποιος επισκέπτεται το Καραπάχ καταλαβαίνει ότι το δίκιο είναι με το μέρος των Αρμενίων, κι έτσι αντιδρούν καταστρατηγώντας κάθε έννοια ηθικής και διεθνούς νομιμότητας. Το ότι κατάφεραν να συνεργαστούν με ένα εξίσου αυταρχικό και αντιδημοκρατικό καθεστώς για να συλλάβουν ένα δημοσιογράφο, τον Αλεξάντερ Λάπσιν, δε θεωρείται επιτυχία, το αντίθετο μάλιστα.
Το όλο θέμα προκάλεσε το ενδιαφέρον μεγάλου αριθμού δημοσιογράφων, οι οποίοι εκδήλωσαν την πρόθεση να επισκεφθούν το Καραπάχ για να διαπιστώσουν ιδίοις όμμασι ποια είναι η κατάσταση που επικρατεί στην περιοχή και να ενημερώσουν τη διεθνή κοινή γνώμη. Αυτό σίγουρα δε θα αρέσει καθόλου στο Μπακού. Έφτασαν μάλιστα οι Αζέροι σε τέτοιο βαθμό ανοησίας, ώστε να καταδικάσουν σε βαθμό κακουργήματος ευρωπαίους ευρωβουλευτές που μας υποστήριξαν. Πιθανόν να πιστεύουν ότι βραχυπρόθεσμα θα έχουν κάποια οφέλη, όμως μακροπρόθεσμα σίγουρα θα βγουν χαμένοι.

Η πολιτική των μεγάλων δυνάμεων στο ζήτημα του Καραπάχ, και συγκεκριμένα της Ρωσίας και των Η.Π.Α., ποια είναι; Ποιες ισορροπίες διατηρούνται και σε ποιες αλλαγές υπόκεινται;
Η πολιτική των ξένων δυνάμεων υπόκειται σε αλλαγές. Η Ρωσία, που παρουσιάζεται –και είναι πιστεύω- στενή σύμμαχος της Αρμενίας σε πολλά επίπεδα, είδαμε να πουλάει οπλισμό στο Αζερμπαϊτζάν. Οι Η.Π.Α. και η Γαλλία, μαζί με τη Ρωσία, παρουσιάζονται στην περιοχή μόνο ως συμπροεδρεύοντες της ομάδας του Μινσκ. Οι Αζέροι δείχνουν να μη θέλουν περισσότερη ενεργή συμμετοχή των παραπάνω συμβαλλομένων, να μη θέλουν δηλαδή να επηρεάσουν την ισχύουσα επεμβατική κατάσταση των μεγάλων δυνάμεων.
Αντίθετα, εγώ πιστεύω ότι η συμμετοχή τους πρέπει να γίνει πιο αισθητή, καθώς και οι τρεις διατυπώνουν την ίδια άποψη εδώ και χρόνια, ότι η όποια λύση πρέπει να δοθεί μέσα από ειρηνικές διαδικασίες σε διπλωματικό επίπεδο, κάτι που διαμηνύουν με κάθε ευκαιρία στον Αλίεφ. Αυτό από μόνο του όμως δεν είναι αρκετό. Η διεθνής κοινότητα οφείλει να περάσει στους Αζέρους, με πολύ πιο αποφασιστικό τρόπο, το μήνυμα ότι όσο διατηρούν την ένταση στην περιοχή κι όσο συνεχίζουν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, θα υφίστανται βαρύτατες κυρώσεις.

Πόσο κοντά ή πόσο μακριά πιστεύετε ότι βρίσκεται η λύση του ζητήματος του Καραπάχ και ποια νομίζετε ότι είναι εκείνα τα δεδομένα που θα επιταχύνουν την οριστική λύση;
Η λύση για το ζήτημα του Καραπάχ δόθηκε το 1988, όταν ο λαός ξεσηκώθηκε και απαίτησε την απόσχισή του από το Αζερμπαϊτζάν.
Η λύση δόθηκε το 1991, όταν ο λαός ψήφισε με ποσοστό συντριπτικό υπέρ της ανεξαρτησίας του Καραπάχ. Η λύση δόθηκε στα πεδία των μαχών, όταν οι Αρμένιοι του Καραπάχ, αλλά και της Αρμενίας και της διασποράς, θεμελίωσαν την ανεξαρτησία μας με το αίμα τους. Οπότε αυτό το ζήτημα το έχουμε λύσει.
Το θέμα τώρα είναι να πείσουμε τη διεθνή κοινότητα ότι δεν γίνεται να επιστρέφουμε στο παρελθόν. Δεν γίνεται να παραδοθούμε σε ένα μεσαιωνικό τουρκοκρατούμενο καθεστώς. Έχουμε αποφασίσει την πορεία και τον δρόμο μας, κι αυτός δεν είναι άλλος από την ανεξαρτησία, η οποία, αργά ή γρήγορα, θα αναγνωριστεί από τη διεθνή κοινότητα.
Μια αναγνώριση που θα δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε Καραπάχ και Αζερμπαϊτζάν να ζήσουν αρμονικά, σαν καλοί γείτονες. Αυτό είναι το ζητούμενο από εμάς, κι όχι η καταστροφή του Αζερμπαϊτζάν, εάν αυτό πιστεύουν κάποιοι.

Συχνά, έλληνες και ξένοι συνομιλητές συγκρίνουν ή προσπαθούν να βρουν ομοιότητες μεταξύ του ζητήματος του Καραπάχ και άλλων παρόμοιων περιπτώσεων, όπως π.χ. του Κυπριακού. Πιστεύετε ότι έχουν βάση τέτοιες συγκρίσεις;
Καταρχάς, είναι λάθος να ομαδοποιούμε ή να προσπαθούμε να βρούμε ομοιότητες σε διαφορετικές διενέξεις. Κάθε διένεξη έχει την ιδιαιτερότητά της, το δικό της ιστορικό, τα αίτια και τις συγκεκριμένες ιδιομορφίες της. Γι’ αυτόν το λόγο, ούτε μπορούν να ομαδοποιηθούν, ούτε να παρουσιαστούν σαν ενιαίο πρόβλημα που μπορούμε να αντιμετωπίσουμε με μία λύση.
Το ζήτημα του Καραπάχ είναι κατά βάθος μια θεμελιώδης δημοκρατική αρχή, ένα αναφαίρετο δικαίωμα κάθε λαού και κάθε έθνους: η αυτοδιάθεση.
Ο λαός του Καραπάχ έχει ορίσει αυτό του το δικαίωμα. Έχει απαντήσει σε κάθε ενδιαφερόμενο ότι αυτός και μόνο αυτός θα καθορίζει το πώς θέλει να ζήσει, κάτι για το οποίο έχει αγωνιστεί σκληρά και, αν χρειαστεί, θα συνεχίσει να αγωνίζεται. Τον δρόμο τον δικό μας τον έχουν περάσει κι άλλοι λαοί, οι οποίοι έχουν παλέψει σκληρά για να έχουν το δικαίωμα να αποφασίζουν οι ίδιοι το πώς θέλουν να ζήσουν, κάποιοι μάλιστα συνεχίζουν να παλεύουν. Αυτό είναι το μοναδικό σημείο στο οποίο μπορώ να δω ομοιότητες με άλλους λαούς ή έθνη.

Έχοντας υπόψη ότι το Αζερμπαϊτζάν τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει τεράστιο πλούτο, μέσω του οποίου μπορεί να εξαγοράσει ή να επηρεάσει διεθνείς παράγοντες, πώς μπορούμε να αντιδράσουμε ώστε να εξισορροπήσουμε αυτό το πλεονέκτημα των Αζέρων;
Τα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου κάποια στιγμή θα εξαντληθούν, δεν μπορεί να διαρκέσουν επ’ άπειρον. Αυτό που δεν έχει τέλος είναι η σωστή χρήση του μυαλού, ο πατριωτισμός και το θάρρος μας. Σε όλα αυτά εμείς έχουμε ανεξάντλητα αποθέματα και μπορούμε πανεύκολα να τα χρησιμοποιήσουμε για να πετύχουμε τους στόχους μας. Μπορεί να ζούμε άλλος στο Καραπάχ, άλλος στην Αρμενία κι άλλος στη διασπορά, αλλά ο καθένας δίνει τον αγώνα του, από το δικό του μετερίζι και με όποιον τρόπο μπορεί, ώστε να πετύχουμε τον κοινό μας σκοπό. Αυτός ο κοινός σκοπός είναι που μας ενώνει όλους και που, χρησιμοποιώντας τα δικά μας ανεξάντλητα αποθέματα, θα μας δώσει την τελική νίκη.

Η τελευταία μου ερώτηση έχει σχέση με την κοινότητά μας. Εδώ και 21 χρόνια, κάθε καλοκαίρι, ο Δήμος Άνω Σύρου φιλοξενεί παιδιά από το Καραπάχ, προσφέροντάς τους 20 ημέρες ξέγνοιαστων διακοπών. Αυτό το εγχείρημα τι αντίκτυπο έχει στον κόσμο;
Είναι μια πανέμορφη πρωτοβουλία για την οποία είμαστε ευγνώμονες. Δεν μπορώ να ευχαριστήσω ονομαστικά, γιατί, παρόλο που οι δήμαρχοι αλλάζουν, το εγχείρημα συνεχίζεται. Σε όλο αυτό εγώ βλέπω και τη συμμετοχή της κοινότητας, για την οποία ο λαός του Καραπάχ είναι ευγνώμων.
Θα μπορούσα να πω ότι στο Καραπάχ, αυτήν τη στιγμή, η Σύρος είναι πιο γνωστή ακόμη κι από την Αθήνα, κι αυτό επειδή τα παιδιά που επιστρέφουν και διηγούνται το πόσο όμορφα πέρασαν και το πόσο καλή αντιμετώπιση είχαν από τους ντόπιους, γίνονται οι καλύτεροι πρεσβευτές της Σύρου. Άλλωστε, είναι γνωστή σε όλους η παραδοσιακά αδελφική φιλία μεταξύ Ελλήνων και Αρμενίων, η οποία αποκτά μεγαλύτερη αξία, καθώς ξέρουμε ότι, παρά τη δύσκολη συγκυρία που περνά η χώρα, οι έλληνες αδελφοί μας κάνουν ό,τι είναι δυνατό για να παρέχουν την καλύτερη φιλοξενία στα παιδιά μας.
Εμείς, το Υπουργείο Εξωτερικών, προσπαθούμε να βοηθήσουμε όσο περισσότερο μπορούμε. Επίσης, να προσθέσω ότι κάνουμε ενέργειες, ώστε, μέσω της δημοτικής αρχής του νησιού, οι κάτοικοι του Καραπάχ και της Σύρου να έρθουν ακόμα πιο κοντά.

Στην Κουήν Μινασσιάν
Οκτώβριος- Δεκέμβριος 2016, τεύχος 91

Πώς έγινε και πότε αρχίσατε να εργάζεστε στην Αγκός;
Μετά τη δολοφονία του εκδότη της Αγκός, Χραντ Ντινκ, στις 19 Γενάρη 2007, ένας στενός κύκλος φίλων της Αγκός αποφασίσαμε να συνδράμουμε, ώστε να μη διαταραχθεί η ομαλή της λειτουργία. Ως εκείνες τις μέρες, εγώ έστελνα μικρά άρθρα ή διηγήματα κάθε βδομάδα για δημοσίευση, ενώ παράλληλα με τη σύζυγό μου Σέτα διατηρούσαμε ένα εργαστήριο βιοχημείας. Δεδομένου ότι είχαν αυξηθεί οι απαιτήσεις για τις αρμενικές σελίδες της Αγκός, ο Σαρκίς Σεροπιάν μου πρότεινε να μπω στη συντακτική επιτροπή. Η πρόταση αυτή με τίμησε ιδιαίτερα. Έτσι κι αλλιώς είχαμε αποφασίσει να κλείσουμε το εργαστήρι, οπότε δέχθηκα με χαρά αφού το μεράκι μου είναι να γράφω, και μάλιστα στην αρμενική γλώσσα. Μετά το θάνατο του Σαρκίς Σεροπιάν στις 29 Μαρτίου 2015, ανέλαβα την αρχισυνταξία των αρμενικών σελίδων, κι έτσι συνεχίζω έως σήμερα.
Μετά τη δολοφονία του Χραντ, ένας χείμαρρος γεγονότων να έφερε στην επιφάνεια το θέμα των γενοκτονιών στην Τουρκία. Μαθαίνουμε όλο και περισσότερα για την εκεί αρμενική κοινότητα και άλλες μειονότητες στην Τουρκία που διεκδικούν την ταυτότητά τους, την ελευθερία τους, τα καταπιεσμένα ως σήμερα δικαιώματά τους. Τι συμβαίνει λοιπόν;
Το θέμα αυτό είναι πολύ σημαντικό. Η οικοδόμηση της Τουρκικής Δημοκρατίας θεμελιώθηκε πάνω σε ένα τεχνητά δημιουργημένο εθνικό κράτος. Για να πετύχει το σχέδιο αυτό, εφηύραν ένα τουρκικό έθνος. Οι εγκέφαλοι αυτού του σχεδίου αποφάσισαν να απαλλαγούν από τις χριστιανικές κοινότητες της άλλοτε πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τότε εφαρμόστηκαν οι γενοκτονίες, έπειτα οι ανταλλαγές πληθυσμών, και μετά, επιβάλλοντας ένα καθεστώς τρομοκρατίας κι αναγκάζοντάς τους σε φυγή, κατάφεραν να μειώσουν δραματικά τους «μη Τούρκους». Στο μεταξύ εφάρμοζαν βίαιους εξισλαμισμούς κι εκτουρκισμούς. Με τους ομόθρησκούς τους, τις άλλες δηλαδή εθνότητες που ήταν επίσης μουσουλμάνοι, εφάρμοσαν ένα άλλο σχέδιο, αυτό της συστηματικής προπαγάνδας, με σκοπό την αφομοίωση και ομογενοποίησή τους. Θέλοντας και μη, οι άνθρωποι που ζούσαν σε αυτόν τον γεωγραφικό χώρο παραιτήθηκαν τότε από την ταυτότητά τους. Με τους Λαζούς, τους Τσερκέζους, τους Αλβανούς, τους Γεωργιανούς και δεκάδες ακόμη λαούς το πέτυχαν. Υπάρχουν πάμπολλοι εξισλαμισμένοι Γεωργιανοί, ένας εκ των οποίων είναι ο ίδιος ο πρόεδρος Ερντογάν. Το ίδιο αφορά και τα ονοματεπώνυμα των πολιτών αυτής της χώρας, που υποχρεώθηκαν να τα αλλάξουν, ώστε να μην ξεχωρίζει η καταγωγή τους. Αυτό συνέβη και με τα τοπωνύμια πόλεων, χωριών, ποταμών, βουνών, πεδιάδων, ακόμη και χαραδρών. Το ίδιο επέβαλαν και με τις δεκάδες γλώσσες που ομιλούνταν κάποτε εδώ. Απαγορεύτηκαν, και η ανυπακοή τιμωρείται αλύπητα. Ναι, δεν τα πήγαν κι άσχημα με τα σχέδιά τους. Εξαίρεση ήταν οι Κούρδοι. Εκείνοι αρνήθηκαν να ενσωματωθούν, να εκτουρκιστούν. Ασφαλώς αυτό προκάλεσε μια μεγάλη σύγκρουση, μια ρωγμή στα θεμέλιά της, που ταυτόχρονα επηρέασε και τις άλλες μειονότητες. Σήμερα, το οικοδόμημα που λέγεται Τουρκική Δημοκρατία, αυτό που όπως προείπαμε έχει θεμελιωθεί πάνω σε ένα τερατώδες ψέμα, βλέπουμε πως δεν αντέχει πια, ένα ένα πέφτουν τα ψευδή της στηρίγματα. Επομένως, η Τουρκία είναι πλέον υποχρεωμένη να έρθει αντιμέτωπη με την αλήθεια. Να αντιπαρατεθεί με το παρελθόν της και να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με τα φανταστικά εθνικά ιδεώδη της ίδρυσής της. Δεν μπορεί να συνεχίσει το ψέμα.

Κατά πόσο είναι «μειονότητες» οι μειονότητες στην Τουρκία; Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, στην πραγματικότητα μειονότητα είναι οι «λευκοί Τούρκοι». Από ποια σκοπιά μπορεί να κριθεί αυτό; Του αίματος και των γονιδίων ή μήπως της βούλησης κι ελεύθερης επιλογής;
Ο ρατσιστικός καθορισμός του «ανήκειν» βρίσκει τελευταία ευρεία αποδοχή μέσω της τεχνολογίας της γενετικής. Αν, λοιπόν, εξετάσουμε το θέμα από αυτήν την οπτική, πράγμα με το οποίο προσωπικά διαφωνώ κάθετα, τότε ναι, πολύ πιθανό να είναι πράγματι μειονότητα οι Τούρκοι. Από ιστορική σκοπιά, οι μερικές εκατοντάδες χιλιάδες τουρκομάνοι νομάδες που κατέφθασαν στα τέλη της 1ης μ.Χ. χιλιετίας ανήκαν στην κίτρινη φυλή. Δύσκολο σήμερα να βρεις ανθρώπους με αυτά τα μογγολικά χαρακτηριστικά στη χώρα. Βεβαίως, αυτός ο τόπος ήταν από πολύ παλιά χωνευτήρι λαών και πολιτισμών, από τους Χετταίους, τους Σουμερίους, τους Ασσυρίους, τους Ουραρντού, ως τους Αρμένιους, τους Έλληνες, τους Άραβες, τους Πέρσες και δεκάδες ακόμη. Τι έγιναν, ας πούμε, οι γηγενείς Ίωνες, οι Έλληνες, που από τα αρχαία χρόνια ζούσαν εδώ; Δε νομίζω να εξατμίστηκαν! Από τις συζύγους των σουλτάνων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ούτε μία δεν ήταν Τουρκάλα. Ούτε μία! Αλλά αυτό δεν αναφέρεται στην επίσημη ιστορία της χώρας. Στις αρχές του 20ου αι. κυριάρχησαν οι Τούρκοι, αλλά δεν ήταν φυλετικά τα θεμέλια του έθνους που δημιουργήθηκε. Σύμφωνα μάλιστα με τα λόγια του ίδιου του Ερντογάν, σήμερα στην Τουρκία υπάρχουν 34 εθνοτικές μειονότητες. Εκτός αυτού, σ’ αυτό που σήμερα λέμε «Τούρκος» συμπεριλαμβάνονται οι εξισλαμισμένοι Εβραίοι, Αρμένιοι, Έλληνες κλπ, οι μουσουλμάνοι των ανταλλαγών από τη Μακεδονία, τη Θράκη, την Κρήτη, τον ελλαδικό χώρο γενικά. Ακόμη και κατάξανθοι, φυλετικά τόσο διαφορετικοί, εξισλαμισμένοι Σλάβοι και Βαλκάνιοι εντάχθηκαν σ’ αυτό το χωνευτήρι που λέμε Τουρκία. Οι μισοί από αυτούς έχουν χάσει την «ταυτότητά» τους, ενώ οι άλλοι μισοί τη διεκδικούν. Μπορεί να μην είναι η επικρατούσα στάση, αλλά το σημαντικό είναι πως το θέμα πλέον συζητείται ευρύτερα και δημόσια.

Υπάρχει μια λέξη που μερικά χρόνια πριν ούτε που ακουγόταν, ενώ τώρα, παράλληλα με τη διεκδίκηση της αναγνώρισης της Γενοκτονίας, την ακούμε όλο και περισσότερο. Τι μπορεί να σημαίνει, κατά τη γνώμη σας, η λέξη «αποζημίωση» (χαντουτσούμ);
Δεν μπορώ να φαντ0αστώ ότι η αποζημίωση μπορεί να έχει καθαρά οικονομική διάσταση. Είναι αδιανόητο να ειπωθεί, ας πούμε, ότι η τιμή του αίματος 1.500.000 ανθρώπων κάνει τόσο, ορίστε, πάρτε τα και ας συμφιλιωθούμε τώρα. Πιστεύω ότι όταν σύσσωμος ο αρμενικός λαός διεκδικεί αναγνώριση, αυτό που προσδοκά είναι η ειλικρινής συγγνώμη, η ανυπόκριτη μετάνοια εκ μέρους των Τούρκων. Αν και όταν γίνει αυτό, τότε πραγματικά μπορεί να βρεθούν και λύσεις για την αποζημίωση. Η πλήρης διεκδίκηση αποζημίωσης όσων μας στέρησαν, όσων μας άρπαξαν, θα ισοδυναμούσε με εκμηδένιση της Τουρκίας. Το απόλυτο μέτρο αυτό θα απαιτούσε. Και είναι μακράν της πραγματικότητας. Εμείς σήμερα, πρώτα απ’ όλα, έχουμε να δουλέψουμε πάνω στο πλαίσιο δημιουργίας μιας συνειδητοποίησης των Τούρκων, να νιώσουν την ανάγκη να εκφραστεί μια μετάνοια από μεριάς τους, να ειπωθεί μια συγγνώμη. Κι αυτό όχι έτσι τυπικά, αλλά να νιώσουμε ότι εκφράζεται από καρδιάς, ότι νιώθουν τη ντροπή στο πετσί τους και ότι είναι διατεθειμένοι να κάνουν θυσίες για να απαλλαγούν από αυτήν τη ντροπή. Εκτός από τα ανθρώπινα θύματα, εμείς χάσαμε την πατρίδα μας, τη γη μας. Δεν θεωρώ ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι κάποτε θα μας πουν: «Σας επιστρέφουμε αυτά που σας αρπάξαμε, τώρα ελάτε να ζήσετε στη γη σας...». Ξέρετε, ως πρόσφατα απαγορευόταν σε ξένους υπηκόους να αγοράσουν ακίνητα στην Τουρκία, όμως τελευταία ψηφίστηκε ένας νέος νόμος, σύμφωνα με τον οποίο κάθε ξένος μπορεί να αγοράσει γη. Αυτός ο νόμος έχει μόνο 2 εξαιρέσεις: τους έχοντες αρμενική υπηκοότητα και τους βορειοκορεάτες. Ποιοι και πόσοι άραγε θα έτρεχαν από τη Βόρεια Κορέα να αγοράσουν γη στην Τουρκία, ώστε να τους εμποδίσουν με νόμο; Είναι τόσο σαφές ότι ο νόμος ψηφίστηκε μόνο και μόνο για τους Αρμένιους... Αυτό και μόνο αποδεικνύει το πόσο μακριά είμαστε ακόμη από αναγνώριση ή αποζημίωση. Το να πιστεύουμε ότι μπορούμε να απελευθερώσουμε τα εδάφη μας επίσης δεν ακούγεται ρεαλιστικό. Ακόμη κι αν οι διεθνείς συνθήκες έδιναν μια τέτοια αφορμή, θα βρισκόμασταν και πάλι μπροστά σε τεράστια προβλήματα. Άλλωστε, υπάρχει αυτή η εμπειρία από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Τούρκοι είχαν επενδύσει ψυχή τε και σώματι στη νίκη των Γερμανών, γι’ αυτό είχαν παρατάξει στρατό στα σύνορα με την τότε Σοβιετική Αρμενία, ώστε με την πρώτη δυνατότητα να τα περάσουν και να την καταλάβουν. Μα ο πόλεμος πήρε άλλη τροπή, ο Κόκκινος Στρατός προέλαυσε και παρατάχθηκε και στα αρμενικά εδάφη, απέναντι από τα σύνορα. Ξέρετε τι έκαναν τότε οι Τούρκοι; Εγκατέλειψαν όλη την ιστορική Αρμενία και υποχώρησαν ως την Καισαρεία. Αν ο Στάλιν έδινε τότε διαταγή εισβολής, θα μπορούσε ο Κόκκινος Στρατός να φτάσει ανενόχλητος, δίχως καμιά αντίσταση, ως την Καισαρεία. Όμως αναρωτιέμαι, αν έπαιρνε η ιστορία μια τέτοια τροπή, θα σήμαινε άραγε πράγματι απελευθέρωση; Αν σήμερα γινόταν κάτι τέτοιο, μπορούμε να ελπίζουμε άραγε ότι ο καλοβολεμένος Αρμένιος της διασποράς θα εγκαταλείψει την Αμερική, τη Γαλλία, την Αυστραλία, για να εγκατασταθεί στα πάτρια εδάφη...; Ίσως μια χούφτα ρομαντικοί ναι, να περιμένουν κάτι τέτοιο. Ας περιμένουν. Εγώ δεν το περιμένω. Αλλά δεν θα πάψω ποτέ να αγωνίζομαι για την αναγνώριση της Γενοκτονίας από την Τουρκία και για αποζημιώσεις. Ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας ξέρει πλέον την αλήθεια για το 1915 χάρη στον αγώνα των διανοούμενων αυτής της χώρας, χάρη στις εκδόσεις βιβλίων, σε δημοσιεύσεις κλπ. Αλλά οι μάζες, και προπάντων το κράτος, είναι μακριά από κάτι τέτοιο. Αντιθέτως, είμαστε αντιμέτωποι με μια μαύρη προπαγάνδα μίσους ενάντια στους Αρμενίους. Μάλιστα, χειρότερο κι από τους Τούρκους είναι το Αζερμπαϊτζάν, που ενθαρρύνει αυτήν την προπαγάνδα, τη χρηματοδοτούμενη άμεσα από τον ίδιο τον πρόεδρο Αλίεφ. Να σας πω, όμως, με ένα παράδειγμα το πώς εγώ φαντάζομαι μιαν αποζημίωση, αν φυσικά φτάναμε ποτέ στην ειλικρινή μετάνοια: να διαθέσει η Τουρκία στην Αρμενία μια έκταση από την ανατολική της ακτογραμμή στη Μαύρη Θάλασσα -δεν μπορώ να ξέρω το πλάτος αν θα είναι 10 χλμ ή 50 χλμ- και μαζί και μια στενή λωρίδα γης, αλλά αρκετή ώστε να είναι ένας ασφαλής δρόμος που θα καταλήγει σε ένα λιμάνι. Αυτό δεν θα μπορούσε άραγε να είναι μια από τις μορφές αποζημίωσης;

Τα τελευταία χρόνια έχει έρθει στο φως το θέμα των εξισλαμισμένων ή εκτουρκισμένων Αρμενίων. Συνειδητοποιούμε ότι έχουμε αδέλφια εκεί στα βάθη. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι διαστάσεις αυτού του θέματος; Μπορεί μετά από 100 χρόνια να δημιουργηθεί μια γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ μας;
Το θέμα αυτό είναι πολύ λεπτό. Είμαστε 3η και 4η γενιά μετά από την Γενοκτονία, είτε μιλάμε για εμάς, που κρατήσαμε την ταυτότητά μας, είτε για εκείνους που αναγκάστηκαν να παραιτηθούν από αυτήν. Τώρα έρχονται κοντά μας, επιθυμούν να καλύψουν τα κενά που τους άφησαν τα τελευταία 100 χρόνια· να μάθουν ξανά τη γλώσσα μας, να ανακαλύψουν την ιστορία και τις παραδόσεις μας, να επιστρέψουν στη θρησκεία μας, να επανακτήσουν τη χαμένη τους ταυτότητα. Μάλιστα, βλέπω πως είναι πιο μαχητικοί, πιο δραστήριοι και διεκδικητικοί ενάντια στο άδικο σε σύγκριση με εμάς. Παρά το ότι από κάποιους εκκλησιαστικούς μας κύκλους υπάρχουν φωνές, οι οποίες, δυστυχώς, βάζουν εμπόδια στην προσπάθεια των αδελφών μας ή τους αμφισβητούν, εμείς φυσικά δε θα μείνουμε αδιάφοροι μπροστά στον πεισματικό τους αγώνα. Είμαστε αδέλφια κι οφείλουμε να υποστηρίξουμε, να αγκαλιάσουμε ο ένας τον άλλον, να αντλήσουμε δύναμη ο ένας από τον άλλον, ώστε να φτάσουμε μαζί στην ολοκλήρωση των κοινών μας επιδιώξεων. Και με χαρά διαπιστώνω πως αρωγός σε αυτήν την προσπάθεια είναι η νεολαία μας.
Εκείνη η αρμενική νεολαία που συναντήσαμε στην εξέγερση του Γκεζί και λίγο αργότερα στον αγώνα κατάληψης του «Καμπ Αρμενί». Είναι οι ίδιοι που τώρα έχουν οργανώσει έναν πολυχώρο, όπου παραδίδουν μαθήματα γλώσσας στα αδέλφια μας, χτίζοντας σιγά σιγά εκείνη την πολυπόθητη γέφυρα. Μα εδώ θέλω να πω και για μιαν ακόμη γέφυρα. Εκείνη που σήμερα με οδήγησε στην Ελλάδα για αυτήν την υπέροχη εκδήλωση, που αύριο θα με οδηγήσει στο Βερολίνο, σε μια εκδήλωση με αφορμή τα 10 χρόνια μνήμης στον Χραντ Ντινκ. Εννοώ τη γέφυρα επικοινωνίας που φαίνεται να χτίζεται ανάμεσα στις απομονωμένες κοινότητές μας όπου γης.
Φαίνεται πως υπάρχει πλέον η ανάγκη να βρεθούμε, ώστε να μιλήσουμε και να μοιραστούμε τα κοινά μας οράματα, αλλά και να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις μιας νέας εποχής. Μιας εποχής που μας καλεί να τοποθετήσουμε το Αρμενικό Ζήτημα στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Απ’ ότι φαίνεται, ο κόσμος έχει μικρύνει και δε μπορούμε πλέον να βρούμε λύσεις ασχολούμενοι μόνο με το δικό μας ζήτημα, δίχως να μας αφορούν άλλα θέματα. Το σημαντικότερο για εμάς τους Αρμένιους είναι η εδραίωση της Δικαιοσύνης. Τι μπορεί, όμως, να σημαίνει σήμερα Δικαιοσύνη και τι περιλαμβάνει η διεκδίκησή της; Για παράδειγμα, μήπως το να σταθούμε κι εμείς εμπόδιο στην πώληση γυναικών σε σκλαβοπάζαρα; Στο σφετερισμό και τη λεηλασία των αδυνάμων; Στις φυλετικές διακρίσεις και στο ρατσισμό; Σε κάθε μορφή βίας κι εκμετάλλευσης; Μήπως δεν υποστήκαμε κι εμείς αυτές τις μορφές του αδίκου; Ως Αρμένιοι δεν έχουμε μήπως λόγο για αυτά κι ακόμη τόσα; Συνεπώς, οφείλουμε καταρχάς να τις αναγνωρίσουμε και να πορευτούμε μαζί με όλες εκείνες τις ενεργές δυνάμεις που διεκδικούν δικαιοσύνη. Έτσι, θα επωφεληθούμε από τη δύναμή τους και θα αντλήσουμε από αυτήν, όπως φυσικά εννοείται ότι θα μοιραστούμε και τις δικές μας δυνάμεις. Δε μπορούμε πια να κάνουμε πως δε βλέπουμε, κλεισμένοι στο καβούκι του Ζητήματός μας, να πούμε ότι αυτά δεν μας αφορούν. Ας ανοιχτούμε στη διεθνή πραγματικότητα, ώστε κι εκείνη να δει τη δική μας!

Ο Ζιράιρ Ρεϊσιάν είναι βουλευτής, εκπρόσωπος της αρμενικής κοινότητας στο συριακό κοινοβούλιο από το 2013. Βρέθηκε στην Αθήνα για να συμμετάσχει στη συνεδρίαση της Διεθνούς Γραμματείας, των προέδρων και εισηγητών των Επιτροπών της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας, που πραγματοποιήθηκε στις 8-9 Δεκεμβρίου 2016. 

Στον Οβαννές Γαζαριάν
Οκτώβριος- Δεκέμβριος 2016, τεύχος 91

Ποιοι θεωρείτε ότι είναι οι λόγοι της εμφύλιας σύρραξης στη Συρία και σε ποια κατάσταση βρίσκεται αυτήν τη χρονική στιγμή η χώρα;
Τα γεγονότα στη Συρία ξεκίνησαν το 2011. Τον πρώτο χρόνο η κατάσταση στο Χαλέπι ήταν κάτι παραπάνω από ήσυχη και κανείς δεν φανταζόταν αυτό που θα ακολουθούσε, καθώς όλοι είχαμε εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση και στη σταθερότητα που αυτή ενέπνεε. Όμως, γρήγορα έγινε κατανοητό σε όλους μας ότι ήταν ένας τεχνητός πόλεμος, ο οποίος είχε προετοιμαστεί αριστοτεχνικά από ξένα κέντρα. Τα κέντρα αυτά εντέχνως χρησιμοποίησαν τις θρησκευτικές και εθνοτικές διαφορές του συριακού λαού, προκειμένου να ρίξουν την κυβέρνηση και κατ’ επέκταση να εξασθενήσουν τη χώρα με τον πιο εμπνευσμένο και βαρυσήμαντο λόγο στον αραβικό κόσμο, η απουσία του οποίου θα ευνοούσε τα μέγιστα το Ισραήλ.
Οπωσδήποτε, στη δημιουργία του όλου κλίματος, δηλαδή του εξοπλισμού και της ενδυνάμωσης των διαφόρων ενόπλων ομάδων, έπαιξαν ρόλο και τα αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα των διεθνών υπερδυνάμεων, έχοντας τελικά ως αποτέλεσμα τις δεκάδες χιλιάδες των νεκρών και τραυματισμένων ανθρώπων και την καταστροφή σχολείων, νοσοκομείων, εκκλησιών, τζαμιών, μαγαζιών, γραφείων και κτηρίων. Ολόκληρες συνοικίες της πόλης έχουν πλέον ισοπεδωθεί. Σε όλο αυτό το σκηνικό βέβαια, ένας ακόμα κερδισμένος είναι οπωσδήποτε και η Τουρκία.

Πιστεύετε ότι οι Τούρκοι έχουν ενεργή συμμετοχή στον πόλεμο;
Η Τουρκία όχι μόνο εξόπλισε και εκπαίδευσε τους αντάρτες, αλλά, εκμεταλλευόμενη τη γειτνίασή της με το Χαλέπι, έστελνε τους στρατιώτες της ντυμένους με τη στολή του αντάρτη και λάμβανε μέρος στις μάχες. Ταυτόχρονα, τούρκοι μεγαλέμποροι αγόραζαν αντί πινακίου φακής πανάκριβο εξοπλισμό από εργοστάσια, καταστήματα και γραφεία, καθώς οι ιδιοκτήτες τους εγκατέλειπαν την πόλη. Επίσης, καταλήστεψαν και πλιατσικολόγησαν πολιτιστικούς θησαυρούς του Χαλεπίου, με πιο κλασικό παράδειγμα την αρπαγή όλων των σπάνιων χειρογράφων από το Μουσείο του Κέντρου Ισλαμικών Μελετών που έδρευε στην πόλη, τα οποία, σύμφωνα με ομολογίες αυτόπτων μαρτύρων, φορτώθηκαν σε οχήματα με προορισμό την Τουρκία. Κάποια από τα χειρόγραφα αυτά αναφέρονταν στη Γενοκτονία κι η εξαφάνισή τους σίγουρα εξυπηρέτησε απεριόριστα τους Τούρκους. Με όλα αυτά, λοιπόν, έχει απόλυτο δίκιο ο διευθυντής του βιομηχανικού επιμελητηρίου του Χαλεπίου, που αποκαλεί τους Τούρκους «ληστές του Χαλεπιού», ενώ όταν αναφέρεται στον Ερντογάν τον αποκαλεί «λήσταρχο». Όπως καταλαβαίνετε, η συμμετοχή και συμβολή της Τουρκίας στη συριακή κρίση είναι τεράστια.

Ο λαός, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει στην καθημερινότητά του;
Η κατάσταση με δυο λόγια «είναι τραγική». Ο συριακός λαός άντεξε, παρά τις τρομερές απώλειες σε έμψυχο δυναμικό και την οικονομική καταστροφή που έχει προκληθεί. Οι συνθήκες διαβίωσης στο Χαλέπι και την ευρύτερη περιοχή είναι κάτι παραπάνω από δύσκολες. Για παράδειγμα, να σας αναφέρω ότι παροχή ηλεκτρικού ρεύματος δεν υπάρχει τα τελευταία χρόνια. Έτσι, οι άνθρωποι με δική τους πρωτοβουλία έχουν εγκαταστήσει σε κάθε γειτονιά ηλεκτρικές γεννήτριες και με αυτόν τον τρόπο έχουμε ρεύμα δύο με τρεις ώρες το εικοσιτετράωρο. Το ίδιο και με το νερό, επειδή οι αγωγοί παροχής πόσιμου νερού βρίσκονται στα περίχωρα της πόλης, πολλά από τα οποία ελέγχονταν από τις διάφορες ένοπλες ομάδες, η παροχή νερού στην πόλη, και ειδικά στον κεντρικό τομέα που ελέγχεται από τις κυβερνητικές δυνάμεις, ήταν πάντα προβληματική. Πολλές φορές μέναμε δέκα και δεκαπέντε μέρες χωρίς νερό. Ευτυχώς, με την αρωγή φιλανθρωπικών οργανώσεων, ανοίχθηκε σε κάθε συνοικία και από ένα πηγάδι, έτσι ώστε να αντιμετωπιστεί κι αυτό το πρόβλημα. Πιστεύω να κατανοείτε ότι με δυο-τρεις ώρες ρεύμα την ημέρα και με νερό που αντλείται από πηγάδια, που στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι πόσιμο και χρησιμοποιείται γα τις υπόλοιπες ανάγκες του κόσμου, η λέξη «τραγική» ίσως να είναι και φτωχή.

Σ’ αυτήν τη ζοφερή κατάσταση που έχει περιέλθει η χώρα, οι πηγές εσόδων ποιες είναι; Υπάρχουν δουλειές;
Πάντα οι άνθρωποι, σε όποια κατάσταση κι αν βρίσκονται, προσπαθούν να βρουν πηγές εσόδων. Μια δουλειά για παράδειγμα που εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια είναι οι πωλητές νερού, οι οποίοι γεμίζουν σε άμαξες βαρέλια με νερό από τα πηγάδια και γυρίζουν την πόλη πουλώντας τα, αποκομίζοντας έτσι ένα πενιχρό εισόδημα. Δυστυχώς, τα οικονομικά του κόσμου είναι άθλια. Σ’ αυτό συμβάλλει και η συνεχής υποτίμηση του συριακού νομίσματος έναντι του δολαρίου, που επιτείνει την ήδη πολύ δύσκολη κατάσταση. Δεν υπάρχει άνθρωπος του οποίου το εισόδημα να μην έχει συρρικνωθεί έως και εξαϋλωθεί.

Ποια είναι η κατάσταση των Αρμενίων στη Συρία;
Η δίνη του εμφυλίου που σπαράσσει τη χώρα δεν άφησε οπωσδήποτε ανεπηρέαστους και τους αρμένιους. Αναγκαστικά, ελήφθησαν μέτρα για την προστασία της παροικίας. Όλοι σχεδόν οι νέοι της παροικίας ανέλαβαν εθελοντικά τη φύλαξη των αρμενικών συνοικιών, όπως επίσης και όλων των εγκαταστάσεων, μέρα-νύχτα. Δημιουργήθηκε η «Οργάνωση άμεσης βοήθειας και αποκατάστασης Συρο-Αρμενίων» υπό την εποπτεία της Συρο-Αρμενικής Κεντρικής Επιτροπής, την οποία αποτελούσαν εκπρόσωποι των τριών ιστορικών κομμάτων της διασποράς, οι πνευματικοί ηγέτες των τριών θρησκευτικών κοινοτήτων (Ορθόδοξοι, Καθολικοί, Ευαγγελιστές), καθώς και των δυο μεγάλων φιλανθρωπικών οργανώσεων της διασποράς. Η διασπορά συντρέχει όλους όσους έχουν οποιαδήποτε ανάγκη, οικονομική, ιατροφαρμακευτική, σίτιση ή στέγαση, και κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να στηρίξει τους συμπατριώτες μας που βρίσκονται σε δεινή θέση και οι οποίοι είναι πάρα πολλοί.

Σε επίπεδο εγκαταστάσεων (σχολεία, εκκλησίες, λέσχες, κτήρια) τι απώλειες είχαμε; Υπήρξαν περιπτώσεις που στοχοποιηθήκαμε λόγω της καταγωγής μας;
Είναι αλήθεια ότι η κατάσταση που δημιουργήθηκε στη Συρία διευκόλυνε αφάνταστα τους Τούρκους να παρενοχλήσουν, να δυσκολέψουν τη ζωή και τελικά να απαλλαγούν από όσους περισσότερους «ενοχλητικούς» αρμένιους μπορούσαν, τόσο κοντά στα σύνορά τους. Αν συνυπολογίσουμε ότι ανάμεσα στους μαχητές των διαφόρων ενόπλων ομάδων υπάρχει και μεγάλος αριθμός Τουρκμένων, οι οποίοι θεωρούν τους εαυτούς τους αδέλφια με τους Τούρκους, καταλαβαίνετε ότι πολλά από τα χτυπήματα εις βάρος μας δεν ήταν και τόσο αθώα.
Τώρα, όσον αφορά τις κτηριακές εγκαταστάσεις, είχαμε πράγματι αρκετές ζημιές. Οι σχολές Σαχακιάν, Ζαβαριάν και το κολέγιο Καρέν Επέ που βρίσκονταν στη συνοικία Νορ Κιουγ, η οποία δέχτηκε τα περισσότερα χτυπήματα, υπέστησαν αρκετές ζημιές, ευτυχώς όχι μεγάλες. Αντίθετα, η σχολή Μεσροπιάν έχει μεγάλες ζημιές, όπως και η εκκλησία Σουρπ Κεβόρκ που πυρπολήθηκε και η εκκλησία των Σαράντα Μαρτύρων που υπεβλήθη σε μερική κατεδάφιση. Επίσης, έχουμε πλήθος κατοικιών που υπέστησαν μερική ή ακόμα και ολική καταστροφή, καθώς και μαγαζιά που είτε καταστράφηκαν είτε λεηλατήθηκαν.
Τώρα, όσον αφορά σε ανθρώπινες απώλειες και εκεί είχαμε δυστυχώς θύματα, τα οποία διαιρούνται σε δύο κατηγορίες. Σε αυτούς που υπηρετώντας τη στρατιωτική τους θητεία στο συριακό στρατό έπεσαν στο πεδίο της μάχης και στους αθώους, ανυποψίαστους πολίτες.
Τέλος, υπήρχαν και θύματα απαγωγών, κάτι πολύ συνηθισμένο για ένα διάστημα. Ακόμα και μέχρι σήμερα, έχουμε δέκα συμπατριώτες μας απαχθέντες, χωρίς να γνωρίζουμε την τύχη τους.

Ερχόμενοι στο μεγάλο πρόβλημα του προσφυγικού, ποιος είναι ο αριθμός των Αρμενίων που έφυγαν από τη χώρα και ποιες οι προοπτικές επιστροφής τους σ’ αυτήν;
Το προσφυγικό, στην περίπτωση των Αρμενίων της Συρίας, θα το τοποθετούσα σε τρεις διαφορετικές ομάδες. Στην πρώτη είναι αυτοί που έφυγαν από το Χαλέπι αλλά όχι κι από τη Συρία. Εγκαταστάθηκαν είτε στην παραθαλάσσια Λαττάκεια, είτε στη Δαμασκό, είτε σε άλλες πόλεις που είναι πιο ασφαλείς και οι συνθήκες διαβίωσης πιο εύκολες. Στην περίπτωση ομαλοποίησης της κατάστασης, αυτοί οι άνθρωποι είναι πολύ πιθανό να επιστρέψουν. Στη δεύτερη θα τοποθετήσω αυτούς που έφυγαν για την Αρμενία και το Λίβανο, των οποίων ο αριθμός δεν είναι ακριβής και υπολογίζεται σε 10.000 με 15.000. Αυτοί οι άνθρωποι, και στις δύο χώρες που πήγαν, αντιμετωπίζουν απ’ όσο γνωρίζω προβλήματα προσαρμογής και ευρέσεως εργασίας, και έτσι νομίζω ότι, με τη λήξη των εχθροπραξιών, ένας σημαντικός αριθμός θα επιστρέψει στο Χαλέπι. Τέλος, στην τρίτη ομάδα ανήκουν αυτοί που μετανάστευσαν σε χώρες της Δύσης, στις οποίες κι αυτοί αντιμετωπίζουν διάφορα προβλήματα, όμως η οικονομική ευμάρεια των χωρών αυτών πιστεύω ότι θα τους κρατήσει εκεί, χωρίς όμως να αποκλείω ένα μέρος τους, όταν διαπιστώσει ότι έχει επικρατήσει ασφάλεια στη Συρία, να επιστρέψει.

Σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες, τελευταία πραγματοποιούνται έντονες διεργασίες με σκοπό την ίδρυση κουρδικού κράτους, το οποίο θα περιλαμβάνει κι ένα μέρος των συριακών εδαφών. Σε περίπτωση διχοτόμησης της Συρίας, ποια θα είναι η τύχη των περιοχών με αρμενικό πληθυσμό και ποιες είναι οι σχέσεις Αρμενίων και Κούρδων;
Οι σχέσεις των Αρμενίων με όλες τις μειονότητες, όπως και με το συριακό λαό, είναι πάρα πολύ καλές. Πράγματι, ακούγεται ότι επίκειται δημιουργία κουρδικού κράτους είτε ως ανεξάρτητο είτε ως αυτόνομο και είναι αλήθεια ότι οι ένοπλες ομάδες των Κούρδων που βρίσκονται στο συριακό έδαφος δείχνουν να θέλουν να αποκτήσουν το πάνω χέρι. Η διχοτόμηση, όμως, της χώρας, η αρπαγή συριακών εδαφών και η απειλή αποσταθεροποίησης της ενότητας του συριακού λαού είναι για εμάς τους Αρμένιους κόκκινη γραμμή. Για εμάς, η Συρία είναι μια χώρα με ένα λαό και μια κυβέρνηση, τη νόμιμη που έχει εκλεγεί από το συριακό λαό, είναι αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ και έχει τη σημαία της. Για τους Αρμένιους, η εδαφική ακεραιότητα της Συρίας και η ενότητα του λαού της είναι έννοιες αδιαπραγμάτευτες.

Πώς κρίνετε την πολιτική της Τουρκίας στην περιοχή; Ο Ερντογάν τα βάζει με όλους και με όλα, ακόμα και με τους Τούρκους που αντιτίθενται στις ενέργειές του. Πιστεύετε ότι η απομάκρυνση από το κοσμικό καθεστώς του Κεμάλ και η στροφή του προς τον ισλαμισμό είναι πραγματική ή αποτελεί μέρος κάποιου πολιτικού παιχνιδιού;
Κατ’ εμέ, η πολιτική της Τουρκίας είναι πάντα η ίδια, όποια αμφίεση κι αν βάλει. Χθες ήταν κοσμική και φιλοδυτική, σήμερα παρουσιάζεται σαν ισλαμική, αύριο μπορεί να κηρύσσει τον ακραίο εθνικισμό, όμως θα έχει πάντα την ίδια οθωμανική, επεκτατική πολιτική, που σκοπός της θα είναι να υφαρπάξει τα εδάφη από τους γείτονές της. Στην περίπτωση της Συρίας, ο τουρκικός στρατός πέρασε τα σύνορα έχοντας ως πρόσχημα τον αγώνα κατά του ISIS, αλλά με πραγματικό σκοπό να χτυπήσει τους Κούρδους και, γιατί όχι, να καταλάβει συριακά εδάφη. Το ίδιο άλλωστε είχε πραγματοποιήσει μερικά χρόνια πριν και στο Ιράκ. Γι’ αυτό εγώ λέω ότι η τουρκική πολιτική παραμένει πάντα η ίδια, όποιος κι αν κυβερνάει. Πιστεύω πως όσο κι αν προσπαθήσουν να κρύψουν εντέχνως τις πραγματικές τους διαθέσεις, η αλήθεια στο τέλος θα φανερωθεί, κι όλοι οι λαοί, είτε αυτοί είναι Αρμένιοι είτε Σύριοι, είτε οποιοιδήποτε άλλοι που έχουν διεκδικήσεις από την Τουρκία, στο τέλος θα δικαιωθούν, αρκεί να μην πάψουν ποτέ να πιστεύουν στο δίκαιο του αγώνα τους και να συνεχίσουν να παλεύουν.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν
Ιούλιος- Σεπτέμβριος 2016, τεύχος 90

Πώς προέκυψε η ιδέα της δημιουργίας ενός αρμενικού πρακτορείου ειδήσεων στην Αργεντινή;
Ήταν ένα πρότζεκτ που είχα εδώ και αρκετό καιρό στο μυαλό μου, δηλαδή τη δημιουργία ενός φορέα που να απευθύνεται σε δημοσιογράφους και εκδότες, με σκοπό την προβολή διαφόρων ζητημάτων της κοινότητάς μας και ταυτοχρόνως την ενσωμάτωση ορισμένων από τα αρμενικά ζητήματα στην ατζέντα των ΜΜΕ της χώρας, με στόχο την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης της ευρύτερης περιοχής.
Το πρακτορείο ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2013. Από τότε, και με μια επίμονη, διαρκή αυτοκριτική και τη συνεχή αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών, κατορθώσαμε να χτίσουμε ουσιαστικές διασυνδέσεις στον χώρο των ΜΜΕ. Η ύλη που κινούμε αποτελείται από ειδήσεις δικής μας παραγωγής, καθώς και από άλλες προερχόμενες από τα υπόλοιπα μέσα, τις οποίες συγκεντρώνουμε και διασκευάζουμε έτσι, ώστε να τονίσουμε τα σημεία που μας ενδιαφέρουν ως κοινότητα και να τις αξιοποιήσουμε για την υποστήριξη των ζητημάτων μας.

Τι επιρροή έχει το πρακτορείο «Πρένσα Αρμένια» στα τοπικά μέσα ενημέρωσης;
Η αξιοπιστία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αξίες για ένα πρακτορείο ειδήσεων. Από τα πρώτα μας βήματα, θέσαμε ως μέγιστη προτεραιότητα το να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη των μέσων. Έτσι, βαδίζοντας σταθερά, στη διάρκεια του σύντομου αυτού χρονικού διαστήματος, βιώσαμε μια μεγάλη εξέλιξη στην πορεία μας, φτάνοντας στο σημείο να καταλαμβάνουμε σήμερα μια σημαντική θέση μεταξύ των τοπικών μέσων ενημέρωσης. Αυτήν τη στιγμή, έχουμε τη μεγάλη ικανοποίηση να βλέπουμε τη δημοσίευση των ειδήσεών μας στα κορυφαία ΜΜΕ. Πέρα από αυτό, είναι γεγονός ότι το πρακτορείο εξελίχτηκε σε πηγή θεμάτων που κινούν το ενδιαφέρον των μέσων, με αποτέλεσμα να γνωστοποιούνται στην τοπική κοινωνία. Ταυτόχρονα, φροντίζουμε να εντοπίζουμε τις επιρροές και τις τάσεις εις βάρος των εθνικών μας θεμάτων και υπέρ των πολιτικών μας αντιπάλων, όπως αυτές προκύπτουν μέσα από την καθημερινή ανάγνωση των ειδήσεων• η εξουδετέρωσή τους με αποτελεσματικές πληροφοριακές ενέργειες είναι επίσης ένα έργο που θεωρούμε σημαντικό και που έχει αποδώσει καρπούς στη συνείδηση της κοινής γνώμης.

Πώς αξιοποιείται το ειδησεογραφικό σας έργο στην Αρμενία και στη διασπορά;
Το πρακτορείο έχει επίσης ως στόχο να καλύψει την ελλιπή πληροφόρηση ανάμεσα στα γεγονότα των κοινοτήτων της διασποράς και της ίδιας της Αρμενίας. Αρκετές ειδήσεις του πρακτορείου αποτυπώνονται στη μνήμη των συμπατριωτών μας, όπως π.χ. το ρεπορτάζ για την απόρριψη της χορηγίας του Αζερμπαϊτζάν από έναν ποδοσφαιρικό σύλλογο της Αργεντινής, η είδηση για την ανέγερση του Μουσείου της Γενοκτονίας των Αρμενίων στην Ουρουγουάη και στην Αργεντινή, η πρώτη είδηση για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας αφιερωμένης στην Γενοκτονία από τον Πάπα Φραγκίσκο στις 12 Απριλίου 2015 στο Βατικανό, το αναλυτικό ρεπορτάζ σχετικά με την εγγύτητα του Πάπα στην αρμενική κοινότητα και το αρμενικό ζήτημα, οι αποκλειστικές πληροφορίες για το λόμπι των Αζέρων στο Μεξικό, η ενημέρωση σχετικά με τις διαδικασίες για την αναγνώριση της Γενοκτονίας από διάφορες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Γνωρίζουμε από άμεσες πηγές πως, σε πολλές περιπτώσεις, η αρμενική κυβέρνηση μαθαίνει τα νέα πρώτα από εμάς, κι όχι από το Υπουργείο Εξωτερικών της χώρας.

Πώς έζησε η Αργεντινή την επίσκεψη του Πάπα στην Αρμενία;
Από την πρώτη στιγμή, τα κυρίαρχα μέσα και ένα από τα σημαντικότερα καλωδιακά τηλεοπτικά δίκτυα έστειλαν τους ανταποκριτές τους στην Αρμενία. Αυτό το ενδιαφέρον αποτελεί προϊόν της καλής εικόνας που έχει η αρμενική κοινότητα στην Αργεντινή, καθώς και των γνωστών θέσεων του Αργεντινού Πάπα στο αρμενικό ζήτημα, γεγονός που κατέστη σαφές από τη θεία λειτουργία αφιερωμένη στην Γενοκτονία.
Ταξίδεψαν από την Αργεντινή περισσότερα από 120 άτομα για να δώσουν το παρόν σε αυτό το ιστορικό γεγονός και για να ευχαριστήσουν προσωπικά τον Πάπα. Ήταν τρεις πολύ έντονες ημέρες, στη διάρκεια των οποίων τα τοπικά ΜΜΕ έκαναν μια πολύ καλή και ολοκληρωμένη δημοσιογραφική κάλυψη, είτε μέσω των ανταποκριτών τους, είτε μέσω των διαφόρων πρακτορείων ειδήσεων. Σχεδόν όλα τα μέσα εξέδωσαν ένα αφιέρωμα σχετικά με το θέμα. Εμείς στην Πρένσα Αρμένια αξιοποιήσαμε το μομέντουμ για να στείλουμε πληροφορίες σε όλα τα πρακτορεία ειδήσεων σχετικά με την ιστορία των τόπων που θα επισκεπτόταν ο Πάπας Φραγκίσκος. Είναι σημαντικό επίσης να σημειωθεί ότι ορισμένοι από τους δημοσιογράφους που ταξίδεψαν για να καλύψουν το θέμα, επισκέφτηκαν και το Αρτσάχ (Ναγκόρνο Καραμπάχ) και, ακόμα σημαντικότερο, ότι παρήγαγαν εκτενές ρεπορτάζ από εκεί.

Τι σας οδήγησε στη συγγραφή ενός βιβλίου σχετικά με το δίκτυο Γκιουλέν;
Το 2008, όταν ξεκίνησα να διαβάζω για τον Φετουλάχ Γκιουλέν, ανακάλυψα ότι υπήρχε μια τεράστια ιστορία κρυμμένη πίσω από αυτόν τον αινιγματικό ιεροκήρυκα. Ο Γκιουλέν είχε χτίσει γύρω από τον εαυτό του την εικόνα ενός μετριοπαθούς ισλαμιστή, σπουδαίου εκπαιδευτικού και μεταρρυθμιστή, υπέρμαχου της ιδέας του διαθρησκευτικού διαλόγου· κατάλαβα, όμως, πως στην πραγματικότητα πρόκειται για έναν εθνικιστή Οθωμανό Τούρκο, ο οποίος είχε ιδρύσει ένα κίνημα τεραστίων διαστάσεων που λειτουργεί ως μια υπερσυντηρητική μυστική κοινωνία. Όσο περισσότερο διείσδυα μέσα στο χαρακτήρα του, τόσο περισσότερο καταλάβαινα τον πραγματικό του στόχο: την οικοδόμηση ενός μεγάλου, παγκόσμιου δικτύου άνευ προηγουμένου και με απρόβλεπτες συνέπειες.
Δεν υπάρχει βιβλιογραφία σχετικά με τον Γκιουλέν που να μην έχει συνταχτεί από τη δική του οργάνωση, για αυτό και καμία δεν τον είχε μελετήσει από την άποψη της ιδεολογίας και της μεθοδολογίας του, ούτε είχε υπόψιν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των διαφόρων στόχων του κινήματος.
Ενώ μερικοί αναγνώστες μπορεί να θεώρησαν ότι το βιβλίο ενδεχομένως διηγούταν μια ακόμα θεωρία «συνωμοσίας», τα τελευταία γεγονότα τους διαψεύδουν παταγωδώς. Επιβεβαιώνεται, επίσης, πως οι αναφορές του βιβλίου στο τόσο προσεκτικά σχεδιασμένο και σύνθετο αυτό δίκτυο δεν είναι σε καμία περίπτωση προϊόν φαντασίας.

Ποιος ήταν ο αντίκτυπος του βιβλίου στην Αργεντινή;
Συνειδητοποίησα τη μεγάλη επίδραση του βιβλίου όταν, λίγο μετά τη διανομή του στα βιβλιοπωλεία, έλαβα το τηλεφώνημα ενός αργεντινού κυβερνητικού στελέχους, ο οποίος ήταν ανήσυχος όσον αφορά τυχόν συνδέσεις που ίσως αποκαλύπτονται στο βιβλίο, όταν περιγράφονται οι δράσεις του κινήματος στην Αργεντινή. Είναι ένας άνθρωπος με στενούς δεσμούς με το δίκτυο Γκιουλέν της χώρας, αλλά που ταυτοχρόνως συμμετέχει συχνά σε διάφορες εκδηλώσεις της τοπικής αρμενικής κοινότητας.
Συγκεκριμένα, μετά από τα τελευταία γεγονότα στην Τουρκία, ήδη από την πρώτη μέρα του αποτυχημένου πραξικοπήματος, ο αντίκτυπος του βιβλίου ήταν τεράστιος, λαμβάνοντας υπόψιν ότι ο Γκιουλέν ήταν τότε άγνωστος στον τοπικό τύπο, και η έρευνά μου είναι, μέχρι στιγμής, η μοναδική πηγή επί του θέματος σε όλη τη Λατινική Αμερική.

Ποια είναι η αιτία της καθολικής υποστήριξης στο θέμα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής;
Στη Νότια Αμερική υπάρχουν χώρες με ισχυρές και δυναμικές αρμενικές κοινότητες, με σαφείς κατακτήσεις σε αυτόν τον τομέα, όπως η Αργεντινή και η Ουρουγουάη. Ωστόσο, αυτό το γεγονός δεν οδηγεί πάντα στην αναγνώριση της Γενοκτονίας• για παράδειγμα, έχουμε την περίπτωση της Αργεντινής, όπου το 1995, ο νόμος για την αναγνώρισή της έλαβε κυβερνητικό βέτο, παρά την έντονη και δυναμική κοινοτική παρουσία. Ο νόμος εγκρίθηκε μόλις το 2007, ύστερα από πολλές και έντονες ενέργειες εναντίον του τουρκικού λόμπι και των συμμάχων του. Αντιθέτως, στη Βολιβία -μία χώρα που εφαρμόζει την «πολιτική της μνήμης» σχετικά με τις γενοκτονίες που έχουν διαπραχθεί στη δική της επικράτεια- η αναγνώριση ψηφίστηκε μεμιάς και με απόλυτη πλειοψηφία, παρά την απουσία κοινοτικής παρουσίας. Υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις, όπως χώρες με μεγάλες ή μικρές κοινοτικές παρουσίες, στις οποίες, παρά την ύπαρξη νόμων σχετικών με τα ανθρώπινα δικαιώματα, το τουρκικό λόμπι και τα διεθνή συμφέροντα κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Τέτοια είναι η περίπτωση της Βραζιλίας και της Χιλής. Παράλληλα, στην Κεντρική Αμερική και στην Καραϊβική, το σχέδιο και η σκληρή εργασία των αρμενικών κοινοτήτων επικεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά στην αντιμετώπιση του ισχυρού λόμπι Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν, το οποίο λειτουργεί τόσο φανερά, ώστε να σπρώχνει συχνά τους απογόνους των Αρμενίων στην αναζήτηση συμμάχων για την υπεράσπιση των αρμενικών ζητημάτων. Όπως φαίνεται, το θέμα είναι ποικιλόμορφο, διότι οι διαφορές στην ευρύτερη περιοχή είναι όντως αξιοσημείωτες.
Πάντως, δεν πρέπει να ξεχάσουμε ότι το πρώτο κράτος στον κόσμο που αναγνώρισε επίσημα την Γενοκτονία των Αρμενίων ήταν η Ουρουγουάη το 1967. Από τότε μέχρι σήμερα, έχουμε πληθώρα αναγνωρίσεων σε όλη την περιοχή. Πάντοτε οι χώρες της Λατινικής Αμερικής –είτε στα τοπικά και εθνικά κοινοβούλια, είτε στα διεθνή φόρουμ- ήταν και είναι πρωτοπόρες στην υποστήριξη των αρμενικών ζητημάτων, συμπεριλαμβανομένου του θέματος για το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του Αρτσάχ.

Στον Ντικράν Μπλετζιάν
Απρίλιος- Ιούνιος 2016, τεύχος 89

Πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με την περιοχή του Καυκάσου;
Έλαβα το πτυχίο μου στις ρωσικές σπουδές στα τέλη της δεκαετίας του ‘80. Οι σπουδές μου αφορούσαν τη ρωσική και νεοελληνική γλώσσα. Για πολλά χρόνια δούλεψα σε χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, αλλά είχα ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το νότο, ίσως εξαιτίας των ελληνικών σπουδών μου. Όλα αυτά συνέκλιναν στον Καύκασο. Βρήκα τον Καύκασο πολύ ενδιαφέρον θέμα και στην αρχή της δεκαετίας του ‘90 ταξίδεψα στη Γεωργία, στη Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν και ασχολήθηκα με το θέμα των ενόπλων συγκρούσεων στην περιοχή. Σήμερα, εξακολουθώ να ασχολούμαι με την περιοχή του Καυκάσου, την οποία επισκέπτομαι συχνά και έχω πλέον πολλούς φίλους.

Πριν από δύο μήνες ξέσπασε «ο πόλεμος των τεσσάρων ημερών» στην περιοχή του Αρτσάχ. Πιστεύετε ότι το Αζερμπαϊτζάν προχώρησε σε μια καλά μελετημένη στρατιωτική επιχείρηση;
Αρχικά, να πούμε ότι ήταν οι χειρότερες συγκρούσεις των τελευταίων 22 χρόνων στην περιοχή του Καραμπάχ και τη γραμμή επαφής. Με τις εκτιμήσεις μου, παραπάνω από 200 άτομα έχουν σκοτωθεί στο τραγικό επεισόδιο. Δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τα γεγονότα ως πόλεμο, μιας και οι επιχειρήσεις πραγματοποιήθηκαν στη μικρή γεωγραφική έκταση δύο περιοχών. Στην πραγματικότητα ένας πόλεμος θα είχε μεγαλύτερη ένταση και θα εξαπλωνόταν σε μεγαλύτερη έκταση. Προφανώς, η Αρμενία δεν είχε λόγους να χαλάσει το status quo . Οι Αζέροι είναι απογοητευμένοι που δεν υπάρχει καμία εξέλιξη στο θέμα τα τελευταία χρόνια. Παράλληλα, εξετάζοντας την οικονομική κατάσταση των Αζέρων με την πτώση της τιμής του πετρελαίου διεθνώς, την υποτίμηση του νομίσματος του μάνατ και την μέγιστη στρατιωτική υπεροχή των αζερικών δυνάμεων έναντι των αρμενικών στο διάστημα πριν τον Απρίλιο -μιας και αμέσως μετά αναμενόταν παράδοση ρωσικών οπλικών συστημάτων στην Αρμενία- οι Αζέροι ήθελαν να σοκάρουν την Αρμενία και να επαναφέρουν το θέμα στο διεθνές προσκήνιο. Εν μέρει το πέτυχαν, αλλά οι απώλειες ήταν βαριές.

Έχετε μια ξεκάθαρη εικόνα των κύριων στρατιωτικών στόχων;
Το μεγαλύτερο ζήτημα για τους Αζέρους είναι οι επτά περιοχές που κατέχουν οι Αρμένιοι, που δεν είχαν ποτέ σημαντικό αρμενικό πληθυσμό και θα ήταν δίκαιο να επιστραφούν στο μέλλον στο Αζερμπαϊτζάν. Το πρόβλημα είναι με ποιους όρους, καθώς και το δίλημμα των Αρμενίων που το θέλουν σαν ζώνη ασφαλείας. Όσο, λοιπόν, οι Αζέροι απειλούν, τόσο οι Αρμένιοι επιμένουν και δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος στη διατήρηση των περιοχών. Αυτό νομίζω οδήγησε και στις μάχες και φοβάμαι ότι θα επαναληφθούν και μάλιστα χειρότερα.

Οι προσπάθειες της ομάδας του Μινσκ του ΟΟΣΑ δείχνουν να έχουν αποτύχει. Κατά την γνώμη σας, ποια είναι τα επόμενα βήματα για δημιουργία αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν;
Δεν είμαι σίγουρος αν μπορούμε να κατηγορήσουμε την ομάδα του Μινσκ. Η διαμάχη έχει τρεις εμπλεκόμενους. Το Μπακού, το Ερεβάν και το Στεπαναγκέρτ, οι οποίοι θέλουν διαφορετικά πράγματα. Θα έπρεπε να καταλήξουν σε μια μεταξύ τους συμφωνία και όχι να περιμένουν την επιβολή μιας λύσης από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Θεωρώ ότι το πρόβλημα είναι ότι οι ηγέτες των χωρών έχουν υποσχεθεί ολοκληρωτικές νίκες, αντί να τους προετοιμάζουν για κάποιο συμβιβασμό. Εάν θέλουν να ζήσουν ειρηνικά και με ηρεμία, θα πρέπει να υπάρξουν συμβιβασμοί και από τις δύο πλευρές. Γι’ αυτό και είναι δύσκολο να πετύχει κάποιο θετικό αποτέλεσμα η ομάδα Μινσκ. Οι πρόεδροι έχουν παγιδευτεί σε θέσεις, από τις οποίες δε μπορούν να υποχωρήσουν εύκολα.

Υπάρχει θέμα προσπάθειας της Ρωσίας να επιβληθεί στις διαπραγματεύσεις;
Οι Ρώσοι, στα μέσα της δεκαετίας του ‘90, προσπάθησαν να αναλάβουν την πρωτοβουλία των διαπραγματεύσεων, αλλά, για να είμαστε ακριβείς, η διαμάχη αυτή δεν τροφοδοτείται από τη Ρωσία. Παρόλο που είναι ένας δυνατός παίκτης, υπάρχουν και άλλοι που εμπλέκονται. Η δομή του Μινσκ είναι τέτοια, που ενώ οι ΗΠΑ έχουν δευτερεύων ρόλο, η Ρωσία δεν μπορεί να επιβληθεί. Ακόμα, τόσο το Αζερμπαϊτζάν όσο και η Αρμενία είναι επιφυλακτικοί με τη Ρωσία. Για παράδειγμα το 1994, μετά την κατάπαυση του πυρός που ήταν η πρώτη φάση, θα ακολουθούσε η δεύτερη φάση, όπου η Ρωσία θα τοποθετούσε ειρηνευτικές δυνάμεις. Αλλά και οι δύο πλευρές αρνήθηκαν κάτι τέτοιο. Σαφώς η Ρωσία θέλει να διατηρήσει την επιρροή της στην περιοχή, αλλά δεν έχει τον απόλυτο έλεγχο.

Σε πρόσφατο άρθρο σας αναφερθήκατε στην πιθανότητα να υπάρξουν νέες εχθροπραξίες μετά το τέλος των αγώνων F1 στα τέλη Ιουνίου. Πόσο πιθανό είναι κάτι τέτοιο, λαμβάνοντας υπόψη ότι κι οι απώλειες από πλευράς Αζέρων ήταν πολύ μεγάλες;
Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης του Αζερμπαϊτζάν είναι κάτω από μεγάλο έλεγχο. Υπάρχουν αναφορές για τις απώλειες από τις μάχες του Απριλίου, αλλά όχι στα κύρια μέσα. Η κοινωνία σε αυτήν την φάση δεν ανησυχεί για τις απώλειες, γιατί γενικά το πατριωτικό αίσθημα είναι πολύ υψηλό. Η αλήθεια είναι ότι αυτήν την στιγμή βλέπουμε να ακολουθείται η διαδικασία κατάπαυσης του πυρός του 1994. Αυτό δημιουργεί ένα κενό, στο οποίο μπορεί να υπάρξουν ειρηνευτικές συζητήσεις και διαδικασίες ή νέες μάχες. Το status quo δε μπορεί να διατηρηθεί. Εξαρτάται και από την εξέλιξη της πρωτοβουλίας των Λαβρόφ και Κέρι για νέες συζητήσεις. Βέβαια, στη συνάντηση των δύο προέδρων στη Βιέννη, συμφώνησαν σε πράγματα που δεν είχαν συμφωνήσει για πολλά χρόνια.

Η γερμανική Μπούντεσταγκ πρόσθεσε ένα νέο κεφάλαιο στο αρμενικό ζήτημα με την αναγνώριση. Πιστεύετε ότι άλλες χώρες θα ακολουθήσουν;
Για να είμαι ειλικρινής, το θεώρησα έκπληξη που το 2016, ένα χρόνο μετά την εκατονταετία, αποφάσισαν να αναγνωρίσουν τη Γενοκτονία.
Εγώ πίστευα ότι με την εκατονταετία θα ολοκληρωνόταν ο κύκλος των αναγνωρίσεων και είμαι της άποψης, όπως και πολλοί Αρμένιοι, ότι το θέμα των αναγνωρίσεων έχει τελειώσει. Έτσι, θεωρώ πως οι Γερμανοί το έκαναν με γνώμονα τη γερμανο-τουρκική πολιτική. Μάλιστα, πολλοί από τους ανθρώπους που ήταν πίσω από την αναγνώριση ήταν γερμανοί βουλευτές τουρκικής καταγωγής.

Πιστεύετε στην αναγκαιότητα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας από την Τουρκία;
Νομίζω πως η Τουρκία γνωρίζει πως το έγκλημα πραγματοποιήθηκε στη χώρα τους και η δικαιοσύνη θα αποδοθεί εκεί. Δεν ξέρω τι είδους δικαιοσύνη θα αποδοθεί. Αν δηλαδή θα είναι θέμα δημιουργίας μνημείων, αναστύλωσης εκκλησιών, κάποιου είδους αναγνώριση και εάν θα χρησιμοποιηθεί η λέξη «γενοκτονία».
Η Τουρκία, όμως, δεν εμφανίζεται πλέον με μια θέση· υπάρχει το κόμμα HDP, αναστηλώθηκε η εκκλησία του Σουρπ Γκιραγκός στο Ντιαρμπέκιρ, όπου βέβαια εκκρεμεί το θέμα της δήμευσης, αλλά ελπίζω ότι δεν θα προχωρήσει. Η Τουρκία είναι πολωμένη, υπάρχουν οι παλιές θέσεις των αρνητών, υπάρχουν, όμως, κι οι προοδευτικοί που μιλούν για την Γενοκτονία, εκδίδουν βιβλία και διοργανώνουν συνέδρια.

Ενώ πολλές χώρες αναγνωρίζουν τη Γενοκτονία, και όλο και περισσότεροι ιστορικοί, πολλοί εκ των οποίων τουρκικής καταγωγής, παρουσιάζουν στοιχεία από ξένα υπουργεία εξωτερικών αλλά και οθωμανικά αρχεία, η επίσημη τουρκική κυβέρνηση διατηρεί σκληρή στάση για το θέμα. Ποια πιστεύετε πως είναι η αιτία;
Η τουρκική κυβέρνηση είναι σε σύγχυση. Βλέπουμε δηλώσεις στελεχών της κυβέρνησης, όπως του κ. Νταβούτογλου στο παρελθόν, που ήταν επικριτικός με τις μαζικές εκτοπίσεις του 1915. Νομίζω πως η κυβέρνηση καταλαβαίνει τι έγινε, αλλά υπάρχουν εσωτερικές πολιτικές διενέξεις που δεν τους επιτρέπουν να μετατοπιστούν από τη σκληρή τους στάση. Ο κ. Ερντογάν είναι ένας κυνικός πολιτικός, επιθυμεί τη δύναμη, αλλά δεν είναι τούρκος εθνικιστής. Εάν οι πολιτικές συνθήκες ήταν διαφορετικές, θα βλέπαμε και διαφορετικές εξελίξεις. Πιστεύω πως είναι θέμα πολιτικών ισορροπιών.

Η Τουρκία έχει δημιουργήσει μια εκρηκτική κατάσταση με όλες τις γειτονικές της χώρες. Ο κ. Ερντογάν κινείται ταχύτητα προς ένα απολυταρχικό κράτος. Η Τουρκία απομονώνεται. Θεωρείτε πως μπορεί να γίνει ένα ριζοσπαστικό ισλαμικό κράτος; Τι θα πρέπει να περιμένουμε;
Η κατάσταση στην Τουρκία είναι ανησυχητική. Έχει εκλεχθεί το κόμμα HDP στο κοινοβούλιο, μια προοδευτική ομάδα που στηρίζεται από κούρδους πολιτικούς και έναν Αρμένιο, τον Γκάρο Παϊλάν, οι οποίοι, όμως, έχουν στοχοποιηθεί. Πρόσφατα ψηφίστηκε κι η άρση της ασυλίας τους. Το γεγονός είναι πολύ ανησυχητικό και συμφωνώ ότι είμαστε δύο βήματα από ένα απολυταρχικό κράτος. Νομίζω, όμως, ότι η Τουρκία δε θα ενδώσει, γιατί υπάρχουν και άλλες ομάδες, όπως οι υποστηρικτές του κοσμικού κράτους, οι Κούρδοι κ.ά.
Ο κύριος Ερντογάν ελέγχει περίπου το 50% και προσπαθεί να κάνει πράγματα, αλλά θα βρει αντίσταση, καθώς και η οικονομική κατάσταση χειροτερεύει. Η κατάσταση είναι ρευστή. Δε μιλάμε όμως, για τη Ρωσία του Πούτιν, αλλά για μια δυναμική κοινωνία. Δεν μπορώ να φανταστώ πως οι δυνάμεις που υπάρχουν στην Τουρκία μπορούν να επιτρέψουν να μετατραπεί η χώρα σε ένα ριζοσπαστικό ισλαμικό κράτος.

Πώς μπορεί να επηρεάσουν την περιοχή του Καυκάσου οι αμερικανικές εκλογές;
Θεωρώ πως η Χίλαρι Κλίντον θα κερδίσει τις εκλογές. Δεν μπορώ να δω το σενάριο όπου ο Ντόναλτ Τραμπ κερδίζει. Η μόνη σχέση του Τραμπ με την περιοχή είναι οι επενδύσεις του στο Αζερμπαϊτζάν. Νομίζω πως η Κλίντον γνωρίζει την περιοχή καλύτερα, μιας και την έχει επισκεφθεί δύο φορές ως υπουργός Εξωτερικών (secretary of state), ενώ παρευρέθηκε και στην υπογραφή των πρωτοκόλλων Τουρκίας - Αρμενίας στη Ζυρίχη.
Ο Καύκασος δε θα είναι προτεραιότητα για αυτήν, αλλά εάν διακρίνει κάποιο περιθώριο θα το εκμεταλλευτεί . Αυτό είναι θετικό, αλλά σε όρους εξωτερικής πολιτικής προτεραιότητα θα έχουν η Συρία και η Ουκρανία. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, θα ενδιαφερθεί περισσότερο για την περιοχή από τον πρόεδρο Ομπάμα.

Τέλος, θα ήθελα να μου σχολιάσετε την αλλαγή από προεδρική σε κοινοβουλευτική δημοκρατία, καθώς και γενικότερα την αρμενική πολιτική σκηνή.
Θεωρώ πως βραχυπρόθεσμα θα έχει πιθανόν αρνητικές συνέπειες, γιατί θα επιτρέψει στο ρεπουμπλικανικό κόμμα να κρατήσει την εξουσία.
Η Αρμενία χρειάζεται αλλαγή φρουράς. Αλλά δεν το βλέπω να γίνεται άμεσα. Υπάρχει μεγάλο κενό ανάμεσα στην κυβέρνηση και το λαό. Στην εξουσία είναι ουσιαστικά οι ίδιοι από το 1988, όταν το κόμμα του Καραμπάχ ανέλαβε με τον Κοτσαριάν την ηγεσία. Μακροπρόθεσμα είναι βέβαια πιο υγιές να υπάρχει κοινοβουλευτική δημοκρατία.
Νομίζω πως οι Αρμένιοι είναι ένας δημοκρατικός λαός που δεν του αρέσουν οι συγκεντρωτικοί ηγέτες, ένας λαός που επιθυμεί να υπάρχουν συζητήσεις και αντιπαραθέσεις. Με το κοινοβουλευτικό σύστημα θα προκύψουν πιο ισχυρά κόμματα. Το πρόβλημα βεβαίως, που έχει η Αρμενία σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής είναι ότι δε μπορεί να ορίσει απόλυτα τη μοίρα της. Η Ρωσία και η Τουρκία ορίζουν την κατάσταση. Τη δεκαετία του ‘90 υπήρξαν ευκαιρίες, αλλά δεν τις εκμεταλλεύτηκαν. Παρόλα αυτά, μπορεί να έχει πρόοδο στη οικονομία της, αν αφήσουν την οικονομική δραστηριότητα να εξελιχθεί, γιατί η παρούσα κατάσταση δεν οδηγεί πουθενά.
Σας ευχαριστώ πολύ για το χρόνο σας.

O Τόμας ντε Βάαλ θεωρείται από τους πιο διαπρεπείς ερευνητές σε ζητήματα όπως η Γενοκτονία των Αρμενίων, η σύγκρουση στο Ναγκόρνο Καραμπάχ (Αρτσάχ), η Ρωσία και η Τσετσενία. Ως δημοσιογράφος εργάστηκε για τους Moscow Times, Times of London, Economist, το BBC και την ΜΚΟ Institute for War and Peace Reporting. Έχει γράψει τα βιβλία «Great Catastrophe: Armenians and Turks in the Shadow of Genocide», «Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War», και «Chechnya: Calamity in the Caucasus», που συνέγραψε με την Carlotta Gall και τιμήθηκε με το βραβείο James Cameron. Το Carnegie Europe ιδρύθηκε το 2007 και έχει αναγνωριστεί μεταξύ των πιο σημαντικών πηγών διεθνώς για θέματα, έρευνες και αναλύσεις πάνω σε θέματα εξωτερικής πολιτικής και γεωστρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της.

Στην Ταλίν Μαρντικιάν
Απρίλιος- Ιούνιος 2016, τεύχος 89

Πώς πήρατε την απόφαση να επισκεφθείτε την περιοχή του Ναγκόρνο Καραμπάχ;
Δεν είχα πάει ποτέ στην Αρμενία και λυπάμαι γι’ αυτό, πάντα ήθελα να πάω. Για πολλά χρόνια κάλυπτα τα διεθνή για το κυριακάτικο της Ελευθεροτυπίας κι επειδή στην Αρμενία συνήθως πήγαιναν οι συνάδελφοι από το καθημερινό φύλλο, δε μου είχε δοθεί η δυνατότητα. Οπότε, όταν έπειτα από πρόσκληση της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής Ελλάδος (Α.Ε.Ε.Ε.) ζητήθηκε να πάει κάποιος από την εφημερίδα στο Καραμπάχ, αμέσως είπα «πότε φεύγουμε;!». Με την ευκαιρία να ευχαριστήσω την Α.Ε.Ε.Ε. για την πρόσκληση, ήταν ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ταξίδι, όχι μόνο για την ομορφιά της χώρας και των ανθρώπων, αλλά και επειδή ήταν σε μια πολύ σημαντική, πολιτικά, περίοδο. Μας δόθηκε η ευκαιρία να πάμε στο Ταλίς, στο Μαρντακέρτ, στο Αγντάμ και σε όλη τη μεθόριο, να μιλήσουμε με απλούς φαντάρους, αξιωματικούς, όπως επίσης και με τον κυβερνήτη του Μαρντακέρτ Βλαντίκ Χατσαντριάν, ο οποίος ήταν καταπληκτικός άνθρωπος. Συνομιλήσαμε, επίσης, με τον Υπουργό Εξωτερικών του Αρτσάχ, με την Υπουργό Πολιτισμού και τον Πρόεδρο της Βουλής. Γενικά πραγματοποιήσαμε πολύ ενδιαφέρουσες συναντήσεις και συνεντεύξεις. Ήταν μια πολύ καλή εμπειρία για μένα και θα ήθελα να την επαναλάβω αργότερα, σε ειρηνικούς καιρούς, κι όχι υπό την απειλή μιας αζερικής πολεμικής επιχείρησης.

Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από την επίσκεψή σας στις περιοχές που πληγήθησαν από τον 4ήμερο αυτόν πόλεμο κι ειδικότερα από το Ταλίς που υπέστη τις περισσότερες καταστροφές; Διαπιστώσατε ωμότητες;
Όταν πήγαμε εκεί είχε περάσει ήδη ένας μήνας από το τέλος των εχθροπραξιών, οπότε δεν είδα τις ακρότητες που έγιναν με τα κομμένα κεφάλια και τα κομμένα αυτιά. Ωστόσο, υπάρχουν τα ντοκουμέντα και δε μπορεί κανένας να τα αμφισβητήσει. Αυτές είναι πράξεις που, κανονικά, κανένας τακτικός στρατός δεν κάνει, κι εάν δεν έγιναν από τον τακτικό στρατό, υπονοείται ότι κάποιοι μη στρατιώτες τις έκαναν, οπότε μιλάμε για καθαρή τρομοκρατία.
Ενώ είχε συνομολογηθεί συμφωνία για κατάπαυση του πυρός, οι Αζέροι συνέχιζαν τις σποραδικές και μεμονωμένες επιθέσεις, κυρίως κατά τη διάρκεια της νύχτας, είτε με ελεύθερους σκοπευτές, είτε με όλμους. Αυτό που με εντυπωσίασε σ’ αυτόν τον πρόσφατο πόλεμο ήταν ότι στοχοποιήθηκαν σχολεία κατοικίες κι άμαχοι. Ενώ πρόκειται για σύγκρουση κλασικού τύπου χαρακωμάτων, όπου υπάρχουν στρατοί ο ένας απέναντι στον άλλο, δεν είναι το χαοτικό περιβάλλον που συναντά κανείς στο Ιράκ ή τη Συρία, όπου δεν υπάρχει μέτωπο στην πραγματικότητα και μπορεί κάποιος να δικαιολογήσει τις επιθέσεις του λέγοντας «δεν κατάλαβα, δεν ήξερα». Δεν στοχοποιήθηκαν τυχαία πόλεις, χωριά κι άμαχοι.
Στο Ταλίς καταστράφηκαν το σχολείο, το πολιτιστικό κέντρο και πολλά σπίτια, τα οποία δεν είχαν κανένα στρατιωτικό ενδιαφέρον, ούτε ήταν μέσα ο στρατός για να πει κανείς ότι έπρεπε να είναι στόχος. Επίσης, δε θεωρώ τυχαία επίθεση το ότι βομβάρδισαν με βαριά όπλα μια πόλη στο Μαρντακέρτ. Νομίζω σκοπός τους ήταν να τρομοκρατήσουν τους κατοίκους και να τους αναγκάσουν να φύγουν, κάτι το οποίο δε συνέβη, κι αυτό δείχνει το φρόνημά τους και τη θέλησή τους να κρατήσουν τα σπίτια, τα χωράφια και τη γη τους. Αυτό ήταν διάχυτο και στους απλούς ανθρώπους και στους φαντάρους, οι οποίοι λέγανε «εμείς δεν πρόκειται να φύγουμε από εδώ, αυτή είναι η πατρίδα μας». Είναι κάτι που δεν το συναντάς συχνά σε άλλες συγκρούσεις αυτήν την εποχή και μου έκανε εντύπωση. Όπως εντύπωση μου έκανε και το ηθικό αυτών των ανθρώπων που έδειχναν αποφασισμένοι να υπερασπιστούν την πατρίδα τους. Η έννοια της πατρίδας σήμερα έχει αρχίσει και σχετικοποιείται στον υπόλοιπο κόσμο, αλλά εκεί είναι αρκετά έντονη και συγκεκριμένη.

Συναναστραφήκατε με αρκετό κόσμο στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Μπορείτε να μας μεταφέρετε το κλίμα που επικρατεί στην καινούρια –πια- καθημερινότητά τους; Σε τι κατάσταση είναι η ψυχολογία τους μετά τα γεγονότα του Απριλίου;
Εάν χαρακτήριζα με κάτι αυτήν την περιοχή, θα έλεγα ότι είναι το υψηλό ηθικό των ανθρώπων. Η καθημερινότητα, με εξαίρεση τις πρώτες μέρες του πολέμου, δε νομίζω ότι διαταράχθηκε ιδιαίτερα. Θα σας έλεγα μάλιστα ότι σοκαρίστηκα όταν ρωτώντας φαντάρους στην πρώτη γραμμή ή απλούς πολίτες των χωριών που είναι στη γραμμή αντιπαράθεσης «τι γίνεται;», μου απαντούσαν «νορμάλ»! Έχω καλύψει για πολλά χρόνια συγκρούσεις σε πολλά μέρη του κόσμου, κι ιδίως στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή, αλλά νομίζω ότι δεν έχω ξαναδεί τόσο υψηλό ηθικό κι αποφασιστικότητα. Αυτό αποδεικνύεται και από τη μεγάλη προθυμία των εθελοντών να καταταγούν, σε σημείο που δεν χρειαζόντουσαν άλλους! Έδιωχναν εθελοντές κι αυτοί έλεγαν «όχι, θέλω να βοηθήσω!». Ο οδηγός που με συνόδευε ήταν ένα νεαρό παιδί, φαντάρος. Ο αδελφός του ήταν σε φυλάκιο της πρώτης γραμμής στο Ταλίς και στο δρόμο πήραμε μαζί μας και τον πατέρα του, ο οποίος ήταν συνταξιούχος στρατιωτικός, εκπαιδευμένος στις ειδικές δυνάμεις, με μετεκπαίδευση και στην Ελλάδα, και πήγαινε και αυτός εθελοντικά στο βουνό να βοηθήσει. Δηλαδή ουσιαστικά ήταν τρεις άνδρες από μια οικογένεια, και οι τρεις στην πρώτη γραμμή. Ο πατέρας ήταν ήρωας του πολέμου με βαθμό Συνταγματάρχη και θα μπορούσε κάλλιστα -με τα ελληνικά δεδομένα- να πάρει ένα τηλέφωνο ώστε, τουλάχιστον, να μην είναι και τα δυό του παιδιά στην πρώτη γραμμή, κάτι που δεν έκανε! Επιπλέον, όταν προσφέραμε στα παιδιά τσιγάρα και καφέδες δεν τα δέχθηκαν και μας έλεγαν «εμείς τα έχουμε όλα, δε θέλουμε τίποτα!». Νομίζω αυτό είναι κάτι που δεν συναντάς συχνά.
Οι άνθρωποι μου έλεγαν ότι θέλουν ειρήνη, αλλά αν το Αζερμπαϊτζάν συνεχίσει τις επιθετικές ενέργειες, είναι αποφασισμένοι να πολεμήσουν. Είδα ανθρώπους ανοιχτόκαρδους, αγνούς, με μεγάλη αγάπη για τους Έλληνες και πρόθυμους, παρά τις οικονομικές τους δυσκολίες, να σου ανοίξουν το σπίτι τους και να σε φιλέψουν από το υστέρημά τους με μεγάλη χαρά.

Είναι γνωστό ότι οι σχέσεις Ελλάδας-Αρμενίας είναι πολύ καλές. Ως εκ τούτου το Ναγκόρνο Καραμπάχ βλέπει στην Ελλάδα ένα σύμμαχο; Τι περιμένουν από την Ελλάδα;
Νομίζω ότι περιμένουν περισσότερο ηθική υποστήριξη κι ανταλλαγές ανθρώπων σε όλα τα επίπεδα. Ξέρουν καλά τα δικά μας προβλήματα, τα κατανοούν και τα σέβονται. Αυτό, όμως, που θέλουν είναι να πηγαίνουν ή να έρχονται περισσότεροι επιστήμονες, δημοσιογράφοι, ερευνητές, να γίνονται πολιτιστικές εκδηλώσεις, να υπάρχει γενικότερα μια συνεργασία ανάμεσα σε ανθρώπους και φορείς, η οποία είναι πολύ σημαντική γιατί χτίζει δεσμούς. Ήταν πολύ ενδιαφέρον αυτό που μου είπε ο Υπουργός Εξωτερικών αλλά και ο Πρόεδρος της Βουλής, υπονοώντας τις πρόσφατες σχέσεις Ελλάδας και Αζερμπαϊτζάν, που κι αυτές είναι κατανοητές (από κάπου πρέπει να παίρνουμε φυσικό αέριο), ότι «το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο θα τελειώσουν, εμείς θα είμαστε εδώ». Κι αυτό είναι μια πραγματικότητα, έχουμε χιλιάδες χρόνια ιστορίας και κοινών δεσμών, πέρα από τη θρησκεία και τον πολιτισμό. Έχουμε την πολύ σημαντική αρμενική κοινότητα στην Ελλάδα, αλλά και κάποιους Ελληνοαρμένιους που ζουν στην Αρμενία ή στο Καραμπάχ.
Στην αποστολή αυτή με συνόδευε από την Α.Ε.Ε.Ε. ο Χατσίκ Χατσαντουριάν και είδα πολλά παιδιά που μας σταματούσαν στο δρόμο και με πολλή αγάπη αγκάλιαζαν τον Χατσίκ και μιλούσαν για τη Σύρο και για την Ελλάδα κι αυτό ήταν κάτι πολύ συγκινητικό. Ήταν παιδιά που είχαν έρθει στην Ελλάδα με το πρόγραμμα της Σύρου, το οποίο συνεχίζεται με επιτυχία εδώ και 20 χρόνια.

Συναντηθήκατε και με πολιτικούς στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Ποια είναι η επίσημη στάση της κυβέρνησης στο ζήτημα της ειρηνικής επίλυσης της διένεξης;
Όταν πήγαμε δεν είχε υπογραφεί ακόμη η συμφωνία μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν για να ξανανοίξει ο διάλογος για το ζήτημα του Καραμπάχ. Εγώ πήγα σε μια περίοδο που το ζητούμενο ήταν να σταματήσουν οι επιθέσεις. Οπότε οι συζητήσεις μας δεν αφορούσαν το τι θα γίνει με τις διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, είναι φανερό ότι αυτές οι διαπραγματεύσεις, κατά τη γνώμη μου, δε θα οδηγήσουν πουθενά. Διότι η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν δε φαίνεται διατεθειμένη να κάνει κάποιες υποχωρήσεις, αντιθέτως, όλα αυτά τα χρόνια, αντί να προωθήσει το διάλογο για την εξεύρεση μιας πολιτικής λύσης, μάλλον προωθούσε τον επανεξοπλισμό της χώρας και την προσφυγή στα όπλα. Άρα δε νομίζω ότι το Αζερμπαϊτζάν ήταν προσανατολισμένο σε μια λογική διπλωματικής επίλυσης του ζητήματος.
Τόσο οι Αμερικανοί όσο και οι Ρώσοι δε θέλουν μια νέα ζώνη αστάθειας σε μια ευρύτερη περιοχή που βρίσκεται σε πολεμική αντιπαράθεση και ξεκινά από τη Λιβύη και καταλήγει στην Ουκρανία, γι’ αυτό και πίεσαν τις δύο κυβερνήσεις, και ειδικά του Αζερμπαϊτζάν, να ξανακάτσουν στο τραπέζι του διαλόγου, χωρίς, όμως, κατά τη γνώμη μου, να περιμένει κανείς ότι τουλάχιστον σ’ αυτήν την περίοδο ο διάλογος θα οδηγήσει κάπου.

Σε τι θεωρείτε ότι στόχευε η κυβέρνηση του Μπακού και τι κατάφερε;
Ο στόχος ήταν σαφής, με ένα σύντομο και με μεγάλη ένταση πόλεμο να κατακτήσουν πολλά εδάφη, κι αυτός ο στόχος δεν επετεύχθη καθόλου. Το ότι πήραν ένα ύψωμα και δύο φυλάκια με βαρύτατο κόστος δε νομίζω ότι μπορεί να το θεωρήσει κανείς επιτυχία, το αντίθετο μάλλον. Θεωρώ ότι σαφέστατα απέτυχαν, ειδικά αν υπολογίσει κανείς ότι είχαν με το μέρος τους τον αιφνιδιασμό και είχαν και σημαντικά καλύτερο εξοπλισμό. Το πιο ενδιαφέρον είναι οι αιτίες αυτού του πολέμου, τις οποίες μπορούμε να υποθέσουμε, αλλά δε μπορούμε να τεκμηριώσουμε. Και στην Αρμενία και στο Καραμπάχ πολλοί μου είπαν ότι θεωρούν αιτία την αντιπαράθεση Πούτιν- Ερντογάν κι ότι ο Ερντογάν εξώθησε τον Αλίεφ να κάνει αυτόν τον πόλεμο. Προσωπικά, δεν πιστεύω ότι αυτός ήταν ο βασικός λόγος. Θεωρώ ότι ο Αλίεφ είναι αυθύπαρκτος και, παρά τις εξαιρετικά στενές σχέσεις με την Τουρκία, δεν είναι όργανο των Τούρκων. Βεβαίως, οι καλές σχέσεις έπαιξαν ρόλο, αφού ο τουρκικός στρατός εξοπλίζει και εκπαιδεύει τους Αζέρους. Κατά τη γνώμη μου, ο βασικός λόγος ήταν ότι το Αζερμπαϊτζάν περνάει μια σοβαρή οικονομική κρίση, εδώ κι ενάμιση χρόνο τα έσοδα έχουν καταρρεύσει λόγω της πτώσης της τιμής του πετρελαίου. Επειδή έτυχε να είμαι στο Μπακού μερικούς μήνες πριν, παρατήρησα γερανούς να είναι σταματημένοι, τους ουρανοξύστες να είναι μισοτελειωμένοι και γενικά δεν προχωρούσε τίποτα. Το μανάτ είχε υποτιμηθεί 50% και υπήρχε προφανώς μια λαϊκή δυσαρέσκεια. Πιστεύω ότι ένας βασικός λόγος, αν όχι ο βασικότερος, που έγινε σ’ αυτήν την περίοδο η επίθεση, είχε να κάνει με τα εσωτερικά θέματα του Αζερμπαϊτζάν και πολύ λιγότερο με το ευρύτερο περιβάλλον.
Ως δημοσιογράφος που ασχολούμαι με τα διεθνή, ομολογώ ότι με εξέπληξε περισσότερο όχι τόσο η συμπαράσταση του Ισραήλ στο Μπακού, δίνοντάς τους αρκετά προηγμένο τεχνολογικό εξοπλισμό, όσο η ρωσική στάση, οι οποίοι είχαν πουλήσει πρόσφατα ισχυρά και σύγχρονα όπλα στο Αζερμπαϊτζάν. Πιστεύω ότι η Αρμενία και το Καραμπάχ εξεπλάγησαν από την αζερική επίθεση, γιατί μάλλον κανείς δεν τους είχε ενημερώσει ότι θα γινόταν κάτι τέτοιο. Αυτό έχει να κάνει και με δικές τους αδυναμίες, κατά τη γνώμη ότι οι υπηρεσίες τους δε λειτούργησαν σωστά, αλλά φαίνεται ότι και οι Ρώσοι αυτήν τη φορά δε στάθηκαν στο πλευρό των Αρμενίων, όπως στεκόντουσαν στο παρελθόν. Κράτησαν κάποιες ίσες αποστάσεις. Είναι κατανοητό ότι οι μεγάλες χώρες έχουν ευρύτερα συμφέροντα. Τα όπλα πάντα αφήνουν μεγάλο κέρδος κι ειδικά σε μια περίοδο που η Ρωσία χρειάζεται έσοδα. Από τη μια δε βλέπουμε πρώτη φορά μια χώρα να πουλάει όπλα και στις δύο πλευρές, αλλά από την άλλη, αυτή η μικρή ρωσική «στροφή» είναι κάτι καινούριο.
Το βασικό συμπέρασμα που έβγαλε η Αρμενία, και μου το είπαν κιόλας, είναι ότι η Αρμενία και το Καραμπάχ πρέπει να ζητούν μεν τη στήριξη άλλων, αλλά βασικά πρέπει να στηρίζονται στον εαυτό τους. Κι αυτό είναι ένα μάθημα ευρύτερο, όχι μόνο για την Αρμενία.

Ποια είναι η γνώμη σας για το μέλλον αυτής της περιοχής;
Δε μπορώ να κάνω προβλέψεις για το μέλλον, άλλωστε όποιος το επιχειρεί σχεδόν πάντα διαψεύδεται. Το Καραμπάχ είναι ένα μεγάλο πολιτικό κομβικό ζήτημα στον Καύκασο, το οποίο ανάγεται στις αρχές του 20ού αιώνα, δηλαδή δεν είναι ένα ζήτημα που προέκυψε τώρα τελευταία. Και δεν είναι τυχαίο που έναν αιώνα παραμένει «de jure» άλυτο. Για να βρεθεί μια λύση χρειάζονται αμοιβαίοι συμβιβασμοί. Σας δίνω για παράδειγμα την Κύπρο και το Κασμίρ. Είναι τρία πολιτικά προβλήματα που είναι άλυτα τον τελευταίο αιώνα. Οι αμοιβαίοι συμβιβασμοί προϋποθέτουν αφενός να είναι δίκαιοι και αφετέρου να ανταποκρίνονται στην κοινωνία και στην πολιτική της περιόδου που επιχειρείται ο συμβιβασμός. Και το βασικότερο είναι οι δύο πλευρές να θέλουν να βρεθεί μια πολιτική λύση. Άρα δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος ότι σύντομα θα λυθεί το ζήτημα de jure, γιατί δεν πιστεύω ότι όλοι οι προαναφερθέντες παράγοντες υπάρχουν αυτήν τη στιγμή.

Τέλος, θα θέλαμε να μας πείτε τι σας έκανε περισσότερο εντύπωση από την επίσκεψή σας στο Ναγκόρνο Καραμπάχ.
Δυστυχώς, λόγω του ότι εργαζόμουν όλη μέρα δεν μπόρεσα να δω πολλά πράγματα. Οπότε εάν εξαιρέσουμε το πολιτικό, το οποίο με ενδιέφερε πάρα πολύ, το πιο εντυπωσιακό για μένα ήταν η φύση. Βοήθησε βέβαια και η εποχή, φαντάζομαι ότι τον χειμώνα θα είναι όλα λευκά και άβατα, αλλά τώρα ήταν «χαρά Θεού»! Αν κάποτε, κι ελπίζω σύντομα, επικρατήσει ειρήνη στην περιοχή, το Καραμπάχ θα μπορούσε άνετα να ζει από ποιοτικό τουρισμό και μόνο. Ήταν εκπληκτική η ποιότητα πρώτων υλών, είτε αυτή είναι κρέατα από τα μοσχάρια και τα πρόβατα, που είναι ελεύθερα, χωρίς να υπάρχουν ζιζανιοκτόνα και φυτοφάρμακα, είτε από τις φράουλες και τα βερίκοκα, που πρώτα τα μύριζες και μετά τα έβλεπες στα χωράφια. Πράγματα που τα έχουμε ξεχάσει εδώ! Φοβερή ποιότητα τροφής.
Πάρα πολύ όμορφη φύση με λίμνες και βουνά, πραγματικά ένας μαγευτικός τόπος και νομίζω ότι αυτό επηρεάζει και τους ανθρώπους που κατοικούν εκεί. Δε μπορεί με τέτοια φύση οι άνθρωποι να είναι διαφορετικοί! Πρόκειται για έναν τεράστιο πλούτο, που αν αξιοποιηθεί σωστά και δεν καταστραφεί το περιβάλλον και η νοοτροπία, στο μέλλον το Καραμπάχ θα μπορεί να γίνει μια μικρή Ελβετία του Καυκάσου.

Κασπάρ Καραμπετιάν

Πρόεδρος της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής Ευρώπης

Ταλίν Μαρντικιάν

Οκτώβριος- Δεκέμβριος 2015, τεύχος 87

Ποιες είναι οι δράσεις της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής Ευρώπης και ποια τα σχέδιά σας για την επόμενη χρονιά;

Οι εργασίες του γραφείου αφορούν σε ό,τι έχει σχέση με το λαό μας. Όπως είναι η Γενοκτονία και η αναγνώρισή της, οι αποζημιώσεις, το ζήτημα του Ναγκόρνο Καραμπάχ (Αρτσάχ), ο αρμενικός πληθυσμός που ζει στο Τσαβάχκ στη Νότια Γεωργία, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο αρμενισμός στη διασπορά. Για παράδειγμα στη Συρία ή στο Ιράκ πριν μερικά χρόνια, τα θέματα των Αρμενίων της Ευρώπης και βεβαίως, η προσέγγιση της Δημοκρατίας της Αρμενίας στην Ευρώπη και η προσπάθειά της να επιτύχει μεταρρυθμίσεις τέτοιες, που να ανταποκρίνονται στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Αυτές είναι, σε γενικές γραμμές, οι δραστηριότητές μας.

Όσον αφορά στα σχέδια για την επόμενη χρονιά, συνήθως δεν ανακοινώνουμε αυτά που σκοπεύουμε να κάνουμε, για ευνόητους λόγους. Έχουμε ένα πρόγραμμα για το 2016 κι αυτό που μπορώ να πω, επειδή έχει ήδη ανακοινωθεί, είναι ότι από τις 22 έως τις 25 Φεβρουαρίου θα πραγματοποιήσουμε, σε χώρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Έκθεση Φωτογραφίας του Σαμβέλ Γκαραμπετιάν με τίτλο «Γενοκτονία μετά την Γενοκτονία». Την ίδια περίοδο θα έχουμε και ένα ολοήμερο συνέδριο με θέμα την Γενοκτονία και τις αποζημιώσεις, στο οποίο θα συμμετάσχουν ιστορικοί και ειδικοί στο θέμα των αποζημιώσεων. Από εκεί και πέρα,και για τον Απρίλιο έχουμε προγραμματίσει κάποιες εκδηλώσεις.

Σίγουρα θα υπάρξουν επισκέψεις ομάδων ευρωβουλευτών στην Αρμενία και στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, όπως επίσης και επισκέψεις ομάδων βουλευτών και άλλων πολιτικών από χώρες στις οποίες έχουμε εθνικές επιτροπές.

Σχετικά με την υπόθεση του τούρκου πολιτικού Ντογού Περιντσέκ, τον Οκτώβριο βγήκε η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου∙ σύμφωνα με αυτή, η Ελβετία παραβίασε το δικαίωμα ελευθερίας λόγου του Περιντσέκ, επιβάλλοντάς του ποινή για άρνηση της Γενοκτονίας. Η αθώωση του Περιντσέκ θεωρείται ήττα για το Αρμενικό Ζήτημα;

Ούτε ήττα είναι, ούτε θρίαμβος, όπως είπαν κάποιοι κύκλοι στην Αρμενία. Κέρδισε ο Περιντσέκ και κέρδισε την υπόθεσή του κατά της Ελβετίας. Η υπόθεση στο Ανώτατο Δικαστήριο δεν είχε σχέση με την Γενοκτονία. Η Ελβετία δεν απευθύνθηκε στο Ανώτατο Δικαστήριο για να αποφανθεί εάν σωστά κρίθηκε ως Γενοκτονία και δικαίως τιμωρήθηκε ο Περιντσέκ∙ η Ελβετία έψαχνε να βρει που ήταν το λάθος της νομοθεσίας της. Και η απόφαση του Δικαστηρίου ήταν ακριβώς πάνω στο θέμα της νομοθεσίας της Ελβετίας, η οποία δεν είχε προβλέψει κάποιες επιπλέον ρήτρες που χρειάζονταν, για να υποστηρίξει ότι δεν πρόκειται για κατάχρηση του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου. Ήταν πολύ γενικός ο νόμος της Ελβετίας και, σύμφωνα και με το Πρωτοβάθμιο, αλλά και με το Δευτεροβάθμιο Δικαστήριο, είχε κενά. Μέσα σε έξι μήνες, η Ελβετία πρέπει είτε να τροποποιήσει το νόμο, ώστε να μην έχει κενά και δημιουργούνται προβλήματα, είτε να τον καταργήσει. Αυτή η απόφαση βασίστηκε στο Άρθρο 10 του καταστατικού του Δικαστηρίου.

Υπάρχουν, όμως, δύο σημαντικά σημεία που είναι, θα λέγαμε, ευνοϊκά για εμάς. Καταρχάς, το Πρωτόδικο Δικαστήριο είχε πει ότι δεν είναι Γενοκτονία, γιατί δεν έχει ολική αναγνώριση. Πάνω σε αυτό, το Δευτεροβάθμιο Δικαστήριο είπε ότι δεν ήταν αρμοδιότητα του Πρωτόδικου να ασχοληθεί με αυτό το θέμα και να πάρει μια τέτοιου είδους απόφαση, οπότε αυτή ουσιαστικά θεωρείται ως μη υπάρχουσα. Και επ’ευκαιρίας, να πω ότι αξίζει να διαβάσει κανείς την πρόταση των δύο δικαστών από το Μαυροβούνιο και την Πορτογαλία, οι οποίοι μειοψήφισαν στο πρώτο δικαστήριο∙αυτοί έχουν κάνει ένα μνημειώδες έργο, στοιχειοθετώντας, και ιστορικά και νομικά, ότι ήταν Γενοκτονία. Εμείς τώρα προσπαθούμε να πάρουμε την άδεια να το εκδώσουμε κι έχουμε ήδη απευθυνθεί και στο Δικαστήριο, και στους ίδιους.

Το δεύτερο σημείο είναι ότι, βασιζόμενοι στο Άρθρο 8 του ίδιου Δικαστηρίου, λένε ότι κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αμαυρώσει την αξιοπρέπεια και την ιστορική μνήμη του αρμενικού λαού. Αυτό είναι κάτι που μπορεί να ανοίξει την πόρτα και σε άλλες χώρες, προκειμένου να πάρουν αποφάσεις, προσέχοντας, ωστόσο, να δημιουργήσουν έναν σωστό νόμο που να μην μπορεί να αμφισβητηθεί. Εμείς έχουμε την πεποίθηση ότι ο νόμος της Ελλάδας είναι πολύ αυστηρός και γι’αυτόν το λόγο δεν έρχονται εδώ να κάνουν τέτοιου είδους δηλώσεις. Είναι ένας νόμος πολύ ξεκάθαρος, που δεν χωράει γενικότητες∙ αναφέρει ότι όποιος σκοπίμως αρνηθεί την Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, των Αρμενίων και της Μικράς Ασίας, διαπράττει αδίκημα, παρανομώντας εναντίον του ελληνικού κράτους.

Με την αθώωση του Περιντσέκ, ουσιαστικά η μόνη ηττημένη είναι η Τουρκία. Διότι ο Περιντσέκ κέρδισε ως άτομο το δικαίωμά του να μιλήσει ελεύθερα στην Ελβετία, αλλά το ζητούμενο για την Τουρκία δεν ήταν αυτή καθαυτή η αθώωση του Περιντσέκ, αλλά η έκδοση της απόφασης ότι δεν επρόκειτο για Γενοκτονία. Έτσι, η ετυμηγορία του Δευτεροβάθμιου Δικαστηρίου, που ακυρώνει την πρωτόδικη περί Γενοκτονίας, δεν τους ευνοεί καθόλου.

Στις πρόσφατες εκλογές της 1^ης Νοεμβρίου 2015 στην Τουρκία συμμετείχατε, μαζί με την υπόλοιπη αποστολή της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής Ευρώπης, ως παρατηρητές της εκλογικής διαδικασίας. Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας;

Είναι η τρίτη φορά που πήγαμε σε εκλογές της Τουρκίας ως παρατηρητές. Η πρώτη φορά ήταν τον Μάρτιο του 2014, που πήγαμε για τις δημοτικές εκλογές στην πόλη Βαν, όπου είδαμε σημεία και τέρατα. Μέχρι εκείνες τις εκλογές,τους περισσότερους δήμους τους είχε το AKP, το κόμμα του Ερντογάν. Ο στόχος και των δύο κομμάτων του AKP και του PDP (των Κούρδων), ήταν να κερδίσουν και τους 14 δήμους που υπήρχαν στο νομό του Βαν. Τελικά, οι Κούρδοι κέρδισαν τους 12 δήμους, και έναν από τους υπολοιπόμενους δύο τον έχασαν με μόλις 7 ψήφους διαφορά. Σε εκείνον το δήμο συγκεκριμένα, το είδαμε και με τα μάτια μας∙ φωτογραφίσαμε αστυφύλακα με έτοιμα σταυρωμένα ψηφοδέλτια του AKP, ο οποίος μάλιστα έβλεπε ότι τον φωτογραφίζουμε, αλλά δεν τον ενδιέφερε. Και με τέτοια ψηφοδέλτια κέρδισε το AKP τον δήμο.

Η δεύτερη φορά που πήγαμε σε εκλογές της Τουρκίας ως παρατηρητές ήταν οι εκλογές του περασμένου Ιουνίου. Τότε, ο Ερντογάν δεν περίμενε ότι θα περάσει το HDP, ένα προοδευτικό κόμμα στο οποίο συμμετέχουν εκτός από μειονότητες και προοδευτικοί Τούρκοι, που σημαίνει ότι δεν πρόκειται πλέον για ένα καθαρά κουρδικό κόμμα. Παρόλα αυτά, τουλάχιστον στην Κωνσταντινούπολη που ήμασταν εμείς, δεν αντιμετωπίσαμε ιδιαίτερα θέματα. Βέβαια, πριν από τις εκλογές είχαν γίνει αρκετά∙ είχε κυκλοφορήσει κιόλας ότι ήρθε ο Ντεμιρτάς (πρόεδρος του HDP) στην Ευρώπη και έκανε συνεννοήσεις με την Αρμενική Εθνική Επιτροπή Ευρώπης. Μάλιστα, ο Νταβούτογλου έδειχνε την ανακοίνωση που βγάλαμε εμείς υποστηρίζοντας το HDP και διακήρυσσε «Ορίστε, έχουμε και το ντοκουμέντο!». Κατά σύμπτωση, την ημέρα που βγάλαμε την ανακοίνωση, ο Ντεμιρτάς ήταν όντως στην Ευρώπη, αλλά εμείς ουδέποτε είχαμε κάποια συνάντηση ή συνεννόηση μαζί του∙ απλά είχαμε αποφασίσει να βγάλουμε την ανακοίνωση υποστήριξης του κόμματος. Η πρόσκλησή μας για τις εκλογές έγινε μετά, δηλαδή δεν είχε προηγηθεί καμία συζήτηση με το HDP.

Ύστερα, ειπώθηκε από τους Τούρκους ότι αυτό είναι ένα καλυμμένο αρμενικό κόμμα, ότι είναι ουσιαστικά το αρμενικό κόμμα Τασνάκ. Έγιναν και πολλά περιστατικά, ιδιαίτερα στην περιοχή Εσενιούρτ της Κωνσταντινούπολης, όπου καίγανε σπίτια και μαγαζιά. Αλλά όλα αυτά έγιναν πριν τις εκλογές. Την ημέρα των εκλογών δε συναντήσαμε κάτι το σημαντικό. Ούτε μας δυσκόλεψαν το έργο, ούτε κανείς μας ανέκρινε. Αυτό που δηλώσαμε έπειτα εμείς στην αναφορά μας στα διάφορα όργανα, είναι τα γεγονότα που έγιναν πριν, και συγκεκριμένα αυτά που είχαμε δει και είχαμε ντοκουμέντα, όχι αυτά που απλά είχαμε ακούσει ότι έγιναν.

Στις τελευταίες εκλογές έγιναν πάλι πολλά. Πριν από τις εκλογές, είχαμε τις βομβιστικές επιθέσεις στην Άγκυρα και στο Σουρούτς. Παράλληλα, έκλειναν εκλογικά κέντρα σε περιοχές που πλειοψηφούν οι Κούρδοι, και για να ψηφίσει κάποιος έπρεπε να ταξιδέψει 70 χλμ. Την ημέρα των εκλογών, εμείς είχαμε χωριστεί σε 2 ομάδες. Στην ομάδα που συμμετείχα εγώ, είχαμε μικροεπεισόδια ανάμεσα σε εκπροσώπους του AKP, αλλά δεν είχαμε παρέμβαση της αστυνομίας. Λογοφέρανε εκπρόσωποι του HDP και του AKP για το αν θα μπούμε μέσα. Αλλά αυτό που έγινε θέμα στη δική μας περιοχή, στην 3^η περιφέρεια της Κωνσταντινούπολης, όπου εκλέγεται και ο Αρμένιος Γκάρο Παϊλάν, ήταν ότι σε ένα σχολείο με πλειοψηφία Κούρδων έστειλαν τεθωρακισμένα, δήθεν για ασφάλεια, κι άρχισαν να διαλύουν τον κόσμο. Αυτό ήταν μια ψυχολογική πίεση στον κόσμο, για να μην πάει να ψηφίσει. Η άλλη ομάδα μας, όμως, που πήγε στο Εσενιούρτ, είχε προβλήματα με την αστυνομία. Σε δύο περιπτώσεις η αστυνομία τους σταμάτησε, πήρε τα διαβατήριά τους και τους έλεγε ότι είναι Αρμένιοι και δεν έχουν το δικαίωμα να βρίσκονται εκεί. Τους ασκήθηκε μεγάλη πίεση και δεν τους άφηναν να μπουν στα εκλογικά κέντρα. Όπου πήγαιναν, έκλειναν τις πόρτες και δεν άφηναν τον κόσμο να μπει μέσα όσο οι δικοί μας ήταν εκεί. Γενικά, υπήρχε μια πολύ στενή παρακολούθηση.

Η εκτίμησή μας είναι ότι τον Ιούνιο δεν έγιναν αυτά, διότι δεν περίμεναν ότι το HDP θα μπορούσε να πιάσει το 10%, δηλαδή περίπου 5.000.000 ψήφους. Όταν είδαν ότι τελικά, στις εκλογές του Ιουνίου,το HDP έπιασε 13,1%, έπρεπε πάσει θυσία να μην πέσει το AKP. Γιατί ο μόνος τρόπος να πάρει ο Ερντογάν 400 έδρες ήταν να μην περάσουν εκείνοι, δηλαδή οι 59 έδρες του HDP να πάνε στο κόμμα του Ερντογάν. Το AKP έχει 317 έδρες, αν έπαιρνε κι αυτές τις 59, θα έφτανε τις 376, ενώ σε μια ενδεχόμενη συνεργασία με το κόμμα MHP (το τουρκικό ακροδεξιό πολιτικό κόμμα), που έχει 40 έδρες, θα ξεπερνούσε τις 400. Παρόλα αυτά, το HDP έπιασε 10,7% και το σχέδιο του Ερντογάν απέτυχε.

Συνολικά, το AKP, στις εκλογές του Νοεμβρίου, έχασε περίπου 1.000.000 ψήφους, από τις οποίες οι 400.000 συνιστούσαν αποχή∙ άρα έπιασε τόπο η προεκλογική τρομοκρατία του AKP. 400.000 ψήφισαν τον Ερντογάν και 100.000 το CHP (ρεπουμπλικανικό κόμμα). Το σύνθημα του Ερντογάν ήταν «Ασφάλεια και Ειρήνη ή Αίμα και Πόλεμος». Κι έτσι, οι πιο συντηρητικοί Κούρδοι φοβήθηκαν και τον ψήφισαν.  Σίγουρα και η δολοφονία του δικηγόρου Ταχίρ Ελτσί συνδέεται με αυτά τα γεγονότα. Οι μεγαλομανείς ιδέες του Νταβούντογλου, που έκαναν και τον Ερντογάν να πιστέψει ότι είναι Σουλτάνος, τους οδήγησαν στο να έχουν αυτήν τη στιγμή ανοιχτά μέτωπα παντού. Η Τουρκία δύσκολα θα ηρεμήσει και θα ξεφύγει από αυτόν τον κυκεώνα στον οποίο έχει μπει.

Πλησιάζοντας στο τέλος του 2015, μπορείτε να μας κάνετε έναν απολογισμό των δράσεων και των εκδηλώσεων που πραγματοποιήθηκαν πανευρωπαϊκά για την εκατονταετηρίδα της Γενοκτονίας των Αρμενίων; Θεωρείτε ότι οι φετινές δραστηριότητες θα δώσουν μια ώθηση για τα επόμενα χρόνια;

Λίγα χρόνια πριν, ο Πρόεδρος της Αρμενίας συγκρότησε την παναρμενική επιτροπή, η οποία, παρόλο που στις αρχές προχωρούσε πολύ αργά, σταδιακά πήρε μπρος. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα καλό πρόγραμμα, το οποίο δεν επηρέασε τις τοπικές επιτροπές, αλλά βοήθησε στο να υπάρχει ένας κεντρικότερος σχεδιασμός. Σίγουρα, το μεγαλύτερο ατού της Τουρκίας για να εξολοθρεύσει τα σχέδιά μας ήταν η ιστορία με την Καλλίπολη. Το σχέδιό της, όμως, απέτυχε. Όχι μόνο δεν πήγε ο κόσμος που υπολόγιζε, αλλά δημιουργήθηκε αμέσως η εντύπωση ότι σκοπός της ήταν να δυσκολέψει την Αρμενία. Ουσιαστικά καλό μας έκανε, γιατί έγινε περισσότερη «διαφήμιση» στο θέμα της Γενοκτονίας.

Όσον αφορά εμάς, αυτά που έγιναν τουλάχιστον στην Ευρώπη, ήταν πάνω από τις προσδοκίες μας. Είχαμε, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, αναφορές και αποφάσεις Κοινοβουλίων για την Γενοκτονία, όπως ήταν αυτή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 15 Απριλίου. Είχαμε, επίσης, και την απόφαση της Αυστρίας, που ήταν σημαντική καθώς αναφέρεται και η ηθική της ευθύνη, αφού τότε η Αυστροουγγαρία ήταν σύμμαχος της Τουρκίας.

Είχαμε την απόφαση του Λουξεμβούργου, τη δήλωση του Προέδρου Γκάουκ της Γερμανίας στην αρμενική εκκλησία, τις αποφάσεις Βελγίου, Ολλανδίας και άλλων κρατών. Και, φυσικά, δεν ξεχνάμε τη δήλωση του Πάπα. Είχαμε εκατοντάδες άρθρα σχετικά με την Γενοκτονία στον Τύπο, και γενικά, όλον το χρόνο, το θέμα της Γενοκτονίας ήταν στο προσκήνιο της Ευρώπης. Σημαντικό ήταν και το 2^oGlobal Forum,που πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο στο Ερεβάν και συγκέντρωσε την αφρόκρεμα των επιστημόνων που ασχολούνται με την Γενοκτονία.

Εάν υπολογίσουμε όλα αυτά, μπορούμε να θεωρήσουμε το 2015 μια αφετηρία για τα επόμενα χρόνια.

Όταν αναφερόμαστε στις αποζημιώσεις και όταν συζητάμε για άρση των συνεπειών της Γενοκτονίας, τι ακριβώς εννοούμε;

Πρέπει να κατανοήσουμε κάποια πράγματα. Η Τουρκία γιατί δεν παραδέχεται την Γενοκτονία; Εμείς γιατί δε δεχόμαστε τον όρο «Μετζ Γιεγέρν» (Μεγάλη Καταστροφή), που είπε ο Ομπάμα; Κι εμείς μέχρι το 1965 έτσι το αποκαλούσαμε. Αλλά το «Μετζ Γιεγέρν» είναι η περιγραφή του γεγονότος. Η γενοκτονία είναι ποινικό αδίκημα το οποίο δεν παραγράφεται, σε αντίθεση με το «Μετζ Γιεγέρν» που δεν έχει καμία συνέπεια για την Τουρκία. Οπότε, εάν η Τουρκία μιλήσει για Γενοκτονία των Αρμενίων, θα πρέπει αυτομάτως να υποστεί και τις συνέπειες.  Συνέπειες και σε ατομικό, αλλά και σε εθνικό επίπεδο. Ατομικά, δεν υπάρχει αρμενική οικογένεια που να μην έχασε κάτι τότε, είτε μιλάμε για ζωές είτε για περιουσίες, κι υπάρχουν διάφοροι τρόποι να διεκδικήσει κάποιος τα δικαιώματά του.

Σε εθνικό επίπεδο, καταρχάς, υπάρχουν θρησκευτικές και κοινοτικές περιουσίες, οι οποίες είτε καταστράφηκαν είτε αλλοτριώθηκαν, όπως για παράδειγμα το Βαρακαβάνκ στο Βαν, ένα από τα πιο ιστορικά μοναστήρια. Αυτό σήμερα το έχει Τούρκος ιδιώτης και η τοπική δημοτική ηγεσία ψάχνει τρόπους να το επαναφέρει στο Πατριαρχείο, για να μπορέσει να το αναστηλώσει. Κανείς δεν ξέρει πως, αλλά αυτό το μοναστήρι με κάποιον τρόπο κατέληξε στα χέρια ιδιώτη Τούρκου.

Ωστόσο, το σημαντικότερο επιχείρημά μας είναι ότι βιαίως σταμάτησε η δημογραφική εξέλιξη του αρμενικού λαού και βιαίως έχασαν τα εδάφη τους και εκπατρίστηκαν. Το μόνο νομικό έγγραφο που υπάρχει και βασιζόμαστε σ’αυτό είναι η Συνθήκη των Σεβρών. Και μπορούμε να στηριχθούμε σ’αυτό, αφού η Συνθήκη της Λωζάνης δεν αναφέρει ότι θεωρεί άκυρη τη Συνθήκη των Σεβρών. Επίσης, ισχύει για μας κι ο χάρτης του Ουίλσον με τα σύνορα της Αρμενίας.

Σχετικά με το ζήτημα του Αρτσάχ, ως που μπορούν οι Αρμένιοι να κάνουν υποχωρήσεις;

Στο θέμα αυτό είναι ξεκάθαρα τα πράγματα. Το Αζερμπαϊτζάν δεν έχει κανένα νομικό έρεισμα να ζητάει αυτά που ζητάει. Το Ναγκόρνο Καραμπάχ δεν ήταν ποτέ μέρος του Αζερμπαϊτζάν∙ έγινε με πράξη του Ανωτάτου Σοβιέτ και του Στάλιν το 1923. Υπάρχει ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του 1999, πέντε χρόνια μετά την εκεχειρία, που λέει ότι η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του Ναγκόρνο Καραμπάχ ήταν το ίδιο νόμιμη, όσο και των άλλων κρατών της Σοβιετικής Ένωσης. Έχουν γίνει δύο δημοψηφίσματα, και στα δύο ο λαός του Ναγκόρνο Καραμπάχ έχει επιλέξει να παραμείνει ανεξάρτητο κράτος και να μην επιστρέψει στο Αζερμπαϊτζάν.

Οι συζητήσεις σήμερα είναι στα πλαίσια της ομάδας του Μινσκ, και το χειρίζονται οι τρεις προεδρεύουσες χώρες, η Γαλλία, η Ρωσία και οι Η.Π.Α.. Για την αρμενική πλευρά, αυτό είναι το μόνο αποδεκτό πλαίσιο. Από εκεί και πέρα, όσα λέει η Κοινοβουλευτική Συνέλευση της Ευρώπης περισσότερο δυσκολεύουν την πρόοδο των συνομιλιών, παρά τη βοηθούν. Κι αυτό ακριβώς είπαν και οι τρεις προεδρεύουσες χώρες, καλώντας την Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης να μην παίρνει τέτοιες πρωτοβουλίες.

Εμείς λέμε ότι τα σημερινά σύνορα του Ναγκόρνο Καραμπάχ αποτελούν και τα σύνορα του κράτους. Είναι απαράβατος όρος για εμάς ότι δε θα υπάρξει καμία υποχώρηση και δε θα καταλήξουμε  σε καμία απόφαση, εάν δεν γίνει σεβαστό το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του λαού του Ναγκόρνο Καραμπάχ.  Οι θέσεις μας είναι ξεκάθαρες.

«Θα αγωνιστώ ενάντια στην πολιτική άρνησης της Γενοκτονίας

και στην κατεύθυνση επίλυσης των αρμενικών θεμάτων»

Μόλις πριν ένα μήνα στις 7 Ιουνίου 2015 έγιναν οι εκλογές στη γειτονική Τουρκία. Ήταν χαρακτηριστική η πτώση του ποσοστού των δυο μεγάλων κομμάτων AKP* και CHP**, ενώ το αριστερό Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών - HDP διπλασίασε τα ποσοστά του και κατάφερε να μπει στη Bουλή, με εκπροσώπους από πολλές μειονότητες που ζουν στην Τουρκία, όπως Κούρδοι, Αρμένιοι, Γεζίντι, Χαλδαίοι, κ.λπ. Από τους πέντε αρμένιους υποψήφιους σε διάφορα τουρκικά κόμματα, οι τρεις κατάφεραν να μπουν στη Bουλή. Ένας από τους τρεις Aρμένιους, ο Γκαρό Παϊλάν είναι βουλευτής πλέον με το HDP, πολύ αγαπητός κι αναγνωρισμένος για τις δράσεις του στην αρμενική κοινότητα της Πόλης. Ο Γκαρό Παϊλάν ήταν και είναι πάντα παρών κι ενεργός στις εκδηλώσεις μνήμης για τη Γενοκτονία, ήταν φυσικά παρών και στα κινήματα της πλατείας Ταξίμ, στο Γκεζί και με κάθε ευκαιρία καταγγέλλει την καταπίεση και καταπάτηση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων στην Τουρκία. Αμέσως μετά τα θετικά αποτελέσματα, ο Γκαρό Παϊλάν έδωσε συνέντευξη στο διαδικτυακό ειδησεογραφικό πρακτορείο Ermenihaber.am, την οποία και σας παραθέτουμε.

Μετάφραση: Κουήν Μινασιάν

Απρίλιος - Ιούνιος 2015, τεύχος 85

Στο παρελθόν δεν είχατε ασχοληθεί με την ενεργό πολιτική, είστε περισσότερο γνωστός από τα θέματα παιδείας κι εκπαίδευσης. Πώς προέκυψε το θέμα της υποψηφιότητάς σας;

Είναι αλήθεια, πως στην Τουρκία αρκεί να πεις: "είμαι Αρμένης", οπότε αυτό και μόνο σε εμπλέκει στην πολιτική. Το να ενδιαφέρεσαι σ' αυτή τη χώρα για τους Αρμένιους, τις μειονότητες ή με τα θέματα της ταυτότητας (καταγωγής) είναι πολιτικό. Από πολύ νωρίς όλες μου οι δραστηριότητες είχαν κι έχουν να κάνουν με θέματα της αρμενικής κοινότητας της Πόλης. Συμμετέχω ενεργά στους αρμενικούς συλλόγους.

Για ένα διάστημα ήμουν διευθυντής αρμενικού σχολείου. Όμως η δολοφονία του Χραντ Ντινκ ήταν που με πολιτικοποίησε. Την ημέρα της δολοφονίας του, συνειδητοποίησα ότι σε αυτή τη χώρα δεν έχει αξία το να κάνεις καριέρα ή να βγάζεις λεφτά. Ένοιωσα την ανάγκη να αγωνιστώ, για να αλλάξουν επιτέλους τα πράγματα.

Αφοσιώθηκα στον αγώνα για την εύρεση των πραγματικών δολοφόνων του Χραντ Ντινκ, ενώ παράλληλα κάνουμε αγώνα για την ανάδειξη των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι αρμένιοι μαθητές στην Τουρκία σήμερα. Από το 2011 μαζί με πολλούς άλλους πολιτικοποιημένους αριστερούς συναγωνιστές ιδρύσαμε το Δημοκρατικό Κογκρέσο των Λαών, που το 2013 μετεξελίχθηκε σε κόμμα, στο HDP.

Θα δεχόσασταν να είστε υποψήφιος και σε κάποιο από τα άλλα κόμματα;

Όχι, δεν θα δεχόμουν. Είναι πολύ σημαντικό το θέμα της ισότητας, με την ευρύτερη έννοιά της, σε όλες τις διαστάσεις της ζωής.

Τα άλλα κόμματα, σε ό,τι αφορά τη δημοκρατία και τις δημοκρατικές διαδικασίες, βάζουν ... πολύ νερό στο κρασί τους, πολλά "όμως" κι "αλλά". Απλούστατα δεν πιστεύουν στην ισότητα και στα κόμματά τους επικρατεί μία και μόνο ταυτότητα: η τουρκική. Στο δικό μας κόμμα, στο HDP υπάρχει πραγματική ισότητα, δίχως τα "όμως" κι "αλλά" και μάλιστα ως Αρμένιος δεν είμαι καθόλου υποχρεωμένος να μπω ή να νιώσω στο περιθώριο.

Όπως ήδη γνωρίζετε εξελέγησαν δύο ακόμη αρμένιοι βουλευτές με τα άλλα δυο κόμματα, το AKP κι CHP αντίστοιχα. Ως βουλευτής του HDP θα έβλεπες κάποια συνεργασία με τους ομοεθνείς συναδέλφους σου σε ό,τι αφορά τους Αρμένιους;

Η Σελίνα (Σελίνα Οζουζούν Ντογάν – CHP) είναι παλιά καλή φίλη μου. Πιστεύω πως σε πολλά θέματα θα πορευτούμε μαζί. Με τον Μαρκάρ (Μαρκάρ Γεσαγιάν – AKP) κάποτε είμαστε ομοϊδεάτες και μάλιστα είχαμε συγγράψει καταγγελτικές επιστολές για τον Ερντογάν. Όμως τα τελευταία τρία χρόνια ο Μαρκάρ έχει αλλάξει στάση, αρθρογραφεί κολακεύοντας την κυβέρνηση.

Φυσικά δεν συμμερίζομαι και δεν μπορώ να συμμετέχω σε κάτι τέτοιο. Αν καταφέρει να απαλλαγεί από τη δραστηριότητα του κόλακα, ναι, θα μπορούσαμε να συνεργαστούμε. Αν όχι, τότε, ειλικρινά, η αρμενική καταγωγή του Μαρκάρ δεν έχει καμιά απολύτως σημασία. Κάποιοι άλλοι, μη Αρμένιοι, για παράδειγμα πολλοί βουλευτές από το κόμμα μου, σε ό,τι αφορά τα αρμενικά θέματα είναι πολύ πιο δραστήριοι και δείχνουν χίλιες φορές περισσότερο ενδιαφέρον απ' ότι ο Μαρκάρ.

Τι σημαίνει για εσάς να είστε αρμένιος βουλευτής στην τουρκική Βουλή (Εθνοσυνέλευση); Νιώθετε μεγάλη ευθύνη σε ό,τι αφορά τα αρμενικά ζητήματα;

Αναμφισβήτητα νιώθω έτσι. Έχουμε σειρά θεμάτων προς επίλυση: Η Τουρκία να αντιμετωπίσει με ειλικρίνεια το παρελθόν της -εκείνο που εδώ κι έναν αιώνα αρνείται. Οι δολοφονίες του Χραντ Ντινκ και του Σεβάκ Μπαλικτζί και οι δίκες των δολοφόνων τους, που είναι σε εξέλιξη.

Η Γενοκτονία. Το θέμα της καταστροφής της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Το θέμα των αποζημιώσεων, που δεν έχει ανοίξει σοβαρά ως σήμερα. Σκέφτομαι, αν όλοι εμείς οι Αρμένιοι αγωνιστούμε ενωμένοι, θα είμαστε πιο αποτελεσματικοί. Το ιδρυτικό καταστατικό του κόμματός μας, λέει πως μαζί με όλες τις μειονότητες στην Τουρκία θα αγωνιστούμε για τα κοινά δίκαια. Παράλληλα ο προσωπικός μου αγώνας για το λαό μου συνεχίζεται, σε όποια θέματα κι αν τον αφορούν, είτε είναι για το πατριαρχείο μας, τα σχολεία μας ή τα ιδρύματά μας.

Τα τελευταία που αναφέρατε, αφορούν θέματα της αρμενικής κοινότητας στην Πόλη. Τι σκοπεύετε να κάνετε στην κατεύθυνση των σχέσεων Αρμενίας-Τουρκίας;

Φυσικά και θα γίνουν βήματα και προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά ένα σημείο είναι πολύ ευαίσθητο για μένα.

Όσο η κοινωνία και το κράτος της Τουρκίας δεν ωριμάζουν όσον αφορά το θέμα της αναγνώρισης της γενοκτονίας, δεν πιστεύω πως μπορεί να υπάρξει πρόοδος στις διμερείς σχέσεις Τουρκίας-Αρμενίας, παρά το ό,τι αυτό είναι ένα κομμάτι μόνον, αλλά όχι και το μοναδικό θέμα που αφορά τις σχέσεις των δυο κρατών. Δεν συμφωνώ με τις δηλώσεις του αρμενίου Προέδρου για παράδειγμα, που πρότεινε να ανοίξουν δίχως άλλες προϋποθέσεις τα σύνορα Αρμενίας-Τουρκίας.

Κατ' αρχάς πιστεύω πως εδώ πρέπει να συζητηθεί και να αναγνωριστεί το έγκλημα της γενοκτονίας, να τακτοποιηθεί το θέμα της ταυτότητας καταγωγής των Αρμενίων που ζουν στην τουρκική επικράτεια και οπωσδήποτε να πάψει η εχθρική διάθεση απέναντι στη γειτονική Αρμενία. Φυσικά σέβομαι όλες τις προσπάθειες και τους αγώνες που κάνει η Αρμενία και η αρμενική διασπορά σε όλον τον κόσμο.

Καλώ λοιπόν όλους τους Αρμένιους, από όλα τα κόμματα, όπως και το Τασνακτσουτιούν: ελάτε να αγωνιστούμε εδώ, γιατί η γενοκτονία έγινε εδώ, μέσα σ' αυτή τη χώρα. Κάθε Αρμένιος που επισκέπτεται την Τουρκία βάζει ένα λιθαράκι προς αυτή την κατεύθυνση.

Και μια τελευταία ερώτηση: ήταν για σας αναμενόμενη η "νίκη" (είσοδος στη Βουλή) του HDP;

Ναι, φυσικά! Η τουρκική κοινωνία βρίσκεται σε περίοδο μεγάλων ζυμώσεων και αλλαγών. Υπάρχει ένα ρητό, που λέει: Η πιο σκοτεινή φάση της νύχτας είναι η πλησιέστερη ώρα προς το ξημέρωμα, προς το νέο φως του ήλιου. Όντως, ήμασταν στην πιο σκοτεινή φάση και τώρα μπήκαμε στην ηλιόφωτη αυγή!

*AKP – το κόμμα των Ερντογάν - Νταβούτογλου που κυβερνά με απόλυτη πλειοψηφία στην Τουρκία πάνω από μια δεκαετία.

**CHP – Το άλλοτε ισχυρότατο κεμαλικό εθνικιστικό κόμμα, που τα τελευταία χρόνια είναι αντιπολίτευση.

Και τα δυο αυτά κόμματα έχουν εμπλακεί σε μεγάλα σκάνδαλα.

« Οραματίζομαι ένα Νέο Ζαρτόνκ»*

Ο Πήτερ Κουτουντζιάν γεννήθηκε στις Η.Π.Α. το 1961. Αρμενικής καταγωγής από την πλευρά του πατέρα του, σπούδασε δικηγόρος και έκτοτε ακολούθησε μια πλούσια σε αιρετά και μη αιρετά αξιώματα καριέρα, στη δημόσια διοίκηση των ΗΠΑ. Τιμήθηκε πολλές φορές για την αφοσίωση και τις εξαιρετικές του επιδόσεις στην υπηρέτηση των καθηκόντων του, με πιο σημαντική διάκριση το Μετάλλιο της Τιμής του Ellis Island που του απονεμήθηκε το 2011. Την ίδια επίσης χρονιά ανέλαβε τη θέση του Σερίφη στην κομητεία του Middlesex, με κύρια καθήκοντα το διοικητικό έργο του γραφείου του Σερίφη και κυρίως το σχεδιασμό και την υλοποίηση των προγραμμάτων φροντίδας των κρατουμένων των φυλακών της κομητείας και την προετοιμασία επανένταξής τους στην κοινωνία μετά την αποφυλάκιση.

Ο Πήτερ Κουτούντζιαν επισκέφθηκε αυτόν το Μάιο, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, επίσημα προσκεκλημένος από την Πανποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την 96η επέτειο της Γενοκτονίας των Ποντίων.

Με αφορμή αυτήν την επίσκεψη τα ΑΡΜΕΝΙΚΑ είχαν την ευκαιρία για μια συζήτηση μαζί του.

Στην Βερονίκ Κιουρεκτζιάν

Απρίλιος - Ιούνιος 2015, τεύχος 85

Κύριε Κουτουντζιάν, γνωρίζουμε ότι βρίσκεστε αυτές τις ημέρες στην Ελλάδα, προσκεκλημένος της Πανποντιακής Ομοσπονδίας, ως επίσημος ομιλητής στις εκδηλώσεις της 96ης επετείου της ποντιακής Γενοκτονίας. Μιλήστε μας γι' αυτήν την εμπειρία.

Πράγματι είχα την ευκαιρία να μιλήσω για το θέμα της Γενοκτονίας σε εκδηλώσεις των Ποντίων τόσο στην Αθήνα όσο και στη Θεσσαλονίκη. Στην εκδήλωση της Θεσσαλονίκης μάλιστα, που πραγματοποιήθηκε στις 19 Μαΐου, είχα την τιμή να απευθυνθώ σε ένα δυναμικό ακροατήριο 7.000 ατόμων και όπως μου είπαν οι Αρμένιοι φίλοι της κοινότητας της Θεσσαλονίκης που με συνόδευαν, η ατμόσφαιρα ήταν τόσο θερμή που ένοιωθαν και εκείνοι σαν να βρίσκονταν ανάμεσα σε Αρμένιους.

Μιλήστε μας για την οικογένειά σας, για το ρόλο του πατέρα σας που πρόσφατα απεβίωσε, στο να αποκτήσετε συνείδηση της αρμενικής σας καταγωγής.

Ο παππούς και η γιαγιά μου έφτασαν στις ΗΠΑ πρόσφυγες από το Μαράς, μετά τα γεγονότα της Γενοκτονίας. Ο πατέρας μου γεννήθηκε στις ΗΠΑ και ήταν το 4ο και μικρότερο παιδί της οικογένειας, με διαφορά 10 χρόνων από το αμέσως προηγούμενο. Ήταν το παιδί που είχε την τύχη να γεννηθεί σε νοσοκομείο. Παντρεύτηκε την μητέρα μου η οποία δεν ήταν Αρμένισσα αλλά Ιρλανδή και αν οφείλω στον πατέρα μου την αρμενική μου καταγωγή, στη μητέρα μου οφείλω την ενασχόλησή μου από μικρή ηλικία με την αρμενική γλώσσα και την αρμενική εκκλησία. Ήταν η μητέρα μου που με ενθάρρυνε από παιδί να παρακολουθώ τα μαθήματα αρμενικών και να συμμετέχω στις εκδηλώσεις της Αρμενικής Καθολικής Εκκλησίας. Η μητέρα μου όπως καταλαβαίνετε ως Ιρλανδή ήταν καθολική και βαθιά θρησκευόμενη, γι' αυτό και φρόντιζε να συμμετέχει πάντα στις εκκλησιαστικές εκδηλώσεις.

Θα σας πω μια χαρακτηριστική ιστορία για τα παιδικά μου χρόνια. Κάθε Κυριακή πηγαίναμε οικογενειακώς στην Αρμενική Καθολική Εκκλησία της Μασαχουσέτης. Όταν φθάναμε στην πλατεία Harvard όπου βρίσκεται η εκκλησία, ο πατέρας μου καθόταν πάντα σε ένα μικροεστιατόριο της πλατείας για να διαβάσει την εφημερίδα του και να πιει τον καφέ του, ενώ εμείς, η μητέρα μου δηλαδή με τα παιδιά, συνεχίζαμε προς την εκκλησία και παρακολουθούσαμε τη θεία λειτουργία. Ήταν πολύ τυπική στα θρησκευτικά μας καθήκοντα, διότι έτσι είχε και η ίδια ανατραφεί. Βέβαια με το τέλος της θείας λειτουργίας, όταν πηγαίναμε για τον καθιερωμένο καφέ στην αίθουσα της εκκλησίας, τότε φυσικά ερχόταν μαζί μας και ο πατέρας μου....

Ήταν λίγο αστείο αυτό, δηλαδή η Ιρλανδή μητέρα μου να πηγαίνει κάθε Κυριακή στην αρμενική εκκλησία και ο Αρμένιος πατέρας μου να κάθεται στο διπλανό καφέ μέχρι το τέλος της λειτουργίας, αλλά έτσι είχε και εκείνος μεγαλώσει. Πρέπει να πω φυσικά πως ήταν πάντα παρών στη θεία λειτουργία των μεγάλων γιορτών.

Αυτή είναι λίγο πολύ η ιστορία της παιδικής και εφηβικής μου ηλικίας. Έμαθα πολλά από τον πατέρα μου, για την καταγωγή μου και την ιστορία της οικογένειας και μάλιστα όχι τόσο με λόγια όσο μέσα από τις εμπειρίες και τα συναισθήματα. Τα βιώματα της επιβίωσης των παππούδων μου είχαν περάσει στον πατέρα μου και στη συνέχεια από εκείνον σε εμένα και τώρα περνούν από εμένα στα παιδιά μου. Πιστεύω ότι οι τεράστιες δυσκολίες που γνώρισαν οι παππούδες μου για την επιβίωση τους, αλλά και όλοι οι Αρμένιοι πρόσφυγες, τους έκαναν δυνατούς απέναντι στις διαρκείς δοκιμασίες, υπομονετικούς και επίμονους και μάλιστα αυτά τα χαρακτηριστικά πέρασαν και στις επόμενες γενιές. Έχουμε καλλιεργήσει υποσυνείδητα τη νοοτροπία του επιζήσαντα μιας καταστροφής, γι΄ αυτό είμαστε ένας λαός δυνατός, προσαρμοστικός και επίμονος, είμαστε μαχητές!

Θέλουμε να μας μιλήσετε για ένα δικό σας κατά κάποιο τρόπο δημιούργημα. Αναφερόμαστε στο Πάρκο Αρμενικής Κληρονομιάς που βρίσκεται στη Βοστώνη.

Ευχαρίστως, άλλωστε είναι και αυτό ένα ακόμη παράδειγμα του πως μέσω της επιμονής καταφέρνουμε να πετυχαίνουμε στόχους. Η αρχική ιδέα ήταν να κατασκευαστεί ένα απλό συμβολικό μνημείο για τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Ξεκινήσαμε να συζητάμε την ιδέα στην αρχή μια μικρή ομάδα ανθρώπων, αλλά στη συνέχεια η ομάδα μεγάλωσε και όπως συνήθως συμβαίνει, οι πολλές και διαφορετικές απόψεις για το τι θα γίνει έφεραν διαφωνίες, με αποτέλεσμα η ιδέα να μένει στάσιμη για περίπου δυο χρόνια. Τελικά χάρη στην επιμονή και το όραμα πολλών Αρμενίων φίλων, η ιδέα ωρίμασε και ξεπέρασε κάθε προσδοκία και πλέον έχουμε ένα πάρκο με ένα σύμπλεγμα μεγάλων κατασκευών στο χώρο πρασίνου Rose Fitzgerald Kennedy. Το κόστος κατασκευής του πάρκου ανήλθε σε 6 εκατομμύρια δολάρια και σήμερα με τη βοήθεια των υποστηρικτών του διαθέτει ένα ειδικό κονδύλι για τη συντήρησή του.

Πρόκειται για μνημείο της Αρμενικής Γενοκτονίας, για να τιμηθεί η μνήμη των θυμάτων της και η μνήμη των θυμάτων κάθε Γενοκτονίας. Παράλληλα όμως στοχεύει να τιμά και όσους επέζησαν και μετανάστευσαν στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες με σκοπό να αγωνιστούν για να ξαναρχίσουν μια νέα ζωή. Αυτό διότι όπως συνηθίζω να λέω στις ομιλίες μου, η Γενοκτονία αφορά ένα μέρος από εμάς αλλά δεν φτάνει για να αναδείξει το ποιοι είμαστε. Είμαστε κάτι πολύ περισσότερο από θύματα μιας Γενοκτονίας. Είμαστε περήφανος και δυνατός λαός που κατάφερε πράγματα θαυμαστά τόσο στην ιστορική μας πατρίδα όσο και στη Διασπορά.

Το Πάρκο Αρμενικής Κληρονομιάς στο οποίο φέτος έγινε μια πολυπληθής εκδήλωση για την επέτειο των 100 χρόνων, υποδέχεται χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο και πιστεύω πως αποτελεί το σημαντικότερο κληροδότημα που θα αφήσω ως δημόσιος λειτουργός.

Παίρνοντας αφορμή από τα παραπάνω θα θέλαμε να μας μιλήσετε για τις εκδηλώσεις που έγιναν φέτος στις ΗΠΑ για την επέτειο των 100 χρόνων από τη Γενοκτονία.

Η φετινή επέτειος της Γενοκτονίας στις ΗΠΑ τιμήθηκε με πολλές εκδηλώσεις, συγκεντρώσεις, συναυλίες, διαλέξεις που κύριο χαρακτηριστικό τους είχαν την πολυπληθή συμμετοχή των Αρμενίων, πολλών θρησκευτικών ηγετών άλλων εθνικών κοινοτήτων, εκπροσώπων της πολιτικής ζωής των ΗΠΑ και πολλών προσωπικοτήτων, όπως για παράδειγμα ο Τούρκος ιστορικός και πανεπιστημιακός Τανέρ Ακτσάμ, ο οποίος εκφώνησε έναν πολύ δυνατό λόγο σε ένα ακροατήριο 15.000 ατόμων στην Times Square της Νέας Υόρκης.

Εκτός από τη συγκέντρωση στην Νέα Υόρκη είχαμε μία τεράστια πορεία στο Glendale στην οποία συμμετείχαν 160.000 άτομα. Πορείες και εκδηλώσεις έγιναν και στη Βοστώνη, στη Μασαχουσέτη, στην Ουάσινγκτον, στο Road Island και σε πολλές ακόμη πόλεις. Εγώ προσωπικά συμμετείχα με ομιλίες σε αρκετές από αυτές και σε όλες τις εκδηλώσεις το κεντρικό ζήτημα που προβάλλαμε ήταν η απαίτηση της αναγνώρισης της Γενοκτονίας από την Τουρκία. Και πρέπει να σας πω πως φέτος συνέβη κάτι ιδιαίτερο. Είχαμε όλοι μια έντονη ανησυχία και αμηχανία πριν τις εκδηλώσεις, λόγω της απογοήτευσης που νοιώθαμε για το γεγονός ότι, ούτε φέτος ο Πρόεδρος των ΗΠΑ τόλμησε να χρησιμοποιήσει τον όρο Γενοκτονία. Τελικά όμως, το κύμα των αναγνωρίσεων διεθνώς και κυρίως από τον Πάπα, η πολυπληθής συμμετοχή του κόσμου και ο έντονος παλμός των συγκεντρώσεων μας ενθουσίασαν όλους. Εκτός από τη θλίψη για τα θύματα της Γενοκτονίας, το συναίσθημα που κυριάρχησε σε όλες αυτές τις εκδηλώσεις ήταν η χαρά όλων για το ότι έπειτα από 100 χρόνια ήμασταν εκεί συγκεντρωμένοι τόσοι πολλοί με τον ίδιο σκοπό για να αποδείξουμε ότι επιζήσαμε και ότι συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε. Και σας λέω ότι σχετικά με την αναγνώριση της Γενοκτονίας από τις ΗΠΑ, ο αγώνας συνεχίζεται και δεν θα τελειώσει μέχρι αυτός ο στόχος να επιτευχθεί.

Γνωρίζουμε πως η Αρμενική Εθνική Επιτροπή στις ΗΠΑ είναι πολύ δραστήρια και οργανωμένη. Πιστεύετε πως η δουλειά που γίνεται στο θέμα των διεκδικήσεων των Αρμενίων είναι επαρκής ή πρέπει να αλλάξει κάτι για να αναμετρηθεί ισότιμα με το πολύ ισχυρό τουρκικό λόμπι στις ΗΠΑ, το οποίο δαπανά τεράστια ποσά για την προπαγάνδα και του οποίου όπως έγινε πρόσφατα γνωστό, επικεφαλής ανέλαβε ο πρώην διευθυντής της CIA, Porter Goss.

Αυτή είναι μια κομβικής σημασίας πρόκληση για τους Αρμένιους. Οι Τούρκοι ρίχνουν διαρκώς λεφτά στην «αρένα». Και οι Αρμένιοι έχουν οικονομικούς πόρους αλλά δεν έχουν φτάσει στα επίπεδα των Τούρκων. Αναφορικά με την Αρμενική Εθνική Επιτροπή στις ΗΠΑ, είναι βέβαιο ότι έχει κάνει τεράστιο έργο, τόσο για την οργάνωση των δομών της όσο και στο θέμα των επαφών με τα πρόσωπα που βρίσκονται στα κέντρα αποφάσεων. Γι' αυτό εξάλλου σήμερα έχει καταφέρει να δημιουργήσει ένα δυναμικό αρμενικό λόμπι με πολλούς υποστηρικτές μέσα στο Κογκρέσο. Ακόμα και αν δεν έχει επιτευχθεί ακόμη το επιθυμητό αποτέλεσμα ως προς την αναγνώριση της Γενοκτονίας, κυρίως λόγω των γεωπολιτικών ισορροπιών, οι δύο αποφάσεις των Επιτροπών του Κογκρέσου είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση αυτή. Και είναι αποτέλεσμα της πολύ μεθοδικής δουλειάς που κάνει η Αρμενική Εθνική Επιτροπή των ΗΠΑ.

Αυτό που κατά τη γνώμη μου μπορεί να γίνει πιο εντατικά και οργανωμένα, είναι όπου υπάρχουν αρμενικές κοινότητες να δημιουργηθούν συνθήκες που θα κάνουν τους πολιτικούς που δραστηριοποιούνται στην περιοχή τους, να νοιώθουν ότι έχουν την υποχρέωση να «λογοδοτήσουν» για τη στάση τους απέναντι στο ζήτημα της Γενοκτονίας. Δηλαδή, οι αρμενικές κοινότητες να αποκτήσουν μια υπόσταση που θα τις καθιστά μια υπολογίσιμη δύναμη για τους πολιτικούς. Ακόμη πιο σημαντικό για να έχουμε καλύτερα αποτελέσματα είναι αυτό που εγώ αποκαλώ ένα «Νέο Ζαρτόνκ», δηλαδή να ενώσουμε εκ νέου τους δεσμούς μας και να αναγεννηθούμε όπως στο αντίστοιχο κίνημα του 19ου αιώνα. Οραματίζομαι ένα μέλλον στο οποίο όλο και περισσότεροι νέοι μας θα εμπλέκονται ενεργά στον δημόσιο βίο και την πολιτική και το οποίο θα πρέπει εμείς οι μεγαλύτεροι να ενθαρρύνουμε, ώστε να ανοίξει ο δρόμος για να ενταχθούν οι νέοι στη Δημόσια Διοίκηση των ΗΠΑ και να αποκτήσουν αξιώματα που θα τους φέρουν στα κέντρα αποφάσεων όχι ως θεατές αλλά ως παίκτες.

Το ξέρουμε όλοι πως έχουμε την τάση να προωθούμε τους νέους μας στο εμπόριο ή σε επαγγέλματα όπως του γιατρού, του μηχανικού και του δικηγόρου και δεν έχουμε σε μεγάλη εκτίμηση τα επαγγέλματα των δημοσίων λειτουργών.

Αυτό πιστεύω ότι πρέπει να αλλάξει και εκτός από το να στηρίζουμε κάποιους πολιτικούς με τους οποίους έχουμε αναπτύξει καλές σχέσεις, να αποκτήσουμε δικούς μας «παίκτες» σε πολιτικές θέσεις. Αυτό κατά την άποψη μου, θα φέρει πολύ σημαντικά αποτελέσματα, τουλάχιστον στις ΗΠΑ.

Μιλήστε μας για τη δουλειά σας. Σήμερα είστε Σερίφης. Τι ακριβώς κάνετε;.

Έχω σπουδάσει νομικά και έχω κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Διοίκηση στo Harvard. Πριν τη σημερινή μου θέση, ήμουν για 14 χρόνια στη Βουλή των Αντιπροσώπων της Πολιτείας και πριν από αυτό υπηρέτησα για 4 χρόνια ως Δημόσιος Κατήγορος στο γραφείο του Εισαγγελέα της κομητείας του Middlesex. Από το 2011 έχω αναλάβει τη θέση του Σερίφη του Middlesex. Η κομητεία του Middlesex είναι από τις μεγαλύτερες στις ΗΠΑ με 54 κωμοπόλεις και πληθυσμό 1.500.000 κατοίκων. Στην αρμοδιότητά μου ανήκουν τα κέντρα επιχειρήσεων και όλος ο στόλος των αυτοκινήτων τους, οι ομάδες αστυνομικών ειδικών αποστολών και τα εκπαιδευμένα σκυλιά τους. Βασική μου όμως ευθύνη είναι η διαχείριση και ο έλεγχος του κόστους για την φροντίδα περίπου 1.500 κρατουμένων, δηλαδή για το κόστος της εκπαίδευσης, της επαγγελματικής κατάρτισης, της ψυχολογικής υποστήριξης και της προετοιμασίας τους για επανένταξη στην κοινωνία ως παραγωγικοί πολίτες.

Θα θέλαμε να μάθουμε και για την ενασχόλησή σας με την πολιτική ως μέλος των Δημοκρατικών.

Το 2014 ήμουν ένας από τους υποψήφιους για την εκλογή εκπροσώπου του Δημοκρατικού κόμματος στο Κογκρέσο. Τελικά μετά τον 2ο γύρο έλαβα τη δεύτερη θέση. Στην υποψηφιότητα αυτή είχα την καλύτερη από κάθε προηγούμενη φορά, στήριξη της αρμενικής κοινότητας.

Όπως γνωρίζουμε έχετε επισκεφθεί την Αρμενία. Ποια είναι η γνώμη σας για τη νεαρή Δημοκρατία της Αρμενίας;

Η 1η φορά που επισκέφθηκα την Αρμενία ήταν πέρσι με αφορμή τη συμμετοχή μου στο μεγάλο συνέδριο της Διασποράς, και η 2η φορά ήταν φέτος. Νοιώθω καλά στην Αρμενία. Είναι μια πολύ όμορφη χώρα, μια χώρα ζωντανή, που τα πάει πολύ καλύτερα από ότι εμείς οι υπόλοιποι νομίζουμε. Και πιστεύω ότι αν της δοθούν οι κατάλληλες ευκαιρίες θα τα πάει ακόμη καλύτερα. Μου αρέσει να περπατώ στους δρόμους και στα πάρκα με τα πολλά σιντριβάνια του Ερεβάν, και παρά το γεγονός ότι δεν έχω συγγενείς εκεί, νοιώθω οικεία με όλους. Ήδη από την πρώτη μου επίσκεψη έχω κάνει καλούς φίλους που με συνόδευσαν στις συναντήσεις μου εκεί και ένοιωθα σαν να ήμουν στο σπίτι μου.

Έχω επισκεφθεί και το Καραμπάχ και είμαι εντυπωσιασμένος από το λαό του. Από το πόσο δυνατοί είναι και από τον αγώνα που κάνουν για τη γη τους. Είδα ανθρώπους στην πρώτη γραμμή του μετώπου και συνειδητοποίησα πόσο σημαντικό είναι για αυτόν το λαό το θέμα της ασφάλειας, κάτι για το οποίο εμείς στη Διασπορά, που ασχολούμαστε περισσότερο με το θέμα της Γενοκτονίας, συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε. Η Αρμενία και το Καραμπάχ βρίσκονται διαρκώς σε απειλή.

Μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της η Αρμενία, έβαλε στην ατζέντα της το θέμα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας. Η Διασπορά ήδη εδώ και 50 χρόνια έχει σε εξέλιξη τον αγώνα για αυτό το ζήτημα. Πιστεύετε ότι Αρμενία και Διασπορά έχουν συνδυάσει τις προσπάθειές τους στο θέμα της Γενοκτονίας με τον σωστό τρόπο;

Συγκριτικά με άλλους λαούς έχουμε μια Διασπορά πολύ καλά οργανωμένη και με πολύ υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Γι' αυτό και έχει καταγράψει τεράστιες επιτυχίες στο θέμα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας σε πολλά θεσμικά επίπεδα και σε παγκόσμια κλίμακα. Αυτές οι επιτυχίες μαρτυρούν τη δύναμη που έχει η αρμενική Διασπορά σε όλες τις χώρες που δραστηριοποιείται. Πιστεύω επίσης ότι έχει συνεισφέρει πολλά στην οικονομική υποστήριξη και την ανάπτυξη της Αρμενίας και φυσικά έτσι θα πρέπει να συνεχίσει. Όσον αφορά την Αρμενία, ξέρουμε πως στο θέμα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας ενεργεί στα πλαίσια των διπλωματικών της επαφών και οφείλει πάντα να τηρεί τις ισορροπίες στο βαθμό που διαφυλάσσει την ασφάλεια και την οικονομική σταθερότητα της χώρας.

Ας γυρίσουμε στις ΗΠΑ. Είπατε ότι νοιώσατε απογοήτευση για το γεγονός ότι ο Πρόεδρος Ομπάμα απέφυγε και φέτος την αναφορά του όρου «Γενοκτονία». Ήταν για όλους μας ότι είχε προηγηθεί και με τους Προέδρους Κλίντον και Μπους. Γιατί πιστεύετε πως συμβαίνει αυτό; Ποιοι είναι οι λόγοι που αποτρέπουν τον Πρόεδρο των ΗΠΑ να πει τη λέξη που αποδίδει την αλήθεια του 1915;

Μου ζητάτε να σας εξηγήσω ενέργειες με τις οποίες εγώ διαφωνώ. Πιστεύω ότι σίγουρα σημαντικό ρόλο σε αυτό έχει παίξει και συνεχίζει να παίζει το οικονομικά πανίσχυρο τουρκικό λόμπι, αλλά σε μεγάλο βαθμό αυτό το αποδίδω στην άγνοια της ιστορίας. Δεν γνωρίζουν την ιστορία όπως θα έπρεπε να την γνωρίζουν. Η προπαγάνδα του τουρκικού λόμπι δεν τους επιτρέπει να κατανοήσουν την αλήθεια. Ένας άλλος λόγος που εγώ διακρίνω αλλά δεν τον συμμερίζομαι είναι, η ανησυχία ότι η αναφορά σε διάπραξη «Γενοκτονίας» μπορεί να προκαλέσει στρατιωτική αστάθεια στην περιοχή. Δεν θεωρώ βάσιμη την άποψη ότι η Τουρκία θα διακόψει τις διπλωματικές ή στρατιωτικές σχέσεις, αλλά ακόμα και αν το κάνει ως πρώτη αντίδραση, αυτό θα είναι ένα στιγμιαίο «κενό» στις σχέσεις και δεν θα έχει διάρκεια. Το έχουμε δει άλλωστε αυτό να συμβαίνει με τόσες χώρες. Διότι τελικά η Τουρκία χρειάζεται περισσότερο τον υπόλοιπο κόσμο από ότι ο κόσμος την Τουρκία. Και θα είναι προς το συμφέρον της Τουρκίας, η οποία θέλει να επανενταχθεί στον σύγχρονο κόσμο και που βλέπει τις χώρες να αναγνωρίζουν η μία μετά τη άλλη τη Γενοκτονία, να βρεθεί μπροστά σε μια αναγνώριση από τις ΗΠΑ και να αναγκαστεί να εγκαταλείψει την πολιτική της άρνησης, αποδεχόμενη την αλήθεια. Ο κόσμος στον οποίο ζούμε άλλωστε, περιλαμβάνει και την Αρμενία και την Τουρκία και για να εξελιχθεί αυτός ο κόσμος πρέπει το ζήτημα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας να λυθεί. Μέχρι να γίνει αυτό, η Τουρκία δεν έχει θέση στο δημοκρατικό κόσμο.

Ποια είναι η άποψή σας για όσους μιλάνε ανοιχτά σήμερα μέσα στην Τουρκία για το ζήτημα της Γενοκτονίας και την ανάγκη αναγνώρισής της;

Γνωρίζω για αυτές τις φωνές στην Τουρκία και για μένα είναι μια πολύ σημαντική εξέλιξη το ότι υπάρχουν πνευματικοί άνθρωποι, δημοσιογράφοι και ακτιβιστές που έχουν ανοίξει αυτή τη συζήτηση κάτω από ένα καθεστώς που δεν ανέχεται καν αναφορά στο θέμα. Είναι ελάχιστοι αυτοί που γνωρίζουν την ιστορία της Γενοκτονίας στην Τουρκία και τώρα με αυτές τις συζητήσεις ο κόσμος ακούει και μαθαίνει για πρώτη φορά την αλήθεια από ανθρώπους με επιστημονικό κύρος, όπως για παράδειγμα ο Τανέρ Ακτσάμ. Και αυτό έχει μεγάλη δύναμη.

Πείτε μας την άποψή σας για τη νέα γενιά των Αρμενίων. Πιστεύετε σε αυτήν;

Κρίνοντας από την εμπειρία μου στη Βοστώνη, θα σας πω ότι σήμερα είμαι πιο αισιόδοξος από τα προηγούμενα χρόνια για τα αποτελέσματα που η νέα γενιά μπορεί να φέρει στον αγώνα μας. Νοιώθω ότι σήμερα οι νέοι μας έχουν και το πάθος και τα τεχνολογικά μέσα για να φέρουν επιτυχίες. Έχουν τη διάθεση, έχουν το ταλέντο και με τη δική μας υποστήριξη θα γίνουν πιο συμμετοχικοί, πιο ενεργοί και θα αναλάβουν την ευθύνη για να φέρουν σε πέρας την αποστολή τους. Το είδα φέτος να συμβαίνει στη Βοστώνη, στις εκδηλώσεις της 100ης επετείου.

Θέλω όμως να πω και κάτι ακόμα που θεωρώ σημαντικό. Γνωρίζουμε όλοι ότι σε όλον τον κόσμο οι αρμενικές κοινότητες, προκειμένου να διαφυλάξουν την κουλτούρα τους, παραμένουν κλειστές. Σίγουρα είναι απαραίτητο να διατηρήσουμε τη γλώσσα και τις παραδόσεις μας, αλλά πρέπει να έχουμε επαφές και με την κοινωνία και τους ανθρώπους που μας περιβάλλουν. Κάποιες φορές αυτό γίνεται πιο χρήσιμο για την επιρροή που μπορεί να έχουμε στους τρίτους. Για παράδειγμα ο λόγος που ο πολιτικός Τεντ Κέννεντυ έγινε ένθερμος υποστηρικτής των αιτημάτων μας ήταν το γεγονός ότι στο παρελθόν είχε συγκατοικήσει με έναν Αρμένιο. Υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα, όπου μια κοινωνική σχέση έγινε η αφορμή να προσεγγίσουμε και να αποκτήσουμε καλούς φίλους και υποστηρικτές.

Κρατήσαμε για το τέλος μια ερώτηση για όσα συμβαίνουν τα τελευταία χρόνια στη Συρία και τη νέα Γενοκτονία που διαπράττει εκεί το Ισλαμικό Κράτος (ISIS). Ποια είναι η γνώμη σας για τον τρόπο αντίδρασης των ΗΠΑ και της Ευρώπης;

Αυτό που συμβαίνει σήμερα στην Συρία είναι η συνέχεια όσων συνέβησαν τον προηγούμενο αιώνα σε βάρος των Αρμενίων, των Ποντίων και των Ασσυρίων. Τότε επρόκειτο για Γενοκτονία κατά των χριστιανών, το ίδιο και σήμερα. Όταν άρχισαν οι πρώτες επιθέσεις κατά του Άσαντ, πολλοί ηγέτες στον κόσμο πίστεψαν πως ήταν θέμα ημερών να καταρρεύσει το καθεστώς του και να ανατραπεί. Γι' αυτό και ακολούθησαν άλλοτε πολιτική σιωπηρής ανοχής και άλλοτε πολιτική υποστήριξης των αντιφρονούντων, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι πολλοί ανάμεσά τους ήταν μέλη της Αλ Κάιντα και άλλων εξτρεμιστικών ομάδων. Όμως η ανατροπή του Άσαντ δεν ήρθε. Ο πολιτικός κόσμος δεν εκτίμησε σωστά το γεγονός ότι το καθεστώς Άσαντ στηριζόταν σε μειονότητες, μία από αυτές ήταν και οι Αρμένιοι, και πως η ανατροπή του θα είχε επιπτώσεις σε αυτές. Δεν είμαι ειδικός στην εξωτερική πολιτική αλλά τα αποτελέσματα σήμερα είναι τραγικά για τους Αρμένιους στο Χαλέπι, στο Κεσάμπ και σε άλλες περιοχές. Έχουμε λοιπόν μια νέα Γενοκτονία και καθημερινά ζω τον τρόμο στα μάτια των Αρμενίων που με αγωνία έρχονται στο γραφείο μου να ζητήσουν την μεσολάβησή μου για να έρθουν οι συγγενείς στους στις ΗΠΑ. Αλλά αυτό όπως γνωρίζετε δεν είναι καθόλου εύκολο. Όσον αφορά τη στάση των ΗΠΑ, δεν μπορώ να πω ότι είναι αυτή που περίμενα, και δεν νομίζω πως μπορεί κανείς να είναι ικανοποιημένος με όσα συμβαίνουν σε βάρος των χριστιανών εκεί. Σκληρές εικόνες απίστευτης βίας με την Τουρκία και το Ισραήλ να συνεχίζουν να στηρίζουν το ISIS.

Κλείνοντας τη συνέντευξη θέλουμε ένα μήνυμα για τους αναγνώστες μας.

Θέλω να σας πω ότι αυτό το 2ο ταξίδι μου στην Ελλάδα ήταν ευλογία για μένα. Είχα την ευκαιρία εκτός από την Αθήνα, να επισκεφθώ και τη Θεσσαλονίκη και να περιηγηθώ και σε άλλα μέρη της πανέμορφης αυτής χώρας. Γνώρισα νέους φίλους και πέρασα όμορφες στιγμές μαζί τους. Λυπάμαι που φεύγω και εύχομαι πραγματικά να μου δοθεί η ευκαιρία να ξανάρθω.

Για τους αναγνώστες των Αρμενικών, εύχομαι να ζήσουμε τη χαρά να συναντηθούμε στην ελεύθερη πατρίδα μας την Αρμενία, όταν θα έχουμε πάρει πίσω τη γη που μας ανήκει μαζί με το δικό μας βουνό, το Αραράτ!

Σας ευχαριστούμε!

«Το Αρτσάχ είναι η πατρίδα κάθε ελεύθερου ανθρώπου που λατρεύει την Ελευθερία και τη Δημοκρατία»

Είναι αδύνατον να περιγραφεί η πολυσχιδής επιστημονική, ανθρωπιστική, πολιτική και λογοτεχνική δράση της ευρωβουλευτού Κύπρου δόκτορος Ελένης Θεοχάρους. Με σπουδές ιατρικής και φιλολογίας και ειδίκευση στην παιδοχειρουργική, αφιέρωσε τη ζωή της στο παιδί, τον άνθρωπο, τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ως μέλος των Γιατρών του Κόσμου και άλλων ανθρωπιστικών οργανώσεων, διοργάνωσε ή πήρε μέρος σε πάμπολλες αποστολές, άμεσης ιατρικής παρέμβασης σε εμπόλεμες ζώνες του πλανήτη, από τη Σρι Λάνκα μέχρι το Αφγανιστάν κι από το Κοσσυφοπέδιο μέχρι τη Ζιμπάμπουε! (25 χώρες!)

Οργάνωσε και συμμετείχε σε 19 αποστολές στην Αρμενία και στο Αρτσάχ, τόσο κατά τη διάρκεια του πολέμου όσο και μετά. Μέσα σε συνθήκες πολέμου και με πρωτόγονα μέσα πραγματοποίησε εκατοντάδες επεμβάσεις σε θύματα του πολέμου –κυρίως παιδιά -αλλά και σε στρατιώτες, αμάχους και αιχμαλώτους.

Εργάστηκε στο κατεστραμμένο από τον πόλεμο παιδιατρικό νοσοκομείο του Στεπανακέρτ, πολλές φορές κάτω από συνεχή κανονιοβολισμό.

Επεμβάσεις σε δεκάδες παιδιά πραγματοποίησε και στο Παιδιατρικό Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Ερεβάν.

Μαχητική και στην πολιτική της δράση, ως βουλευτής και ευρωβουλευτής για δεύτερη θητεία, αγωνίζεται όχι μόνο για τα δίκαια της πατρίδας της, της Κύπρου, αλλά υπέρ όλων των αδικημένων. Έχει εκδώσει πέντε ποιητικές συλλογές. Είναι πρόεδρος της Ομάδας Φιλίας Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου – Αρμενίας.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Απρίλιος - Ιούνιος 2015, τεύχος 85

Ο πόλεμος, η απελευθέρωση και ο αγώνας για την οριστική επίλυση του ζητήματος του Αρτσάχ είναι θέματα που σας απασχολούν και έχετε αγωνιστεί σκληρά για όλα αυτά.

Ποια ήταν η αφορμή και ποιο το γεγονός που σας έκανε να νιώσετε ότι αυτός ο αγώνας σας αφορά, ότι είναι και δικός σας προσωπικός αγώνας για την επικράτηση του δικαίου;

Ο πρώτος και κύριος λόγος είναι η αγάπη που μετέδωσε ο πατέρας μου από παιδί για την ελευθερία και την αυτοδιάθεση των λαών. Αυτές τις αρχές και αξίες του σύγχρονου κόσμου δεν τις έμαθα στη θεωρία, αλλά τις έζησα στην πράξη. Η οικογένειά μου όπως και ολόκληρος ο Κυπριακός Ελληνισμός πολέμησαν για αυτές. Δυστυχώς ο αγώνας μας έμεινε αδικαίωτος. Έτσι, ενώ πολεμήσαμε για την Ένωση της Κύπρου με τη Μητέρα Ελλάδα, τώρα προσπαθούμε να αποφύγουμε τον πλήρη εκτουρκισμό της ακραιφνώς Ελληνικής νήσου. Με το λαό του Αρτσάχ έζησα το Έπος της Απελευθέρωσης. Έζησα τη Μεγάλη Νίκη. Δεν θα ήθελα να μείνει αδικαίωτος ο αγώνας των Αρμενίων στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Θα ήθελα να ζήσω και με τους Έλληνες της Κύπρου το «μεθύσι» της Νίκης, της Απελευθέρωσης.

Το Αρτσάχ είναι η μικρή μου πατρίδα, δέθηκα με ακατάλυτους δεσμούς με την ματωμένη γη του. Το Αρτσάχ είναι η πατρίδα κάθε ελεύθερου ανθρώπου που λατρεύει την Ελευθερία και τη Δημοκρατία. Λατρεύω την Ελευθερία και εντάσσομαι στον Αγώνα κάθε Λαού που παλεύει γι' αυτήν.

Θα θέλαμε να μας περιγράψετε τη δύσκολη εκείνη εποχή του πολέμου στο Αρτσάχ. Βάλτε μας στο κλίμα της εποχής μιλώντας μας για τις δράσεις σας εκεί και το ανθρωπιστικό έργο που επιτελέσατε.

Όταν έφθασα στην Στεπανακέρτ, όλα ήσαν κατεστραμμένα από τον πόλεμο. Τρέχαμε από το ένα νοσοκομείο στο άλλο, προσπαθώντας να χειρουργήσουμε κάτω από αντίξοες συνθήκες, πρωτόγονες και εξουθενωτικές. Χωρίς νερό, θέρμανση, ηλεκτρισμό, εφόδια και φαγητό. Τα καταφέραμε και οι δάφνες στεφάνωσαν τον ηρωικό λαό του Αρτσάχ. Νιώθω πολύ περήφανη. Δεν θα ξεχάσω την γενναιότητα, την περηφάνια και την ευγένεια των κατοίκων. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το άρωμα της αγριοφράουλας που την μάζευαν ακόμη και μέσα σε ναρκοπέδια για να μου την προσφέρουν. Γιατί έκανα το λάθος να πω πόσο με μεθούσε το μαγικό άρωμα της, τόσο μαγικό όσο και η μαγεία του αρμενικού πολιτισμού.

Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από τον τρόπο διεξαγωγής των πρόσφατων κοινοβουλευτικών εκλογών στο Αρτσάχ;

Άριστες. Διαπίστωσα για άλλη μια φορά ότι η δημοκρατία προχωρεί ομαλά στο Αρτσάχ και οι Αρμένιοι της περιοχής ξεδιπλώνουν τις αρετές τους. Οργάνωσαν και διεξήγαγαν εκλογές με παραδειγματικό τρόπο. Αδιάβλητο. Πρέπει να σας πω ότι η εμπειρία μου δεν είναι μόνο από το Στεπανακέρτ, αλλά συνολικά από το Αρτσάχ. Ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα χωριά διαπίστωσα την ηρεμία και την πραότητα, την πολιτική ωριμότητα με την οποία οι Αρμένιοι πήγαν στις κάλπες.

Παρευρεθήκατε στις εκδηλώσεις μνήμης των θυμάτων της γενοκτονίας στις 24 Απριλίου στην Αρμενία. Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από τις πολιτικές εκδηλώσεις και από την τελετή Αγιοποίησης των θυμάτων του 1915;

Συγκλονιστικές! Τι άλλο; Τιμή στους νεκρούς, οι οποίοι καθαγιάστηκαν και πέρασαν στην αθανασία. Στάλθηκε σαφώς το μήνυμα ότι η Τουρκία δεν έχει θέση στην πολιτισμένη ανθρωπότητα εάν δεν αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Αρμενίων, των Ποντίων και των άλλων λαών που κατοικούσαν στη Μικρά Ασία. Αν δεν ζητήσει συγγνώμη. Οι σπασμωδικές αντιδράσεις της τουρκικής Κυβέρνησης φανερώνουν την ενόχλησή της και το κόστος που υπέστη. Ο αγώνας όμως συνεχίζεται ως την τελική δικαίωση. Το θέμα δεν είναι μόνο πολιτικό, είναι και πολιτισμικό και κυρίως ηθικό.

Το τελευταίο διάστημα παρατηρούμε πως οι επαφές σε πολιτικό επίπεδο Κύπρου-Αρμενίας έχουν εντατικοποιηθεί. Σε ποιους τομείς υπάρχουν προοπτικές συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών;

Σε όλους του τομείς. Από την εκπαίδευση, τα Πανεπιστήμια, την Ιατρική και την εξόρυξη μετάλλων, έως τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Δεν αναφέρομαι στην πολιτική στήριξη και αλληλεγγύη μεταξύ Ελλάδας Κύπρου και Αρμενίας, που την θεωρώ δεδομένη και σημαντική. Η στήριξη την οποία μπορούμε να παρέχουμε και το πράττουμε στην Αρμενία εντός της ΕΕ, είναι αδελφικό καθήκον. Για μένα είναι καθήκον και προς μια χώρα που αγαπώ όσο και την πατρίδα μου. Ας μην εκληφθεί ως υπερβολή, αλλά σας λέω ότι θα μπορούσα και να πεθάνω για το Αρτσάχ.

Η Αρμενία και ο πολιτισμός της είναι σημαντικοί παράγοντες για την Ευρώπη. Τώρα ως προς τους λοιπούς τομείς, είναι θέματα που αφορούν τις πολιτικές ανάπτυξης και συνεργασίας και θεωρώ ότι για να προχωρήσουν θα πρέπει να δημιουργηθούν διμερείς επιτροπές για να δούμε πώς προχωρούμε και πώς εμβαθύνουμε.

Στην ομάδα φιλίας Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου-Αρμενίας συμμετέχουν σχεδόν όλοι οι Έλληνες ευρωβουλευτές. Ποιο είναι το πλαίσιο συνεργασίας και δράσης σήμερα και ποια τα μελλοντικά σχέδια της ομάδας;

Η Ομάδα φιλίας Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου-Αρμενίας δρα σε όλα τα επίπεδα. Από το διπλωματικό ως το πολιτιστικό και το ανθρωπιστικό. Προωθεί τα κοινά συμφέροντα ΕΕ και Αρμενίας και δημιουργεί κλίμα καλής συνεργασίας. Γίνεται συνεχής ενημέρωση για την κατάσταση της Αρμενίας. Είναι φυσικό να συμμετέχουν όλοι οι Έλληνες Ευρωβουλευτές και να αγωνίζονται σθεναρά για την Αρμενία.

Η εκλογή του Μουσταφά Ακιντζί στο αξίωμα του Προέδρου του ψευδοκράτους νομίζετε ότι μπορεί να ανοίξει νέες προοπτικές για την επίλυση του Κυπριακού Ζητήματος;

Η εκλογή του Μουσταφά Ακιντζί, παρόλο που τον εκτιμώ ιδιαίτερα ως άνθρωπο, είναι κατά τη γνώμη μου ένα ακόμη τέχνασμα των Αγγλοαμερικανών, του ΟΗΕ και της Τουρκίας στα πλαίσια του σκηνοθετημένου σεναρίου κρίσης και τρομοκράτησης του Κυπριακού Ελληνισμού.

Στόχος είναι να πείσουν τον λαό να αποδεχθεί, όντας εξουθενωμένος και από την οικονομική κρίση το άθλιο σχέδιο Διζωνικής Δικοινοτικής Ομοσπονδίας, (που στην πραγματικότητα σημαίνει διακρατική συνομοσπονδία), τη διάλυση της Κυπριακής Ομοσπονδίας και την οικονομική, στρατιωτική και πληθυσμιακή επικυριαρχία της Τουρκίας σε όλο το νησί. Η «λύση» αυτή, σε λιγότερο από μια γενεά θα οδηγήσει το νησί στον πλήρη εκτουρκισμό. Όλα αυτά περιτυλιγμένα σ'ένα λαμπερό χαρτί με τα αστεράκια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εμείς θα αντισταθούμε.

Στην ομιλία σας στην κεντρική εκδήλωση στην Αθήνα αναφερθήκατε στη σχολή Μελκονιάν. Είναι εφικτή πιστεύετε η επαναλειτουργία της σχολής; Έχετε υπόψη σας να γίνονται κάποιες ενέργειες;

Αν μπορούσα να διαχειριστώ την εκτελεστική εξουσία θα ήταν εφικτή ακόμη και αύριο.

Διευθυντής του γραφείου της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής στην Αρμενία

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Oκτωβριος – Δεκέμβριος 2014 τεύχος 83

"Η επέτειος της εκατονταετηρίδας θα είναι το ξεκίνημα μιας νέας δυναμικής όσον αφορά τις διεκδικήσεις μας"

Η η­με­ρο­μη­νί­α της ε­κα­το­ντα­ε­τη­ρί­δας της Γε­νο­κτο­νί­ας των Αρ­με­νίων σε σχέ­ση με το αρμε­νι­κό ζή­τη­μα εί­ναι κα­τα­λυ­τι­κή. Σε ποια θέ­μα­τα μπο­ρού­με να πού­με ό­τι βά­ζου­με τε­λεί­α και για ποια θε­ω­ρεί­ται α­φε­τη­ρί­α; 

Ε­πει­δή κα­νέ­να α­πό τα ζη­τή­μα­τα δεν έ­χει ε­πι­λυ­θεί, έ­στω εν μέ­ρει, δεν μπο­ρού­με να πού­με ό­τι βά­ζου­με τε­λεί­α σε κα­νένα. Η ε­πέ­τειος της ε­κα­το­ντα­ε­τη­ρί­δας θα μπο­ρέ­σει, και το ελ­πί­ζου­με, να εί­ναι το ξε­κί­νη­μα μιας νέ­ας δυ­να­μι­κής ό­σον α­φο­ρά τις διεκ­δι­κή­σεις μας. Προς αυτήν την κα­τεύ­θυν­ση ε­μείς, ως Αρ­με­νι­κή Ε­θνι­κή Ε­πι­τρο­πή, ε­δώ και με­ρι­κά χρόνια έ­χου­με πά­ρει την πρω­το­βου­λί­α να συ­στή­σου­με μια ε­πι­τρο­πή ει­δι­κών και ε­πι­στη­μό­νων, για τη με­λέ­τη και την ε­πι­στη­μο­νι­κή τεκ­μη­ρί­ω­ση των διεκ­δική­σε­ών μας, ό­σον α­φο­ρά στην πο­λι­τι­κή, η­θι­κή και πρα­κτι­κή πλευ­ρά του ζη­τή­ματος. Μια ερ­γα­σί­α που πρό­σφα­τα ο­λο­κλη­ρώ­θη­κε και το πό­ρι­σμά της εκ­δό­θη­κε σε πολ­λές γλώσ­σες, η ο­ποί­α ελ­πί­ζω σύ­ντο­μα να με­τα­φρα­στεί και στα Ελ­λη­νι­κά. Το θέ­μα των διεκ­δι­κή­σε­ών μας α­πό την Τουρ­κί­α, τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια, προ­σελκύ­ει το εν­δια­φέ­ρον πολ­λών και δια­φο­ρε­τι­κών πο­λι­τι­κών και μη δυ­νά­με­ων, κάτι το ο­ποί­ο δη­μιουρ­γεί α­νη­συ­χί­α. Η ά­πο­ψή μας, την ο­ποί­α έ­χου­με δια­τυ­πώ­σει ποι­κι­λο­τρό­πως, εί­ναι ό­τι αυ­τή η η­με­ρο­μη­νί­α ο­ρό­ση­μο για τον αρ­με­νι­κό λα­ό, θα κα­τα­στεί έ­να γε­γο­νός που θα συ­σπει­ρώ­σει ό­λες τις αρ­με­νι­κές δυ­νά­μεις για μια συ­νο­λι­κή και δυ­να­μι­κή διερ­γα­σί­α προς ε­πί­λυ­ση των ε­θνι­κών μας ζη­τημά­των. Θα πρέ­πει να δώ­σου­με τη σω­στή διά­στα­ση των εν­νοιών και των λέ­ξε­ων. Τι α­κρι­βώς εν­νο­ού­με ό­ταν λέ­με διεκ­δι­κή­σεις, α­πο­ζη­μιώ­σεις και ό­ταν συ­ζη­τάμε για την άρ­ση των συ­νε­πειών της γε­νο­κτο­νί­ας. Ε­πί­σης, πρέ­πει να διευ­κρινί­σου­με και πά­νω σ’ αυ­τό να έ­χου­με ε­θνι­κή συ­νεν­νό­η­ση, τι α­κρι­βώς διεκ­δικού­με α­πό την Τουρ­κί­α ώ­στε να ερ­γα­στού­με προς μια κα­τεύ­θυν­ση. 

Το ζή­τη­μα των διεκ­δι­κή­σε­ων θα πρέ­πει να τύ­χει της ί­διας πα­ναρ­με­νι­κής συ­νεν­νό­η­σης, όπως αυ­τό της α­να­γνώ­ρι­σης της γε­νο­κτο­νί­ας. Θε­ω­ρού­με λοι­πόν ό­τι το ζη­τού­μενο εί­ναι η ε­πέ­τειος αυ­τή να εί­ναι το ξε­κί­νη­μα μιας νέ­ας πιο δυ­να­μι­κής και οργα­νω­μέ­νης δρά­σης που θα έ­χει μια ευ­ρύ­τα­τη στή­ρι­ξη. 

Ή­δη έ­χει αρ­χί­σει η διεκ­δί­κη­ση μέ­σω των διε­θνών δι­κα­στη­ρί­ων, με την ε­ξαγ­γε­λί­α του Κα­θο­λι­κού Πα­τριάρχη Α­ράμ Α΄ ό­τι θα προ­σφύ­γει στα δι­κα­στή­ρια, για την ε­πι­στροφή των πε­ριου­σιών του Κα­θο­λι­κο­σά­του στο Σις, τα οποί­α έ­χουν κα­τα­πα­τη­θεί α­πό το τουρ­κι­κό κρά­τος. Κά­ποιες ε­νέρ­γειες, ό­πως η προ­α­να­φερθεί­σα, τι ε­ξέ­λι­ξη νομί­ζε­τε ό­τι μπο­ρεί να έ­χουν; Ό­ταν θέ­του­με το θέ­μα των διεκ­δι­κή­σε­ων και α­ποζη­μιώ­σε­ων τι α­κρι­βώς εν­νο­ού­με; 

Ε­μείς προσ­διο­ρί­ζου­με το θέ­μα σε τρί­α ε­πί­πε­δα. Κα­ταρ­χήν το ζή­τημα των ε­δα­φι­κών διεκ­δι­κή­σε­ων, ό­που το ε­ντάσ­σου­με μέσα στο γε­νι­κό­τε­ρο πλαί­σιο του ι­στο­ρι­κού δι­καιώ­μα­τος του λα­ού μας. Δεύ­τε­ρον, οι ε­θνι­κοκοι­νο­τι­κές και θρη­σκευ­τι­κές πε­ριου­σί­ες, ό­που μέ­σα σε αυ­τό ε­ντάσ­σε­ται και η πρω­το­βου­λί­α του Κα­θο­λι­κο­σά­του του Σις, που σή­με­ρα ε­δρεύ­ει στο Α­ντι­λιάς του Λι­βά­νου. Βέ­βαια, θα πρέ­πει να ξέ­ρε­τε ό­τι η συ­γκε­κρι­μέ­νη ε­νέρ­γεια α­φο­ρά μό­νο το κτη­ρια­κό συ­γκρό­τη­μα που α­νή­κε στο Κα­θο­λι­κο­σά­το και ό­χι στη συ­νο­λι­κή πε­ριου­σία που ή­ταν τε­ρά­στια. Τρί­τον, οι α­το­μι­κές και προ­σω­πι­κές απο­ζη­μιώ­σεις ι­διω­τι­κών πε­ριου­σιών, ό­που σε αυ­τόν τον το­μέ­α ε­δώ και κά­ποια χρό­νια, με πρω­το­βου­λί­ες νο­μι­κών και δι­κηγό­ρων έ­χουν ξε­κι­νή­σει δι­κα­στικοί α­γώ­νες. Θα πρέ­πει να είμα­στε προ­σε­κτι­κοί ό­σον α­φο­ρά τη δια­δι­κα­σί­α και την ο­ριο­θέτη­ση, ει­δι­κό­τε­ρα των ι­διω­τι­κών α­πο­ζη­μιώ­σε­ων, ώ­στε να μη δη­μιουρ­γεί­ται σύγ­χυ­ση με­τα­ξύ αυ­τών και της συ­νο­λι­κής ε­θνι­κής, ι­στο­ρι­κής, πο­λι­τι­κής και η­θι­κής α­πο­κα­τά­στα­σης του λα­ού μας. Μια τέ­τοια πε­ρί­που κα­τάστα­ση ζή­σα­με, ό­ταν μια με­γά­λη ο­μά­δα ι­διω­τών κα­τέ­φυ­γε νομι­κά, διεκ­δι­κώ­ντας α­πο­ζη­μιώ­σεις α­πό α­σφαλι­στι­κές ε­ται­ρί­ες της ε­πο­χής, που βέ­βαια δεν εί­χαν κα­μί­α σχέ­ση με την πρά­ξη της γε­νο­κτο­νί­ας και κα­τά κά­ποιον τρό­πο «δι­καιώ­θη­καν». Ε­μείς έ­χου­με κά­ποιες εν­στά­σεις για αυ­τές τις πρω­το­βου­λί­ες, για πα­ρά­δειγ­μα, πώς μπο­ρείς να υ­πο­λο­γί­σεις οι­κο­νομι­κά κά­τι που συ­νέ­βη 100 χρό­νια πριν; Δεν δι­καιώ­θη­καν ό­λοι οι δι­καιού­χοι και εί­χα­με νέ­ες δι­κα­στι­κές δια­μά­χες με­τα­ξύ των δι­κη­γό­ρων. Είναι μια ει­κό­να που δεν αρ­μό­ζει στο γε­νι­κό­τε­ρο πλαί­σιο της έν­νοιας της γε­νο­κτο­νί­ας ε­νός λα­ού. Εί­ναι λά­θος να θε­ω­ρούμε ό­τι οι διεκ­δι­κή­σεις μας σε ο­ποιο­δή­πο­τε ε­πί­πε­δο θα ε­πι­λυ­θούν πρω­τί­στως δια της νο­μι­κής ο­δού. Οι πο­λι­τι­κές διερ­γα­σί­ες, η α­να­γνώ­ρι­ση της γε­νο­κτο­νί­ας α­πό τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα, οι πιέ­σεις για εκ­δη­μο­κρα­τι­σμό της Τουρ­κί­ας και γε­νι­κό­τε­ρα, ο α­γώ­νας μας σε πολ­λά ε­πί­πε­δα, θα εί­ναι τα μέ­σα για τη συ­νο­λι­κή ε­πίλυ­ση του Αρ­με­νι­κού Ζη­τή­μα­τος. 

Εί­μα­στε πο­λύ κο­ντά στην έ­ναρ­ξη των εκ­δη­λώ­σε­ων για την ε­κα­το­ντα­ετη­ρί­δα. Ποιες εί­ναι οι ε­νέρ­γειες που έ­χει κά­νει ή σκο­πεύ­ει να κά­νει η Τουρ­κί­α για να α­ντι­πα­ρατεθεί και να δη­μιουρ­γή­σει αρ­νη­τι­κό κλί­μα; 

Θα πρέ­πει να α­να­γνω­ρί­σου­με ό­τι η ση­με­ρι­νή κυ­βέρ­νη­ση της Τουρ­κί­ας α­πό το 2008, ό­ταν με πρωτο­βου­λί­α του Προ­έ­δρου της Αρ­με­νί­ας δη­μιουρ­γή­θη­κε έ­να θε­τι­κό κλί­μα, που ονο­μά­στη­κε «δι­πλω­μα­τί­α του πο­δο­σφαί­ρου», έ­χει κά­νει αρ­κε­τά βή­μα­τα για να δη­μιουρ­γή­σει γέ­φυ­ρες ε­πι­κοι­νω­νί­ας με την Αρ­με­νί­α. Στην τουρ­κι­κή πο­λι­τική η­γε­σί­α, ό­σον α­φο­ρά το Αρ­με­νι­κό ζή­τη­μα, υ­πάρ­χουν δύ­ο δια­φο­ρε­τι­κές προσεγ­γί­σεις. Η μια εί­ναι η κα­τε­στη­μέ­νη α­ντί­λη­ψη δε­κα­ε­τιών, ό­τι «οι Αρ­μέ­νιοι ψεύ­δο­νται, αυ­τοί μας έ­σφα­ξαν, να εκ­δώ­σου­με βι­βλί­α, να κά­νου­με ται­νί­ες για να προ­πα­γαν­δί­σου­με το δί­καιό μας». Προς αυ­τήν την κα­τεύ­θυν­ση σή­με­ρα υ­πάρχει έ­ντο­νη δρα­στη­ριό­τη­τα. 

Η άλ­λη α­ντί­λη­ψη εί­ναι αυ­τή που α­πο­δέ­χε­ται ό­τι πραγ­μα­τι­κά έ­γι­ναν ε­γκλή­μα­τα κα­τά του αρ­με­νι­κού λα­ού κα­τά τη διάρ­κεια του Α΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου και ό­τι πρέ­πει η Τουρ­κί­α να κά­νει κά­ποιες κι­νήσεις κα­λής θέ­λη­σης, να ζη­τή­σει συγ­γνώ­μη α­πό τον αρ­με­νι­κό λα­ό για αυ­τές τις ε­νέρ­γειες και πα­ράλ­λη­λα να δο­θούν προ­νό­μια και το δι­καί­ω­μα στους Αρ­με­νίους που έ­χουν τί­τλους ι­διο­κτη­σί­ας να διεκ­δι­κή­σουν τα α­κί­νη­τά τους και να τους χο­ρη­γη­θεί η τουρ­κι­κή υ­πη­κο­ό­τη­τα. Αυ­τό εί­ναι το μέ­γι­στο που θα μπο­ρού­σε να κά­νει η Τουρ­κί­α σή­με­ρα. Προς αυ­τήν την κα­τεύ­θυν­ση λοι­πόν κι­νεί­ται η η­γε­σί­α της Τουρ­κί­ας και αυ­τό το εί­δα­με με τις δη­λώ­σεις «συλ­λυ­πη­τη­ρί­ων» του Ερ­ντο­γάν στις 23 Α­πρι­λί­ου, που δεν ή­ταν τί­πο­τε άλ­λο πα­ρά μια προ­σπά­θεια να δη­μιουρ­γή­σει τη ψευ­δαί­σθη­ση στην κοι­νή γνώ­μη, ό­τι η Τουρ­κί­α θέ­λει να συμ­φι­λιω­θεί με το πα­ρελ­θόν της. Ό­λο αυ­τό εί­ναι έ­να κα­λο­στημ­μέ­νο ε­πι­κοι­νωνια­κό τέ­χνα­σμα, για να α­να­τρα­πεί η σχέ­ση θύ­τη-θύ­μα­τος και να δη­μιουρ­γη­θεί η ει­κό­να των «α­διάλ­λα­κτων» Αρ­με­νί­ων. 

Μελ­λο­ντι­κά θα πρέ­πει να εί­μα­στε σε ε­τοι­μό­τη­τα για ο­ποια­δή­πο­τε αρ­νη­τι­κή προς ε­μάς ε­νέρ­γεια εκ μέ­ρους της Τουρ­κί­ας. Για πα­ρά­δειγ­μα, τα πρω­τό­κολ­λα που υ­πέ­γρα­ψαν οι δύ­ο χώ­ρες πριν με­ρι­κά χρό­νια και δεν έ­χουν α­κό­μη την έ­γκρι­ση των κοι­νο­βου­λί­ων τους. Η Τουρ­κί­α εν­δέ­χε­ται να ε­πι­λέ­ξει και να προω­θή­σει κά­ποιες α­πό τις συμ­φω­νί­ες και ει­δι­κό­τε­ρα αυ­τές που α­να­φέ­ρο­νται σε γε­νι­κό­τη­τες, χω­ρίς κα­νέ­να χρο­νι­κό πε­ριορι­σμό και πρα­κτι­κή ε­φαρ­μο­γή, για να δεί­ξει ό­τι η ί­δια εί­ναι έ­τοι­μη να κά­νει βή­μα­τα προς τη συμ­φι­λί­ω­ση. Γε­νι­κό­τε­ρα, οι πρα­κτι­κές προ­σέγ­γι­σης της Τουρ­κί­ας τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια, έ­χουν δια­μορ­φω­θεί με ε­πιλε­κτι­κές ε­πα­φές και βα­ριές κα­τη­γο­ρί­ες προς τη δια­σπο­ρά, θε­ω­ρώ­ντας την υπεύ­θυ­νη για τις χρό­νιες α­ντι­πα­ρα­θέ­σεις με­τα­ξύ των δύ­ο λα­ών, οι ο­ποί­ες διαψευ­σθή­καν ό­ταν σύσ­σω­μος ο λα­ός της Αρ­με­νί­ας ε­να­ντιώ­θη­κε στα πρω­τό­κολ­λα Αρ­με­νί­ας- Τουρ­κί­ας. Η Τουρ­κί­α έ­χει δη­λώ­σει ε­πα­νει­λημ­μέ­να και νο­μί­ζω ό­τι το εν­νο­εί, ό­τι δεν θα κά­νει κα­νέ­να βή­μα για την ε­ξο­μά­λυν­ση των σχέ­σε­ων ό­σο δεν ε­πι­λύ­ε­ται το θέ­μα του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ, εν­νο­ώ­ντας φυ­σι­κά μια λύ­ση προς ό­φε­λος του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν. 

Ποια θα πρέ­πει να εί­ναι η στά­ση της κυ­βέρ­νη­σης της Αρ­με­νί­ας σε σχέ­ση με τα πρω­τό­κολ­λα λαμ­βάνο­ντας υ­πό­ψη τις πρό­σφα­τες δη­λώ­σεις του προ­έ­δρου Σαρ­κισιάν α­πό το βή­μα του Ο­Η­Ε; 

Η θέ­ση μας πά­ντα ή­ταν ό­τι τα πρω­τό­κολ­λα ε­κτός α­πό πο­λι­τι­κή συμ­φω­νί­α έ­χουν και τε­ρά­στια νο­μι­κή υ­πό­στα­ση και ι­σχύ. Θα πρέ­πει λοι­πόν τώ­ρα να τα «δο­λοφο­νή­σου­με» νο­μι­κά. Και ε­ξη­γού­μαι: Δυο τρό­ποι υ­πάρ­χουν για να γί­νει αυ­τό. Η Βου­λή της Αρ­με­νί­ας να α­πο­δε­χθεί κα­ταρ­χήν τα πρω­τό­κολ­λα στο σύ­νο­λό τους και ταυ­τό­χρο­να να δώ­σει ερ­μη­νεί­α σε κά­θε άρ­θρο, η ο­ποί­α δεν θα υ­πο­νο­μεύ­ει τα ε­θνι­κά μας συμ­φέ­ρο­ντα. Ο δεύ­τε­ρος και πιο ρε­α­λι­στι­κός τρό­πος εί­ναι να πα­ραι­τη­θού­με α­πό τα πρω­τό­κολ­λα ως χώ­ρα, α­φού η Τουρ­κί­α με τις ε­νέρ­γειές της, μας έ­χει δώ­σει αυ­τήν την ευ­και­ρί­α πολ­λές φο­ρές. Ε­μείς έ­χου­με το δι­καί­ωμα να ι­σχυ­ρι­στού­με ό­τι η Τουρ­κί­α δεν πί­στευε στα πρω­τό­κολ­λα, α­κό­μα και τη στιγ­μή που τα υ­πέ­γρα­φε. Ή­ταν έ­να α­κό­μη δι­πλω­μα­τι­κό και πο­λι­τι­κό τέ­χνα­σμα, για να ρί­ξει στά­χτη στα μά­τια της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας. Προ­τεί­νου­με με­τά την άρ­ση των πρω­το­κόλ­λων, η Αρ­με­νί­α να α­παι­τή­σει μια δια­κρα­τι­κή συμ­φω­νί­α τριών ση­μεί­ων, που θα α­πο­τε­λέ­σει ι­σχυ­ρή και δι­πλω­μα­τι­κή πρω­το­βου­λί­α προς ό­φε­λος της χώ­ρας μας. 

Το πρώ­το άρ­θρο θα λέ­ει ό­τι οι δύ­ο κυ­βερ­νή­σεις α­πο­φάσι­σαν την έ­ναρ­ξη δι­πλω­μα­τι­κών σχέ­σε­ων, το δεύ­τε­ρο ό­τι α­νοί­γουν τα σύ­νο­ρα με­τα­ξύ των δύ­ο χω­ρών, για ε­μπο­ρι­κές και άλ­λες δρα­στη­ριό­τη­τες και το τρίτο το σπου­δαιό­τε­ρο, ό­τι τυ­χόν δια­φο­ρές με­τα­ξύ των δύ­ο χω­ρών θα πρέ­πει να επι­λυ­θούν με ει­ρη­νι­κό τρό­πο και μέ­σα στα πλαί­σια των διε­θνών πο­λι­τι­κών και νο­μι­κών ορ­γα­νι­σμών. Ό­ταν η Τουρ­κί­α θα α­πο­φα­σί­σει να δη­μιουρ­γή­σει σχέ­σεις ά­νευ προ­ϋ­πο­θέ­σε­ων με την Αρ­με­νί­α, το πλαί­σιο αυ­τό που προ­τεί­νου­με ε­μείς εί­ναι τό­σο α­πλό και κα­τα­νο­η­τό, που θα διευ­κο­λύ­νει την ά­με­ση υ­λο­ποί­η­ση της συμ­φω­νί­ας. 

Περ­νώντας στο θέ­μα του Αρ­τσάχ (Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ), πως ερ­μη­νεύε­τε την ο­λο­έ­να και αυ­ξα­νό­με­νη ε­πι­θε­τι­κό­τη­τα των Α­ζέ­ρων, με α­πο­κο­ρύ­φω­μα πρό­σφα­τα την κα­τάρ­ρι­ψη του αρ­με­νι­κού ε­λι­κο­πτέ­ρου και ποια θα πρέ­πει να είναι η α­πά­ντη­ση της Αρ­με­νί­ας; 

Στις αρ­χές του 2008 ο­ρί­στη­κε έ­να πλαί­σιο άρ­θρων και αρ­χών για τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις στο θέ­μα του Αρ­τσάχ. Έ­να α­πό τα άρ­θρα που α­νησυ­χεί ι­διαί­τε­ρα τους Α­ζέ­ρους, εί­ναι αυ­τό που δη­λώ­νει ό­τι το ζή­τη­μα πρέ­πει να ε­πι­λυ­θεί μέ­σα στις αρ­χές της ι­σό­τη­τας και της αυ­το­διά­θε­σης των λα­ών. Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν θε­ω­ρεί ό­τι μπο­ρεί να υ­πάρ­ξει αυ­το­διά­θε­ση του λα­ού στο Αρ­τσάχ, αλ­λά πά­ντα μέ­σα στα σύ­νο­ρα του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, ό­πως αυ­τά ή­ταν ε­πί Σο­βιετι­κής Έ­νω­σης. Αυ­τό εί­ναι μη α­πο­δε­κτό, ό­χι μό­νο α­πό τους Αρ­με­νί­ους, αλ­λά και α­πό τη συ­μπρο­ε­δρί­α της ο­μά­δας του Μιν­σκ. Έ­τσι λοι­πόν προ­σπα­θεί με στρα­τιω­τι­κά, δι­πλω­μα­τι­κά και οι­κο­νο­μι­κά μέ­σα να με­τα­φέ­ρει το ζή­τη­μα σε δια­φο­ρετι­κό πλαί­σιο δια­πραγ­μά­τευ­σης, χω­ρίς βέ­βαια μέ­χρι σή­με­ρα να έ­χει κά­ποια απτά α­πο­τε­λέ­σμα­τα. 

Η τα­κτι­κή που α­κο­λου­θεί το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, ι­διαί­τε­ρα τις πα­ρα­μο­νές δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων, εί­ναι να προ­κα­λεί τε­χνη­τή έ­ντα­ση για να πιέσει την αρ­με­νι­κή πλευ­ρά, αλ­λά και να πα­ρου­σιά­σει το θέ­μα σε άλ­λη διά­στα­ση, α­πό αυ­τή που εί­ναι στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Η δι­κή μας α­πά­ντη­ση σε ό­λα αυ­τά είναι ό­τι, κα­ταρ­χήν θα πρέ­πει να δο­θεί η στρα­τιω­τι­κή α­πά­ντη­ση που αρ­μό­ζει στην πε­ρί­στα­ση, κά­τι το ο­ποί­ο κα­τά έ­να μέ­ρος έ­γι­νε και το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο, να ερ­γα­στού­με προς την κα­τεύ­θυν­ση της διε­θνής α­να­γνώ­ρι­σης του Αρ­τσάχ. Ε­άν εμείς κα­τα­φέ­ρου­με να δη­μιουρ­γή­σου­με σχέ­σεις πο­λι­τι­κές και οι­κο­νο­μι­κές με ο­ρι­σμέ­νες χώ­ρες του κό­σμου, στο ε­πί­πε­δο που εί­ναι οι ση­με­ρι­νές σχέ­σεις της Αρ­με­νί­ας με το Αρ­τσάχ, αυ­τό θα εί­ναι μια ι­σχυ­ρή πί­ε­ση για να κα­τα­νο­ήσει το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ό­τι ο χρό­νος κυ­λά­ει ε­νά­ντια στα συμ­φέ­ρο­ντα του και θα πρέ­πει να αλ­λά­ξει την α­νυ­πο­χώ­ρη­τη και ε­πι­θε­τι­κή πο­λι­τι­κή που έ­χει σή­μερα. 

Η α­ζε­ρι­κή η­γε­σί­α έ­χει συ­νει­δη­το­ποιή­η­σει πια, ό­τι πο­τέ δεν θα έ­χει την κυ-ριαρ­χί­α πά­νω στο Αρ­τσάχ και ψά­χνει να βρει έ­ναν τρό­πο για να α­πο­δε­σμευ­θεί με το μι­κρό­τε­ρο δυ­να­τό πλήγ­μα στην α­ξιο­πρέ­πειά της. 

Η κυ­βέρ­νη­ση του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν δια­θέ­τει δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια για να κά­νει την προ­πα­γάν­δα της, προ­βάλ­λο­ντας μια πλα­σμα­τι­κή ει­κό­να της χώ­ρας. Δια­θέ­τει με­γά­λα κε­φά­λαια για να δη­μιουργή­σει ο­μά­δες «φί­λων» πο­λι­τι­κών, δη­μο­σιο­γρά­φων και ε­πιχει­ρη­μα­τιών. Ε­μείς που δεν έ­χου­με αυ­τήν τη δυ­να­τό­τη­τα, με ποια ό­πλα μπο­ρού­με να πο­λε­μή­σου­με; 

Σί­γου­ρα για κά­ποιες ε­νέρ­γειες του Α­ζερμπα­ϊ­τζάν δεν έ­χου­με τη δυ­να­τό­τη­τα να δώ­σου­με α­πά­ντη­ση. Ει­δι­κό­τε­ρα σε θέ­μα­τα οι­κο­νο­μι­κών συμ­φε­ρό­ντων, τα ο­ποί­α με­τα­φρά­ζο­νται σε πο­λι­τι­κές ε­πιλο­γές α­πό τις κυ­βερ­νή­σεις κά­ποιων χω­ρών. Ε­μείς κα­τα­φέ­ρα­με να έ­χου­με πρόσβα­ση στις κυ­βερ­νή­σεις δια­φό­ρων χω­ρών και να ε­ξι­σορ­ρο­πού­με τη στά­ση των κυ­βερ­νή­σε­ων αυ­τών, για να μην έχουν με­ρο­λη­πτι­κή πο­λι­τι­κή υ­πέρ του Α­ζερ­μπαϊ­τζάν. Μά­λι­στα, υ­πάρ­χουν πά­ρα πολ­λά πα­ρα­δείγ­μα­τα τα τε­λευ­ταία χρό­νια προς αυ­τή την κα­τεύ­θυν­ση. Η οι­κο­νο­μική σχέση που έ­χουν κά­ποιες χώ­ρες με το Αζερ­μπα­ϊ­τζάν, ει­δι­κό­τε­ρα στον ε­νερ­γεια­κό το­μέ­α, δεν ση­μαί­νει ό­τι οι κυ­βερνή­σεις των χω­ρών αυ­τών α­πο­δέ­χο­νται την ε­πι­θε­τι­κή πο­λι­τι­κή των Α­ζέ­ρων προς τους γεί­το­νές τους και την αυ­ταρ­χι­κή δια­κυ­βέρ­νη­ση μέ­σα στη χώ­ρα. 

Ό­ταν ξε­κί­νη­σε ο α­γώ­νας στο Αρ­τσάχ, υ­πήρ­ξε μια θε­τι­κή στά­ση πολ­λών χω­ρών, ει­δικό­τε­ρα στην Ευ­ρώ­πη, που έ­βλε­παν το θέ­μα ως α­πο­κα­τά­στα­ση μιας ι­στο­ρι­κής αδι­κί­ας που συ­νέ­βη μέ­σα στα πλαί­σια της Σο­βιε­τι­κής κυ­ριαρ­χί­ας. Δη­λα­δή εί­χαν α­ντί­λη­ψη της πραγ­μα­τι­κής διά­στα­σης του ζη­τή­μα­τος. Σή­με­ρα τα πράγ­μα­τα έχουν αλ­λά­ξει. Το πο­λι­τι­κό προ­σω­πι­κό των χω­ρών δεν γνω­ρί­ζει το θέ­μα και προς αυ­τήν την κα­τεύ­θυν­ση έ­χου­με να κά­νου­με πολ­λή δου­λειά. 

Το τε­λευ­ταί­ο διά­στη­μα δια­πι­στώνε­ται ό­τι υ­πάρχει μια κι­νη­τι­κό­τη­τα α­πό την Αρ­με­νι­κή Ε­θνι­κή Ε­πι­τρο­πή, ει­δι­κό­τε­ρα μέ­σα στην Ευρώ­πη, ό­που έ­χουν ι­δρυ­θεί νέ­ες ε­πι­τρο­πές σε πολ­λές πό­λεις. Ποιες εί­ναι οι προ­τε­ραιό­τη­τές σας για το ά­με­σο μέλ­λον;

Βα­σι­κή προ­τε­ραιό­τη­τα δί­νου­με σε ό­λα τα θέ­μα­τα που ά­πτο­νται του ζη­τή­μα­τος της Γε­νο­κτο­νί­ας, δη­λα­δή α­να­γνώ­ρι­ση, ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης, η­θι­κή και υ­λι­κή α­πο­κα­τά­στα­ση. Ε­πί­σης το ζή­τη­μα του Αρ­τσάχ εί­ναι και αυ­τό έ­να α­πό τα βα­σι­κά θέ­μα­τα που δου­λεύ­ου­με, ει­δι­κό­τε­ρα στην Ευ­ρώ­πη, ό­που γί­νο­νται οι δια­κρα­τι­κές δια­πραγ­μα­τεύ­σεις για την διευ­θέ­τη­ση του ζη­τή­μα­τος. Δεν πρέ­πει να ε­φη­συ­χά­σου­με ε­πει­δή πριν με­ρι­κά χρό­νια πάρ­θη­καν κά­ποιες α­πο­φά­σεις, οι ο­ποί­ες ή­ταν προς την κα­τεύ­θυν­ση της δί­καιας ε­πί­λυ­σης του ζη­τή­μα­τος.
Πρέ­πει να εί­μα­στε σε διαρ­κή ε­γρή­γορ­ση. Άλ­λα θέ­μα­τα τα ο­ποί­α μας α­πα­σχο­λούν εί­ναι τα προ­βλή­μα­τα και τα δι­καιώ­μα­τα της αρ­με­νι­κής μειο­νό­τη­τας του Τσαβάχ­κ στη Γε­ωρ­γί­α, οι αρ­με­νι­κές κοι­νό­τη­τες της Μέ­σης Α­να­το­λής, που βρί­σκονται σε κίν­δυ­νο και ζη­τή­μα­τα των αρ­με­νι­κών κοι­νο­τή­των στην Ευ­ρώ­πη, ό­πως η δια­τή­ρη­ση του πο­λι­τι­σμού και της γλώσ­σας μέ­σα α­πό την εκ­παί­δευ­ση, κα­θώς και άλ­λα ορ­γα­νω­τι­κά θέ­μα­τα.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν
Περιοδικό «Aρμενικά» Ιούλιος - Σεπτέμβριος 2014. Τεύχος 82

«Ο Αρμενικός Στρατός έχει την ικανότητα να κρατήσει ψηλά την τιμή της πατρίδας μας»

Οι ε­πι­θέ­σεις των Α­ζέρων στα στρα­τιω­τι­κά φυ­λά­κια της Αρ­με­νί­ας και του Αρ­τσάχ (Κα­ρα­μπάχ) φέ­τος το κα­λο­καί­ρι πή­ραν δια­στά­σεις μι­κρής πο­λε­μι­κής σύρ­ρα­ξης. Ποιο εί­ναι κα­τά την ά­πο­ψή σας το μή­νυ­μα που θέ­λη­σε να δώ­σει η κυ­βέρ­νη­ση του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν στην Αρ­με­νί­α και τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα;

Κατ’ αρ­χάς, θα ή­θε­λα να το­νί­σω ό­τι χά­ρη στις δι­κές μας πα­ρεμ­βά­σεις, α­πό την πλευ­ρά του Υ­πουρ­γεί­ου Α­μύ­νης, η πα­ρού­σα κα­τά­στα­ση στα σύ­νο­ρα εί­ναι σχετι­κά ή­ρε­μη, οι ε­πι­θέ­σεις α­πό την πλευ­ρά των Α­ζέ­ρων έ­χουν πε­ριο­ρι­στεί και δεν έ­χουν κα­τα­γρα­φεί προ­σπά­θειες ε­πι­χει­ρή­σε­ων δο­λιο­φθο­ράς και κα­τα­σκοπί­ας. Ε­μείς κά­νου­με τα πά­ντα, ώ­στε οι κάτοικοι του Αρτσάχ και της Δημοκρατίας της Αρμενίας να νοιώθουν ασφάλεια και να μη δημιουργούνται επεισόδια στα σύνορα.
Με λύπη διαπιστώνουμε ότι ο διακαής πόθος της γειτονικής χώρας να εντείνει επιτηδευμένα τα τεκταινόμενα στα σύνορα αποσβήνεται μόνον κατόπιν επιχειρήσεων από την αρμενική πλευρά. Εφ’ όσον το Αζερμπαϊτζάν δεν αναγνωρίζει την αναποτελεσματικότητα αυτής της ύπουλης τακτικής του, πρέπει εμείς διαρκώς να προνοούμε τόσο για την προστασία μας, όσο και να αντιδρούμε, προσαρμοζόμενοι στις περιστάσεις.
Σε ό,τι αφορά τη δράση του Αζερμπαϊτζάν στα τέλη Ιουλίου με αρχές Αυγούστου, αυτή μπορεί να ερμηνευτεί με δύο τρόπους. Πρώτον, επιθυμεί να μετατρέψει το ζή­τη­μα του Αρ­τσάχ σε μεί­ζον θέ­μα, κυ­ρί­ως την πα­ρα­μο­νή της συ­νά­ντη­σης των η­γε­τών των δύ­ο χω­ρών, ι­δί­ως με τη συ­μπρο­ε­δρί­α της Ο­μά­δας του Μιν­σκ (OSCE Minsk Group) και να συ­ντη­ρή­σει το πο­λε­μι­κό κλί­μα, με σκο­πό να α­σκή­σει πιέ­σεις στην αρ­με­νι­κή πλευ­ρά στη διάρ­κεια των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων.

Δεύ­τε­ρον, ε­πωφε­λού­με­νο της προ­σο­χής της πα­γκό­σμιας κοι­νό­τη­τας στα γε­γο­νό­τα της Ου­κρανί­ας, το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ε­πι­θυ­μεί να δώ­σει λύ­ση στην α­ντι­πα­ρά­θε­ση με ε­κτε­τα­μένες στρα­τιω­τι­κές ε­πι­χει­ρή­σεις.

Ό­λοι μας διαπιστώσαμε  την πα­τα­γώ­δη απο­τυ­χί­α των ε­πί­λε­κτων ει­δι­κών δυ­νά­με­ων του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, που κά­ποιες α­πό αυ­τές έ­χουν εκ­παι­δευ­τεί στην Τουρ­κί­α, σε ό­λες σχε­δόν της στρα­τιω­τι­κές επι­χει­ρή­σεις του Αυ­γού­στου με δε­κά­δες νε­κρούς και τραυ­μα­τί­ες. Ποια εί­ναι τα βα­σι­κά ποιο­τι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του τό­σο α­ξιό­πιστου και α­πο­τε­λε­σμα­τι­κού στρα­τού που έ­χει σή­με­ρα η Αρ­με­νί­α και το Αρ­τσάχ;

Ο Αρ­με­νι­κός Στρα­τός, ο ο­ποί­ος έ­χει συ­στα­θεί με τε­ρά­στιες θυ­σί­ες, νί­κη­σε, την κρί­σι­μη αυ­τή ε­πο­χή, στο μέ­τω­πο του Αρ­τσάχ και ο­λο­κλή­ρω­σε τη λα­μπρή του α­πο­στο­λή, έ­χο­ντας στο πλευ­ρό του ει­λι­κρι­νή παλ­λα­ϊ­κή υ­πο­στή­ρι­ξη. Ο στρα­τός αυ­τός εί­ναι η με­γα­λύ­τε­ρη δο­μή της νε­ο­λαί­ας της Αρ­με­νί­ας και του Αρ­τσάχ. Το­πο­θε­τη­μέ­νοι στα ση­μεί­α κλει­διά των συ­νό­ρων της Αρ­με­νί­ας και του Αρ­τσάχ, οι στρα­τιώ­τες αυ­τοί, η­λι­κί­ας 18-20 χρό­νων και οι α­ξιω­μα­τι­κοί των Ε­νό­πλων Δυ­νά­με­ων μας, στέ­κουν βέ­βαιοι, νέ­οι, έ­ξυ­πνοι, αυ­θόρ­μη­τοι και ι­σορρο­πη­μέ­νοι. Δια­θέ­τουν υ­ψη­λό φρό­νη­μα και άρ­τια εκ­παί­δευ­ση. Αυ­τό εί­ναι το α­πο­τέ­λε­σμα της δει­νό­τη­τας των διοι­κη­τών να ορ­γα­νώ­νουν σω­στά και ε­πά­ξια την εκ­παί­δευ­ση των στρα­τιω­τών και α­πό τη με­ριά των τε­λευ­ταί­ων να μην υ­ποχω­ρούν μπρο­στά στις δυ­σκο­λί­ες και να φέ­ρουν σε πέ­ρας το κα­θή­κον τους, πράγμα που δη­λώ­νει την ε­πι­θυ­μί­α αλ­λά και την ι­κα­νό­τη­τα να κρα­τή­σουν ψη­λά την τι­μή της πα­τρί­δας.
Πέ­ραν αυ­τού, δεν έ­χου­με την πρό­θε­ση να σπα­τα­λή­σου­με μά­ταια τα χρό­νια αυ­τά της ει­ρή­νης και συ­νε­χώς πραγ­μα­το­ποιού­με βελ­τιω­τικές αλ­λα­γές στο α­μυ­ντι­κό μας σύ­στη­μα που θα έ­χουν ως α­πο­τέ­λε­σμα τη διαρ­κή ε­ξά­σκη­ση της πο­λε­μι­κής ε­τοι­μό­τη­τας των ε­νό­πλων δυ­νά­με­ων της χώ­ρας μας. 

Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν έ­χει δη­μιουρ­γή­σει έ­να τε­ρά­στιο ο­πλο­στά­σιο με με­γά­λο ό­γκο και ποιό­τη­τα στρα­τιω­τι­κού υ­λι­κού σύγ­χρο­νης τε­χνο­λο­γίας. Ποια είναι η αντίδραση από την πλευρά μας γνωρίζοντας τις περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες της χώρας μας έναντι του αντιπάλου;

Πράγματι, αυτό το ζήτημα τίθεται συνεχώς. Το Αζερμπαϊτζάν εξοπλίζεται με μεγάλης ποσότητας πολεμικο-τεχνικό υλικό. Ωστόσο, δε νομίζω ότι υπάρχει λόγος να ανησυχούμε. Ο αντίπαλος κατέχει άρτιο πολεμικό εξοπλισμό αλλά και εμείς το ίδιο. Αυτός περισσότερο, εμείς λιγότερο, αλλά με έξυπνο τρόπο. Δεν πρέπει να συγκρίνουμε το Αζερμπαϊτζάν με εμάς και σας διαβεβαιώνω ότι έχουμε διαφορετικό πρόγραμμα και στρατηγική.
Δεν μπαίνουμε σε αγώνα δρόμου με τον αντίπαλο. Σε πιθανή πολεμική αντιπαράθεση με τον εχθρό αντιτάσσουμε την ευφυή άμυνα και την επίτευξη μεγάλων στόχων με μικρές δυνάμεις. Μια άμυνα που θα περιλαμβάνει διάσπαρτες και αποκεντρωμένες ενέργειες, μέσω των οποίων θα εφαρμόσουμε την τακτική μας. Επιτρέψτε μου, προς το παρόν, να περιοριστώ σε αυτά. 

Με την πολεμοχαρή ρητορική που διακρίνει τον τελευταίο διάστημα τον Πρόεδρο Αλίεφ συμπεραίνουμε ότι η έναρξη ενός πολέμου ευρείας κλίμακας είναι πολύ πιθανή. Ποια συμφέροντα θα εξυπηρετούσε μια τέτοια εξέλιξη γνωρίζοντας ότι και οι δύο χώρες σήμερα είναι εξοπλισμένες με τεράστιας ισχύος και καταστροφικής δυνατότητας οπλισμό;

Πρέπει να αρχίσω λέγοντας ότι εμείς ασκούμε πολιτική συμμαχιών και συνεργασιών που περιορίζουν σημαντικά το ενδεχόμενο να ξεσπάσει πόλεμος. Οι διαδικασίες διευθέτησης της αντιπαράθεσης στο Αρτσάχ εξελίσσονται ανεξάρτητα από τις κινήσεις του Αζερμπαϊτζάν, από την ικανοποίηση ή την δυσαρέσκειά του,  από τις δηλώσεις του και από τον πολεμικό εξοπλισμό που έχει στην κατοχή του. Σε ό,τι αφορά αυτούς που επιδιώκουν κάποιο όφελος από πιθανό πόλεμο, υπό τις παρούσες συνθήκες, θεωρώ πως η πιθανότητα άμεσου ενδιαφέροντος από ξένες δυνάμεις και διεθνείς οργανισμούς, είναι χαμηλό.

Πώς ερμηνεύετε την απόφαση της συμμάχου μας Ρωσίας να διαθέσει προς πώληση στο Αζερμπαϊτζάν στρατιωτικό εξοπλισμό μεγάλης στρατηγικής σημασίας σε μια περίοδο μάλιστα που στο Αρτσάχ και στα βόρεια σύνορα της Αρμενίας η επιθετικότητα των Αζέρων βρίσκεται στο αποκορύφωμά της μετά τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός το 1994;

Η πολιτική της Ρωσίας στη στρατιωτική συνεργασία και στους εξοπλισμούς είναι σαφώς αναβαθμισμένη με την Αρμενία σε σχέση με την αντίστοιχη επιλογή της Ρωσίας για την πώληση όπλων στο Αζερμπαϊτζάν. Επιπλέον, οι πωλήσεις αυτές  πραγματοποιούνται κάτω από την κατάλληλη επίβλεψη. Σε ό,τι αφορά τον εξοπλισμό των ενόπλων δυνάμεων της Αρμενία, δε μένουμε πίσω από τις εξελίξεις και τον εκσυγχρονισμό της περιοχής. Αν μετά από το Μάη του 1994, είμαστε ικανοί, χωρίς την παρέμβαση τρίτης δύναμης, να κρατήσουμε την ισορροπία στην περιοχή, χάρη στην ποιότητα και το μαχητικό πνεύμα των στρατευμάτων μας, αυτό σημαίνει ότι ο Αρμενικός Στρατός είναι πολύ ανταγωνιστικός, πράγμα που πρέπει όλοι να υπολογίζουν.

Γνωρίζουμε την πολύχρονη συνεργασία των δύο χωρών Ελλάδας και Αρμενίας στον τομέα της εκπαίδευσης. Υπάρχουν σχέδια για κάποια στρατιωτική συνεργασία σε άλλους τομείς μελλοντικά;

Όπως γνωρίζετε, η Ελλάδα αποτελεί για μας έναν πολύ σημαντικό σύμμαχο. Ιδίως στο πεδίο της στρατηγικής, διατηρούμε συνεργασία που συνεχώς βελτιώνεται και εμβαθύνεται. Είναι γνωστό ότι, σχεδόν κάθε χρόνο, πραγματοποιούνται επισκέψεις μεταξύ των Υπουργών Αμύνης και των αρχηγών των ενόπλων δυνάμεων των δύο χωρών. Οι επαφές αυτές αποδεικνύουν από μόνες τους την επάρκεια και την πληρότητα της συνεργασίας που είναι βασισμένη στην αμοιβαία εκτίμηση. Στον τομέα της άμυνας, η διμερής συνεργασία μεταξύ των χωρών μας είναι πολυεπίπεδη, αρχίζοντας από τη στρατιωτική εκπαίδευση και τις σπουδές έως και τη συνεργασία στην παραγωγή στρατιωτικού υλικού.
Εκτός αυτού, η συνεργασία μας επεκτείνεται και στους κύκλους του ΝΑΤΟ, ειδικότερα στην αποστολή των ειρηνευτικών δυνάμεων στο Κόσσοβο, οι Αρμένιοι υπηρετούντες παλαιότερα είχαν ενταχθεί στη Ελληνική δύναμη της περιοχής. Σήμερα συνεχίζουν να καταρτίζονται στο κέντρο που βρίσκεται στα περίχωρα του Κιλκίς, το οποίο έχει πιστοποιηθεί ως εκπαιδευτικό κέντρο του ΝΑΤΟ.

Πώς αξιολογείτε την εκπαίδευση, την ικανότητα και την εξέλιξη μέσα στο στράτευμα των Αρμενίων αποφοίτων των ελληνικών Στρατιωτικών Σχολών που σήμερα αποτελούν έναν αρκετά μεγάλο αριθμό μέσα στο αρμενικό στράτευμα;

Οπωσδήποτε, δεν πρέπει να ξεχνάμε τη φιλοξενία των Αρμενίων σπουδαστών στις Στρατιωτικές Σχολές της Ελλάδας και, ιδιαίτερα, στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων (ΣΣΕ).
Πρέπει να τονιστεί ότι κάποτε η Ελλάδα ήταν ο πρώτος εταίρος που μας πρόσφερε τη δυνατότητα να αποκτήσουμε τις γνώσεις της λεγόμενης «Δυτικής Στρατιωτικής Σχολής», και με την ευκαιρία αυτή θέλω να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου για μια ακόμη φορά στην ηγεσία της φίλης χώρας. Οι Αρμένιοι απόφοιτοι των ελληνικών αυτών σχολών υπηρετούν αυτήν τη στιγμή την πατρίδα μας στον τομέα διαφύλαξης της ειρήνης, στα συνεργαζόμενα με το ΝΑΤΟ στρατιωτικά μας τμήματα, στην Ειρηνευτική Ταξιαρχία, στο Ειρηνευτικό Τάγμα Μηχανικού και στο Κινητό Νοσοκομείο Εκστρατείας, όπου η γνώση γλωσσών, όχι μόνον ελληνικών αλλά και αγγλικών, όπως και καλή γνώση των κανονισμών του ΝΑΤΟ αποτελούν αξιόλογα προσόντα. Επιπλέον, το Ειρηνευτικό Τάγμα, από το οποίο προήλθε η Ειρηνευτική Ταξιαρχία, σχηματίστηκε από την ίδια την ομάδα των σπουδασμένων στην Ελλάδα αξιωματικών μας, οι οποίοι συνεχίζουν και τώρα να κατέχουν σημαντικές θέσεις στην Ειρηνευτική Ταξιαρχία.

Θα θέλατε να στείλετε ένα μήνυμα στους Αρμενίους της Ελλάδας που με αγωνία παρακολουθούν τις εξελίξεις στα σύνορα της πατρίδας μας;

Θεωρούμε πολύ σημαντική την υποστήριξη της αρμενικής διασποράς, που πάντα έχει σταθεί στο πλευρό της Αρμενίας, πάντα παρακολουθεί τα τεκταινόμενα στην πατρίδα και ανησυχεί για την ασφάλεια της. Επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στην ελληνοαρμενική κοινότητα, για τη βοήθειά της, το απρόσκοπτο ενδιαφέρον της και τη συμπονετική στάση της απέναντι στην Αρμενία.
Είμαστε πεπεισμένοι ότι οι συμπατριώτες μας, που ζουν στην Ελλάδα, βαδίζουν στο πλευρό της Δημοκρατίας της Αρμενίας και με το έργο τους ενισχύουν ακόμα περισσότερο τις ήδη φιλικές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Αρμενίας.

Ο στυλοβάτης της Αγκός

Στην Κουήν Μινασιάν

Περιοδικό «Aρμενικά» Ιούλιος - Σεπτέμβριος 2014. Τεύχος 82

 Ο Σαρ­κίς Σε­ρο­πιάν εί­ναι έ­νας αυ­το­δί­δα­κτος ε­ρευ­νη­τής και πα­θια­σμέ­νος αγω­νι­στής. Mα­ζί με τον Χρα­ντ Ντιν­κ, ήταν α­πό τους συ­νι­δρυ­τές της ε­φη­με­ρί­δας Α­γκός της Πό­λης, στην ο­ποί­α ερ­γά­ζε­ται μέ­χρι σή­με­ρα. Α­πό τα νιά­τα του ορ­γώ­νει σπι­θαμή προς σπι­θα­μή τις ανα­το­λι­κές ε­παρ­χί­ες της Τουρ­κί­ας και γνω­ρί­ζει αρ­κε­τά για την ι­στο­ρί­α της Μι­κράς Α­σί­ας. Τις ε­μπειρί­ες του τις μοι­ρά­ζε­ται α­πλό­χε­ρα με τους α­να­γνώ­στες της Α­γκός, με άρ­θρα κυ­ρί­ως στις αρ­με­νι­κές της σε­λί­δες. O πο­λύ­τι­μος γρα­πτός του λό­γος εί­ναι ε­ξί­σου με­στός και γλυ­κός με τις προ­φο­ρι­κές α­φη­γή­σεις του, διό­τι γρά­φει και α­φη­γεί­ται ορ­μώ­με­νος α­πό τα βιώ­μα­τά του.
Στις αρ­χές της δε­κα­ε­τί­ας του ’50, κα­τά την υ­πο­χρε­ω­τι­κή στρα­τιω­τι­κή του θη­τεί­α ο Σαρ­κίς Σε­ρο­πιάν υ­πη­ρέ­τη­σε στις α­πο­μα­κρυ­σμέ­νες α­να­το­λι­κές ε­παρ­χί­ες της Τουρ­κί­ας. Έ­τσι α­πό πο­λύ νέ­ος βρέ­θη­κε στην ι­στο­ρι­κή γη των προ­γό­νων του, ήρ­θε σε ε­πα­φή με τον τό­πο και τους αν­θρώ­πους της, έ­γι­νε μάρ­τυ­ρας ζω­ντανών προ­φο­ρι­κών α­φη­γή­σε­ων, ει­δι­κό­τε­ρα με ε­κεί­νους που ζού­σαν α­πό πα­λιά ε­κεί. Συν­δέ­θη­κε μα­ζί τους με στε­νούς δε­σμούς φι­λί­ας, που δια­τη­ρεί ως σή­με­ρα, α­κό­μη και με τους α­πο­γό­νους τους. Άν­θρω­πος με κό­τσια,
ο Σαρκίς «Αγ­πα­ρίκ» εί­ναι έ­νας πο­λύ α­πλός και προσι­τός «τι­τά­νας». Έ­χω την τύ­χη τα τε­λευ­ταί­α τρί­α χρό­νια να συ­ντα­ξι­δεύ­ω μα­ζί του στα ο­δοι­πο­ρι­κά που ορ­γα­νώ­νει ο σύλ­λο­γος Αρ­με­νί­ων Αρχι­τε­κτό­νων της Πό­λης - Χά­ι­Τζαρ, να περ­πα­τώ μα­ζί του στα ί­χνη των χα­μέ­νων πο­λι­τι­σμών και να τον α­κού­ω να α­πο­κα­λύ­πτει με τις γλα­φυ­ρές α­φη­γή­σεις του το πα­ρελ­θόν τους. Οι κου­βέ­ντες του αγ­γί­ζουν κα­τευ­θεί­αν την καρ­διά και το νου...

«...ναι, κά­πο­τε ή­ταν των Αρ­μέ­νη­δων αυ­τά...»

Σαρ­κίς Αγ­πα­ρίκ, έ­χεις δι­η­γη­θεί τό­σες και τό­σες ι­στο­ρί­ες, μα δεν έ­χεις πει και πολ­λά για σέ­να. Θα ή­θε­λες να μας δι­η­γη­θείς μια ι­στο­ρί­α 79 χρό­νων, τη δι­κή σου ι­στο­ρί­α;

Γεν­νή­θη­κα το 1935 στην Πό­λη. Ο πα­τέ­ρας μου κα­τα­γόταν α­πό οι­κογέ­νεια που δεν έ­ζη­σε ε­ξο­ρί­ες και σφα­γές. Ο δι­κός του πα­τέ­ρας εί­χε φύ­γει νε­α­ρός α­πό το χω­ριό Ζα­ρά της Σε­βά­στειας, κά­που στα τέ­λη του 19ου αιώ­να, για να βρει τη μοί­ρα του στην Πό­λη και εί­χε ε­γκα­τα­στα­θεί στην πε­ριο­χή Πα­λάτι. Η μη­τέ­ρα του ή­ταν α­πό πα­λιά πο­λί­τι­κη οι­κο­γέ­νεια.
Η μη­τέ­ρα μου ή­ταν α­πό οι­κο­γέ­νεια που έ­ζη­σε τις σφα­γές και στο δρό­μο για την ε­ξο­ρί­α έ­χα­σε πολ­λούς δι­κούς της. Ο πα­τέ­ρας της ή­ταν στρα­τιω­τι­κός ια­τρός. Λό­γω της δου­λειάς του τα­ξί­δευε συ­νε­χώς, ό­που τον με­τέ­θε­ταν. Έ­τσι, κά­θε έ­να α­πό τα 4 παι­διά του εί­χε γεν­νη­θεί σε δια­φο­ρε­τι­κή επαρ­χί­α και εί­ναι ά­γνω­στο σε πια πό­λη γεν­νή­θη­κε η μη­τέ­ρα μου. Ο πατέρας της ή­ταν έ­να α­πό τα τρα­γι­κά θύ­μα­τα της γε­νο­κτο­νί­ας του 1915.
Ή­μουν δύ­ο χρο­νών ό­ταν ο πα­τέ­ρας μου αρ­ρώ­στη­σε βα­ριά και πέθα­νε, α­φή­νο­ντας τη μη­τέ­ρα μου χή­ρα και ε­μέ­να μο­να­χο­παί­δι της. Με­γά­λω­σα με τους γο­νείς του πα­τέ­ρα μου και τη μη­τέ­ρα μου στην πε­ριο­χή Κουρ­του­λούς, δη­λα­δή τα Τα­ταύ­λα, ό­που τό­τε ζού­σαν κυ­ρί­ως Ρωμιοί.
Πα­ντού ά­κου­γες Ελλη­νι­κά, θυ­μά­μαι α­κό­μη αρ­κε­τές φράσεις. Πή­γα στο αρ­μενι­κό δη­μο­τι­κό της γει­το­νιάς, στο «Αρ­τί Γκρτα­ράν», το ο­ποί­ο δεν υπάρ­χει πλέ­ον και εί­χα δα­σκά­λα τη δε­σποι­νίς Α­ρα­ξή Μομ­τζιάν. Ό­ταν πέ­θα­νε ο παπ­πούς μου, ή­μουν 15 ε­τών. Άφη­σα το σχο­λεί­ο τότε για να δου­λέ­ψω. Με την για­γιά και τη μη­τέ­ρα μου με­τα­κο­μί­σα­με σε έ­να μι­κρό δώ­μα στο Πέ­ρα (Μπέ­ιο­γλου). Σπί­τι με δύ­ο δω­μά­τια α­πο­κτή­σα­με πο­λύ αρ­γό­τε­ρα, μα με τα λί­γα ζού­σα­με ευ­τυ­χισμέ­να. Τό­τε στο Πέ­ρα ή­ταν αλ­λιώς, ε­κεί σύ­χνα­ζε η α­φρό­κρε­μα της Πό­λης και οι νύ­χτες εί­χαν μια ι­διαί­τε­ρή λάμ­ψη, μη κοι­τάς το χά­ος που έ­χει σή­με­ρα. Πε­ράσα­με και ε­πο­χές με πολ­λές α­γω­νί­ες και διωγ­μούς. Θυ­μά­μαι το ’43, την ε­πο­χή του Βαρ­λίκ Βερ­κι­σί, του φό­ρου κλη­ρο­νο­μιάς, ό­λοι οι μειο­νο­τι­κοί ε­νή­λι­κοι ά­ντρες έ­λει­παν στην ε­ξο­ρί­α. Αυ­τός ή­ταν και ο λό­γος που έ­ντε­κα χρο­νών έ­γι­να νο­νός, να προ­σεύχο­μαι «havatk - huis - ser» (πί­στη-ελ­πί­δα-α­γά­πη) για το νε­ο­γέν­νη­το βα­φτι­στήρι μου. Μετά τα Σε­πτεμ­βρια­νά με­τα­κο­μί­σα­με στο Μπα­κιρ­κιούγ. Μας βό­λευε κιό­λας πε­ρισ­σό­τε­ρο, ε­πει­δή η γυ­ναί­κα μου, η Μα­νι­σάκ ήταν δα­σκά­λα στο σχο­λεί­ο Ντα­ντιάν, πο­λύ κο­ντά μας. Στο με­τα­ξύ εί­χα γί­νει καλός ψυ­κτι­κός δου­λεύ­ο­ντας α­πό πι­τσι­ρί­κι κο­ντά σε έ­μπει­ρους μά­στο­ρες, εί­χα α­νοί­ξει δι­κό μου μα­γα­ζί και το εί­χα πά­ρει πια α­πό­φαση ό­τι θα μεί­νω στην Τουρ­κί­α. Ναι, προ­τού πά­ω φα­ντά­ρος εί­χα προ­σπα­θή­σει να φύ­γω στην τό­τε Σο­βιε­τι­κή Αρ­με­νί­α, ό­που ζού­σε ο α­δερ­φός της μη­τέρας μου, αλ­λά η αί­τη­σή μου α­πορ­ρί­φθη­κε. Τό­τε εί­πα, ε­δώ θα μεί­νω. Ο γά­μος, τα παι­διά και η δου­λειά πή­γαι­ναν πα­ράλ­λη­λα με τα της κοι­νό­τη­τας.

Πώς ξε­κί­νη­σε η κοι­νο­τι­κή σου δρα­στη­ριό­τη­τα; Τι σε ώ­θη­σε στην ε­νερ­γό δράση με τα κοι­νά;

Ό­ταν πή­γα φα­ντά­ρος, με έκα­να­ν ασυρ­μα­τι­στή. Με έ­στει­λαν στις α­να­το­λι­κές ε­παρ­χί­ες, κά­τι που κα­τά βά­θος το ήθε­λα: Σε­μπά­στια, Κό­νια, Ερ­ζρούμ, Ά­γκυ­ρα, Ερ­ζι­ντζάν... Τό­τε δεν γνώ­ρι­ζα και πολ­λά, ό­μως κά­ποια το­πω­νύ­μια στους το­πι­κούς χάρ­τες, ό­πως το Πρκνίκ, το Τσερ­μούκ, το Γκα­μούρ­τς, το Ι­σχάν και το Ντε­ρίκ, μου τρά­βη­ξαν την προ­σο­χή. Στις μι­κρές ά­δειες που μας έ­δι­ναν ζη­τού­σα α­πό τους ντό­πιους να με πά­νε σε αυτά τα χω­ριά και ό­ταν έ­φτα­να ε­κεί, οι υ­πο­ψί­ες μου ε­πα­λη­θεύ­ο­νταν. Στα νε­κρο­τα­φεί­α τα ο­νό­μα­τα των νε­κρών ή­ταν χα­ραγ­μέ­να στα Αρμενι­κά. Οι βρύ­σες που εί­χαν στε­ρέ­ψει εί­χαν αρ­μενι­κές ε­πι­γρα­φές. Τα κτή­ρια εί­χαν ι­διό­τυ­πη αρ­χι­τε­κτο­νι­κή. Πρό­λα­βα και εί­δα όρ­θιες μέ­σα στο μο­να­χι­κό τους με­γα­λεί­ο τις εκ­κλη­σιές μας, ε­κεί­νες που λί­γο αρ­γό­τε­ρα, μέσα στη δε­κα­ε­τί­α του ’50, με α­πό­φα­ση του στρα­τού τις γκρέ­μι­σαν με κα­νο­νιές. Οι ντό­πιοι, δί­χως να υ­πο­ψια­στούν την καταγω­γή μου -ή­μουν βλέ­πεις με τη στο­λή- μου α­νοί­γο­νταν: «...ναι, κά­πο­τε ή­ταν των Αρ­μέ­νη­δων αυ­τά...» και μου α­νέ­φε­ραν λε­πτο­μέ­ρειες. Ό­ταν ε­πέ­στρε­φα ά­νοι­γα τα πα­λιά βιβλί­α, έ­ψα­χνα το πα­ρελ­θόν των πε­ριο­χών που εί­χα δει, ρω­τού­σα τους γη­ραιό­τερους για ο­ποιο­δή­πο­τε στοι­χεί­ο ή μαρ­τυ­ρί­α. Έ­τσι έ­γι­νε η αρ­χή και έ­μα­θα πολ­λά χά­ρη στη θη­τεί­α μου. Συ­νέ­χι­σα κι αφό­του πα­ντρεύ­τη­κα, να τα­ξι­δεύω στα Ανα­το­λι­κά με τη σύ­ζυ­γό μου και έ­να άλ­λο ζευ­γά­ρι, αρ­γό­τε­ρα και με τα παι­διά μας. Εί­δα­με α­πί­στευ­τα μέ­ρη και γνω­ρί­σα­με α­πί­θα­νους αν­θρώ­πους, συν­δε­θή­καμε μα­ζί τους. Ή­ταν ξε­χα­σμέ­νοι Αρμέ­νιοι, ε­ξα­θλιω­μέ­νοι, ζού­σαν υπό τραγίκες συν­θή­κες.
Τό­τε ή­ταν που ι­δρύ­θη­κε η Ε­πι­τρο­πή Προ­σφύ­γων «Καγ­τα­γκα­νάτ­ς Α­ντσνα­χού­μπ» με την ευ­χή μά­λι­στα του Πα­τριάρ­χη Σνορ­χ. Άρ­χι­σα να συμ­με­τέ­χω και ε­γώ. Φυ­γα­δεύ­α­με κρυ­φά αυ­τές τις οι­κο­γέ­νειες α­πό τα Α­να­το­λι­κά προς την Κωνσταντινούπολη. Εί­χα­με α­να­λά­βει την μέ­ρι­μνά τους. Πού θα φι­λο­ξε­νη­θούν, πώς θα τρα­φούν μέ­χρι να τα­κτο­ποι­η­θούν, πού θα βρουν δου­λειά και πώς θα μορ­φω­θούν τα παι­διά τους. Μπο­ρεί να περ­νού­σαν μή­νες ή και χρό­νια γι’ αυ­τή την υπόθεση. Για πα­ρά­δειγ­μα, α­πό το Σι­νο­πι­γέ του Μαρντίν, κο­ντά στα σύ­νο­ρα με τη Συ­ρί­α, με­τα­φέ­ρα­με τους Αρ­μέ­νιους κα­τοί­κους του χω­ριού κρυ­φά στην Πό­λη. Ή­ταν πραγ­μα­τι­κά μια ε­πι­χεί­ρηση διά­σω­σης. Ο Χρα­ντ, νε­α­ρός ι­δε­α­λι­στής τό­τε, έ­με­νε μα­ζί τους για να τους φρο­ντί­ζει: «Δώ­στε μου έ­να κρε­βά­τι σε μια γω­νιά, να έ­χω να κοι­μά­μαι μό­νο», εί­χε πει.
Στο με­τα­ξύ η δου­λειά στο μα­γα­ζί εί­χε στρώ­σει και ό­πο­τε εί­χα ε­λεύθε­ρο χρό­νο αρ­θρο­γρα­φού­σα στον υ­πάρ­χο­ντα αρ­με­νι­κό τύ­πο της Πό­λης, ορ­μώ­μενος κυ­ρί­ως α­πό τα ο­δοι­πο­ρι­κά μου. Τό­τε ξα­νά­σμι­ξαν οι δρό­μοι μας με τον Χραντ. Αυ­τή τη φο­ρά, η ι­δέ­α του ή­ταν να ι­δρύ­σου­με μια νέ­α δί­γλωσση ε­φη­με­ρί­δα. Συμ­φω­νή­σα­με α­μέ­σως και προ­χω­ρή­σα­με με με­γά­λο εν­θου­σια­σμό. Η α­πή­χη­ση της Α­γκός έ­φτα­σε πο­λύ πέ­ρα α­πό τα στε­νά κοι­νο­τι­κά μας πλαί­σια, έγι­νε πλατ­φόρ­μα έκ­φρα­σης ι­δε­ών και α­γκα­λιά­στη­κε θερ­μά α­πό τον προ­ο­δευ­τικό κό­σμο αυ­τής της χώ­ρας. Δυ­στυ­χώς έ­γι­νε και στό­χος «σκο­τει­νών» δυ­νά­με­ων. Α­πό την πρώ­τη ι­δρυ­τι­κή ε­κεί­νη ο­μά­δα μό­νον ε­γώ έ­χω μείνει πια στην ε­φη­με­ρί­δα μας. Έ­νας-έ­νας έ­χουν φύ­γει ό­λοι. «Εί­σαι και μι­κρό­τε­ρός μου, ε­σύ θα μεί­νεις τε­λευ­ταί­ος», του εί­χα πει κά­ποια φο­ρά αστειευόμενος. Λί­γο αρ­γό­τε­ρα δια­ψεύ­στη­κα πι­κρά. Ο Χραντ κει­τόταν δο­λο­φο­νη­μέ­νος μπρο­στά στο πε­ζο­δρό­μιό μας. Κό­πη­κε πρό­ω­ρα, πολύ πρό­ω­ρα το νή­μα της ζω­ής του...
Ό­λη αυ­τή η ε­μπει­ρί­α, τα τα­ξί­δια στα βά­θη της Ανα­το­λής, οι επα­φές μου με τους αν­θρώ­πους της, με έ­κα­ναν γνω­στό, με α­πο­τέ­λε­σμα πολ­λοί να μου ζη­τούν να τους ξε­να­γώ στα ο­δοι­πο­ρι­κά τους. Κά­ποιοι μά­λι­στα μου προ­τείνουν να το κά­νω ε­πί πλη­ρω­μή. Φυ­σι­κά δέ­χο­μαι με χα­ρά να συ­ντα­ξι­δεύ­ω και να μοι­ρά­ζο­μαι ό­σα ξέ­ρω, αρ­νού­μαι ό­μως την πλη­ρω­μή. Αυ­τό εί­ναι με­ρά­κι, δεν θα το έ­κα­να πο­τέ για λε­φτά. Κα­θη­γη­τές πα­νε­πι­στη­μί­ων, λα­ο­γρά­φοι, ι­στο­ρι­κοί, κοινω­νιο­λό­γοι, α­κό­μη και αρ­χι­τέ­κτο­νες μου ζη­τούν να τους συ­νο­δεύ­ω στις έ­ρευνές τους, τους βο­η­θώ ό­σο μπο­ρώ, ά­σχε­τα αν εί­ναι Τούρ­κοι, Κούρ­δοι ή Αρ­μέ­νιοι. Με­ρι­κοί έ­χουν γρά­ψει συγ­γράμ­μα­τα, τό­μους ο­λό­κλη­ρους βα­σι­σμέ­νοι σε ό­λα αυ­τά. Ε­πί­σης, συμ­με­τέ­χω με­τά χα­ράς στα «ο­δοι­πο­ρι­κά στα ί­χνη των πο­λι­τι­σμών» ό­πως τα λέ­με, που ορ­γα­νώ­νει ε­δώ και έ­ξι χρό­νια ο σύλ­λο­γος αρ­με­νί­ων αρ­χι­τε­κτό­νων Χά­ι­Τζαρ. Βλέ­πεις λοι­πόν, η ε­φη­με­ρί­δα μας εί­ναι έ­νας φά­ρος για ε­κεί­νους που ψά­χνουν τις θαμ­μέ­νες α­λή­θειες αυ­τής της χώ­ρας.

Ζεις στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, μα η καρ­διά κι ο νους σου εί­ναι στην Ανα­το­λή. Πώς το ε­ξη­γείς;

Ας την λέ­νε ό­πως νο­μί­ζουν, Τουρ­κί­α, Βυ­ζά­ντιο, Περ­σί­α, Δυ­τι­κή ή Ι­στο­ρι­κή Αρ­με­νί­α, για μέ­να αυ­τή εί­ναι η πα­τρί­δα μου. Ό­ταν πα­τά­ω τη γη του Βαν νιώ­θω δυ­νατό­τε­ρος, στη Σε­βά­στεια εί­μαι ευ­τυ­χι­σμέ­νος, με μια χού­φτα νε­ρό α­πό τον Ευφρά­τη νιώ­θω α­να­κού­φι­ση. Κι ας σε συν­θλί­βουν οι κά­θε­τες α­κτί­νες του ή­λιου, η ζέ­στη και ο καυ­τός α­έ­ρας. Και ας σε κοι­τούν κα­μιά φο­ρά ε­χθρι­κά και με α­ντι­πά­θεια οι σύγ­χρο­νοί της κά­τοι­κοι. Ί­σως α­κού­γε­ται ρο­μα­ντικό, μα το να περ­πα­τώ ξυ­πό­λυ­τος πά­νω στις πα­λιές πέ­τρες ή στις ό­χθες των αρ­χαί­ων πο­τα­μών, με φέρ­νει πιο κο­ντά στους προ­γό­νους μου. Εί­μαι έ­νας ο­νει­ρο­πόλος, που ε­κεί στις ό­χθες της λί­μνης Βαν, φα­ντά­ζο­μαι τον Κατ­ς Βαρ­τάν με τους ά­ντρες του να κα­τη­φο­ρί­ζουν στις πε­διά­δες. Ή στέ­κο­μαι σε ένα αρ­χαί­ο μο­νο­πά­τι μέ­σα στο δά­σος και ξέ­ρω πως α­πό ε­κεί πέ­ρα­σε ο Αρ­ντα­σές.

Ή­ταν η ε­σω­τε­ρι­κή μου α­νά­γκη λοι­πόν, που ε­κεί στις ό­χθες του Ευ­φρά­τη, στον δρό­μο α­πό το Χαρ­πέρ­τ προς Μους, γο­νά­τι­σα κά­τω α­πό μια γέ­φυ­ρα και ή­πια τα λα­σπω­μέ­να και θο­λά νε­ρά του. «Μην το πί­νεις, θα αρ­ρω­στή­σεις, εί­ναι βρώ­μι­κο», μου φώ­να­ζαν. Ή­ταν, αλ­λά πώς να το κά­νου­με, εί­χα πά­ρει όρ­κο να πιω μια χού­φτα στο πρώ­το α­ντά­μω­μα με το πο­τά­μι. Πού να τους ε­ξη­γώ, πως α­πό ε­κεί­νη τη γέ­φυ­ρα εί­χε πέ­σει η θεί­α μου, για να σω­θεί α­πό τη βί­α και την κα­κο­ποί­η­ση. Η μη­τέ­ρα μου τεσ­σά­ρων χρο­νών και τα α­δελ­φά­κια της, εί­χαν φω­νά­ξει: «Κοί­τα τι ό­μορ­φα κο­λυ­μπά­ει η θεί­α»... Με αυ­τή την ε­ντύ­πω­ση εί­χαν πε­ρά­σει τη γέ­φυ­ρα, στο δρό­μο για την ε­ξο­ρί­α. Με αυ­τή την ε­ντύ­πω­ση έ­μει­ναν μέ­χρι πο­λύ αρ­γό­τε­ρα, ό­ταν συ­νει­δη­το­ποί­η­σαν τι πραγ­μα­τι­κά εί­χε συμ­βεί το 1915. Ευ­φρά­της, Τί­γρης, Μουν­ζούρ, Α­χου­ριάν, α­πό ό­λα τα πο­τά­μια ή­πια. Σε ό­λα ά­φη­σε θύ­μα­τα ο λα­ός μου. Ό­σο για τις σχέ­σεις που δη­μιούρ­γη­σα σε αυ­τούς τους τό­πους; Μη με πα­ρε­ξη­γείς, μα σαν τους πα­λιούς ναυ­τι­κούς, που εί­χαν α­γα­πη­μέ­νες σε κά­θε λιμά­νι, μό­νο έ­τσι μπο­ρώ να πα­ρο­μοιά­σω αυ­τό που νιώ­θω σε κά­θε τό­πο που επι­στρέ­φω. Οι φί­λοι μου θα εί­ναι ε­κεί και ό­πως εί­δες οι ε­γκάρ­διοι δε­σμοί μας περ­νούν α­πό γε­νιά σε γε­νιά...
Μα τα γε­γο­νό­τα έ­τρε­χαν. Ε­πισκε­πτό­μουν έ­να μέ­ρος και την ε­πό­με­νη φο­ρά έ­βλε­πα βομ­βαρ­δι­σμέ­νους τους ναούς. Ή­θε­λα να ρω­τή­σω κά­τι α­κό­μη έ­ναν γέ­ρο­ντα και την ε­πό­με­νη φο­ρά στε­κό­μουν μπρο­στά στο μνή­μα του. Κα­θό­μουν στη σκιά ε­νός δέ­ντρου σε μια ό­χθη και στην ε­πό­μενη ε­πί­σκεψή μου το μέ­ρος εί­χε χα­θεί στα νε­ρά του φράγ­μα­τος. Τα πο­λι­τι­κά γε­γο­νό­τα, οι δι­κτα­το­ρί­ες και οι κυ­βερνή­σεις συ­ντά­ρα­ζαν συ­θέ­με­λα τη χώ­ρα αυ­τή. Ε­νερ­γο­ποι­ή­θη­κα εδια­φέρ­θη­κα, δεν ή­θε­λα να θα­φτούν ό­λα στη λή­θη. Γεν­νή­θηκα 20 μό­λις χρό­νια με­τά τη γε­νο­κτο­νί­α. Οι ε­νή­λι­κες που με πε­ριέ­βα­λαν, συγ­γε­νείς, γεί­το­νες, φί­λοι, ή­ταν άν­θρω­ποι που εί­χαν ζή­σει τα γε­γο­νό­τα. Ο πό­νος της α­πώ­λειας της πα­τρί­δας και των α­γα­πη­μένων από την μια, ο κα­θη­με­ρι­νός κά­μα­τος για τον ε­πιού­σιο από τη άλλη. Έτσι έ­ζη­σαν. Α­ντί για Στα­χτο­πού­τες και Κοκ­κι­νο­σκου­φί­τσες οι δι­κοί μας μάς δι­η­γούνταν τα βιώ­μα­τά τους, αλ­λά τα έ­λε­γαν λες και ή­ταν παρα­μύ­θια. Τα ο­νό­μα­τα των χω­ριών και των πό­λε­ων, των πο­τα­μών και των βου­νών εκεί­νων των πα­ρα­μυ­θιών ή­ταν αυ­τά που εί­δα αρ­γό­τε­ρα, κα­τά τη στρα­τιω­τι­κή μου θη­τεί­α. Α­κό­μη και τα σπί­τια που κά­ποια τα βρή­κα πο­λύ αρ­γό­τε­ρα, ή­ταν α­κρι­βώς ό­πως μου τα εί­χαν πε­ρι­γρά­ψει στις δι­η­γή­σεις τους. Και τα πρό­σω­πα ή­ταν πραγ­μα­τι­κά, οι δι­κοί μας άν­θρω­ποι. Αυ­τοί που αν ζού­σαν, θα ή­ταν ο παπ­πούς μου οι θεί­οι και θεί­ες μου. Ζω 79 χρό­νια σ’ αυ­τή τη χώ­ρα, έ­χω α­κού­σει ε­κα­το­ντά­δες μαρ­τυ­ρί­ες θυ­μά­των και θυ­τών, έ­χω δια­βά­σει χι­λιά­δες άλ­λων. Ό­λοι τους έ­λε­γαν την α­λή­θεια. Το ξέ­ρω κα­λά, διό­τι δια­σταύ­ρω­σα ό­λα τα στοι­χεί­α. Και ρω­τώ τους αρ­νη­τές της γε­νο­κτονί­ας: Εί­ναι δυ­να­τόν να εί­δαν ό­λοι το ί­διο ό­νει­ρο, τον ί­διο ε­φιάλ­τη; Ε­δώ και στη δια­σπο­ρά, ως τις τέσ­σε­ρις ά­κρες της γης; Έ­να ό­νει­ρο που ξε­κι­νού­σε ό­μορ­φα, γε­μά­το α­στεί­α, γλέ­ντια, γά­μους, πα­νη­γύ­ρια και τρα­γού­δια, πολ­λά τρα­γού­δια που με να­νού­ρι­ζαν τις νύ­χτες του χει­μώ­να. Μα ό­λα αυ­τά έ­γιναν πριν τον ε­φιάλ­τη: τον α­πο­κε­φα­λι­σμό του πα­τέ­ρα, το σφά­ξι­μο της πε­θε­ράς, τον βια­σμό της α­δερ­φής, το πνί­ξι­μο της θεί­ας. Και ε­γώ ε­πι­μένω να δι­η­γού­μαι αυ­τές τις ι­στο­ρί­ες. Διό­τι εί­ναι τα βιώ­μα­τά μου, είναι οι α­λή­θειες μου.

Με­τά α­πό ό­λα αυ­τά: «Τι δου­λειά εί­χες να μεί­νεις στην Τουρ­κί­α, στην χώ­ρα του ε­χθρού;», θα το έ­χεις α­κού­σει κι αυ­τό, φα­ντά­ζο­μαι. Πώς ά­ντε­ξες, Σαρ­κίς αγ­πα­ρίκ; Ή μή­πως τε­λι­κά εί­σαι έ­νας τι­τά­νας φρου­ρός και φύ­λα­κας του πο­λι­τι­σμού μας;

Ό­ταν το 1915 οι μι­σοί δο­λο­φο­νή­θη­καν και οι άλ­λοι μι­σοί ε­ξα­ναγκά­στη­καν σε ε­ξο­ρί­α, ε­μείς οι λί­γοι που μεί­να­με ε­δώ, ό­σοι δεν φύ­γα­με στους με­τέ­πει­τα διωγ­μούς και δεν α­δια­φο­ρή­σα­με για τα κοι­νά, δώ­σα­με και δί­νου­με α­γώ­να, για να κρα­τή­σου­με ό­τι μπο­ρεί να σω­θεί. Τώ­ρα φα­ντά­ζει εύ­κο­λο, αλ­λά τότε ή­ταν τρο­με­ρά δυ­σμε­νείς οι συν­θή­κες. Και ε­γώ θέ­λη­σα να φύγω, στο εί­πα νω­ρί­τε­ρα. Θα πή­γαι­να στον θεί­ο μου τον Μπα­γντα­σάρ Α­βε­ντι­σιάν στην Αρ­με­νί­α. Τε­λι­κά συ­να­ντη­θή­κα­με πο­λύ αρ­γό­τε­ρα. Αυ­τά που μου εί­χε δι­ηγη­θεί η μη­τέ­ρα μου για τη γε­νο­κτο­νί­α, αυ­το­λε­ξεί μου τα δι­η­γή­θη­κε και ο θεί­ος μου. Ο «ου­στά Μπα­γντίκ», ό­πως τον ή­ξε­ραν ό­λοι, εί­χε έρ­θει α­πό τα 16 του μό­νος στην Πό­λη, να βρει τη μοίρα του. Το 1922 εί­χε φύγει με έ­να ελ­λη­νι­κό πλοί­ο για τη Θεσ­σα­λο­νί­κη, ό­που έ­ζη­σε 26 χρό­νια. Έ­πει­τα, το 1947 ε­γκα­τα­στά­θη­κε στο Κα­τζι­κορ­τζα­ράν του Ερε­βάν, ό­που εί­χαν έρ­θει χι­λιά­δες Αρμέ­νιοι της δια­σπο­ράς, ε­πί το πλεί­στον α­πό την Ελ­λά­δα και τα Βαλ­κά­νια. Το 1965, ό­ταν για πρώ­τη φο­ρά θα τε­λού­ταν με ε­πι­ση­μό­τη­τα η 50η ε­πέ­τειος της γε­νο­κτο­νί­ας, γνω­ρί­ζεις ό­τι το με­γά­λο μνη­μεί­ο του Τζι­τζερ­να­γκα­πέρ­τ δεν ή­ταν έ­τοι­μο. Δεν το πρό­λα­βαν. Πρό­λα­βε ό­μως ο θεί­ος μου μα­ζί με τους κα­τοί­κους του Κα­τζι­κορ­τζα­ράν να φτιά­ξουν μια βρύ­ση στην εί­σο­δο της συ­νοι­κί­ας τους, με ε­πι­γρα­φή α­φιε­ρω­μέ­νη στα θύ­μα­τα του 1915. Έ­χει και αυ­τό την ι­στο­ρί­α του και α­ξί­ζει μια πα­ρέν­θε­ση. Στη Σο­βιε­τι­κή Έ­νω­ση τό­τε, χρειά­ζο­νταν ει­δι­κή ά­δεια α­πό τα Κε­ντρι­κά και κά­θε σχέ­διο που τους πή­γαι­ναν, α­πορ­ρι­πτό­ταν. Ό­ταν με μια ε­πι­τρο­πή κα­τοί­κων πή­γαν και ρώ­τη­σαν πιο εί­ναι το πρό­βλη­μα, τους α­ποκρι­θή­καν, πως η ε­πι­γρα­φή πά­νω στη βρύ­ση ή­ταν ε­μπό­διο στις σχέσεις της χώ­ρας με τη γεί­το­να Τουρ­κί­α. Πα­ρου­σί­α­σαν ευ­θύς έ­να νέ­ο σχέ­διο, δί­χως ε­πι­γρα­φή και φυ­σι­κά πή­ραν α­μέ­σως την έγκρι­ση. Η βρύ­ση ε­τοι­μά­στη­κε και στις 23 Α­πρί­λη του 1965 τη νύ­χτα έφεραν κρυ­φά τους μα­στό­ρους και τε­λευ­ταί­α στιγ­μή έ­φτια­ξαν και την ε­πι­γρα­φή. Την ε­πο­μέ­νη, στα ε­γκαί­νια, μπρο­στά στους ε­πι­σή­μους και τις κάμε­ρες, μα­ζί με τη βρύ­ση α­πο­κα­λύ­φθη­κε και η ε­πι­γρα­φή. Ή­ταν αρ­γά πλέ­ον για να το πά­ρουν πί­σω. Στο βι­βλί­ο ντο­κου­μέ­ντων του Α­ρίς Ναλ­τζί για το 1965 υ­πάρ­χει η φω­το­γρα­φί­α αυ­τής της βρύ­σης. Εί­ναι το πρώ­το μνη­μεί­ο στην Αρ­με­νί­α. Και μάλι­στα φτιά­χτη­κε με τα έ­ξο­δα των ί­διων των κα­τοί­κων, γρό­σι-γρό­σι μά­ζε­ψαν το πο­σό. Πώς μπο­ρούν κά­ποιοι να πι­στεύ­ουν ό­τι θα κου­κου­λωθεί μια συμ­φο­ρά τέ­τοιας έ­κτα­σης; Πώς;
Ε­κεί­νοι οι ο­ποί­οι δεν είδαν τον λα­ό τους να ξε­ριζώ­νε­ται, δεν τα κα­τα­λα­βαί­νουν αυ­τά τα λό­για, τα πα­ρε­ξη­γούν. Στους υπολοί­πους α­πα­ντώ να μην α­νη­συ­χούν, το Α­ρα­ράτ εί­ναι στη θέ­ση του, χιο­νο­σκε­πές κι α­γέ­ρω­χο. Τό­σες ε­πι­δρο­μές, τό­σοι πό­λε­μοι, τόσοι δυ­νά­στες, πέ­ρα­σαν κι έ­φυ­γαν. Και ναι, ε­γώ μέ­νω στην Τουρ­κί­α. Να έ­φευ­γα; Να με­γά­λω­να τα παι­διά μου κά­που στη δια­σπο­ρά; Στη Γαλ­λί­α, την Ελ­λά­δα, ή την Α­με­ρι­κή; Ποιος ο λό­γος; Ό­χι. Ε­δώ γεν­νή­θη­κα, ε­δώ εί­ναι η πα­τρί­δα μου. Ό­πως εί­χε πει κι ο Χρα­ντ: «...ναι, την α­γα­πά­με αυ­τή τη γη, αλ­λά δεν την α­γα­πά­με για να την πά­ρου­με μα­ζί μας, την α­γα­πά­με για να μας σκε­πά­σει το χώ­μα της, ό­ταν κοι­μη­θού­με για πά­ντα...». Ε­γώ δεν βιά­ζο­μαι να κατέβω στον Άδη. Εί­μαι ε­δώ και ναι, σερ­για­νί­ζω ξυ­πό­λυ­τος στα αρ­χαί­α μο­νο­πά­τια, πί­νω νε­ρό α­πό τις πη­γές μας, χο­ρεύ­ω στα δι­κά μας βή­μα­τα και τρα­γου­δώ με τη μη­τρι­κή μας λα­λιά γύ­ρω α­πό τις βρύ­σες μας. Εγώ μέ­νω ε­δώ και έ­χω και επι­μο­νή, έχω γι­νά­τι!

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

«Aρμενικά» Απρίλιος - Ιούνιος 2014. Τεύχος 81

“Ο αρ­με­νι­κός λα­ός έ­χει κά­νει ό­λες

τις υ­πο­χω­ρή­σεις α­πέ­να­ντι στην Τουρ­κί­α

και το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, δεν έ­χου­με

άλ­λα πε­ρι­θώ­ρια”

Ο Βαρτάν Βοσκανιάν (PhD) γεννήθηκε στο Ερεβάν στις 9 Ιανουαρίου του 1972. Σπούδασε στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Ερεβάν στο Τμήμα Ανατολικών Σπουδών με ειδικότητα στην Ιρανολογία. Συνέχισε τις σπουδές του στη Ρωσική Ακαδημία Επιστημών της Αγίας Πετρούπολης και έκανε το διδακτορικό του στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Ερεβάν. Έχει εργαστεί ως ερευνητής στο Ινστιτούτο Ανατολικών Μελετών για την Εθνική Ακαδημία Επιστημών της Αρμενίας και υπήρξε Λέκτορας στο Τμήμα Ανατολικών Σπουδών του Κρατικού Πανεπιστημίου του Ερεβάν στο οποίο εργάζεται μέχρι και σήμερα ως Επίκουρος Καθηγητής. Έχει δημοσιεύσει πάνω από 40 επιστημονικά άρθρα και μελέτες. Είναι ιδρυτικό μέλος του Συλλόγου Ανατολικών και Καυκασιανών Μελετών στο Ερεβάν και συμμετέχει σε πολλές επιστημονικές επιτροπές. Είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής της εφημερίδας «Αραμάζτ» (Αρμενική Εφημερίδα Ανατολικών Μελετών) και αρθρογραφεί σε πολλά περιοδικά και εφημερίδες. Ομιλεί την Αγγλική, την Ρωσική, την Περσική, την Κουρδική, την Αζερική και τη Γερμανική γλώσσα.

Κύ­ριε Βο­σκα­νιάν μπο­ρεί­τε να μας δώ­σε­τε τη σύν­θε­ση και τη γε­ω­γρα­φι­κή κα­τα­νο­μή των μειο­νο­τήτων που υ­πάρ­χουν στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν;

Η δη­μο­κρα­τί­α του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν εί­ναι έ­να τε­χνη­τό κρά­τος που πε­ρι­λαμ­βά­νει διά­φο­ρες ε­θνό­τη­τες. Στην πε­ριο­χή υ­πάρ­χουν αυ­τό­χθο­νες λα­οί που κα­τοι­κούν στα ε­δά­φη αυ­τά ε­δώ και πολ­λούς αιώ­νες. Θα σας τους α­να­φέ­ρω με την α­ριθ­μη­τι­κή τους δύ­να­μη. Στο Βορ­ρά κα­τοι­κούν οι λα­οί που ο­μι­λούν καυκά­σιες γλώσ­σες. Κα­ταρ­χάς εί­ναι οι Λέ­ζγιοι, α­κο­λου­θούν οι Ά­βα­ροι, κα­τό­πιν μια έ­νω­ση μι­κρών ε­θνο­τή­των που τους ο­νο­μά­ζου­με «λα­οί του Σα­χτάγ» (Shahdagh) -το όνο­μα τους προ­έρ­χε­ται α­πό το βου­νό που κα­τοι­κούν- και τέ­λος οι Ού­τι (Udi) ο λα­ός στο Βορ­ρά, που έ­χει α­σπα­στεί τον χρι­στια­νι­σμό α­πό την ε­πο­χή που στην πε­ριο­χή κυ­ριαρ­χού­σαν οι Αγ­βά­νοι (Αλ­βα­νοί του Καυ­κά­σου). Στους Ού­τι α­να­φέ­ρε­ται ο Η­ρό­δο­τος, ο Στρά­βων, ο Πτο­λε­μαί­ος και ο Πλί­νιος ο Πρε­σβύ­τερος. Συμ­με­τεί­χαν στο πλευ­ρό των Περ­σών στη μά­χη του Μα­ρα­θώνα. Ό­σο και αν σας φαί­νε­ται πε­ρίερ­γο, μέ­χρι την έ­νω­ση της πε­ριο­χής με τη Ρω­σι­κή αυ­το­κρα­το­ρί­α ή­ταν θρη­σκευ­τι­κά προ­σκεί­με­νοι στην Αρ­με­νι­κή Α­πο­στο­λική Εκ­κλη­σί­α. Και μέ­χρι σή­με­ρα έ­να κομ­μά­τι του λα­ού αυ­τού, ει­δι­κό­τε­ρα αυ­τοί που κα­τοι­κούν στο χω­ριό Νιζ (Nizh/Nij) έ­χουν αρ­με­νι­κά ο­νό­μα­τα και ε­πώ­νυ­μα.
Αλ­λά τε­λευ­ταί­α, ει­δι­κό­τε­ρα με­τά τον πό­λε­μο του Αρ­τσάχ, με την α­ντιαρ­με­νική υ­στε­ρί­α που έ­χει δη­μιουρ­γη­θεί στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, πολ­λοί Ού­τι άλ­λα­ξαν τα ο­νό­μα­τά τους για να δια­σφα­λι­στούν α­πό τυ­χόν προ­βλή­μα­τα. Δυ­στυ­χώς η κυ­βέρ­νη­ση του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν εκ­με­ταλ­λεύ­ε­ται την ύπαρ­ξη αυ­τού του λα­ού, στην πο­λι­τι­κή της προ­πα­γάν­δα ε­να­ντί­ον της Αρ­με­νί­ας.
Μια α­κό­μη ο­μά­δα που πα­ρου­σιά­ζει ξε­χω­ρι­στό ενδια­φέ­ρον εί­ναι οι Α­ϊ­ρούμ που δύ­σκο­λα πλέον δια­κρί­νο­νται μέ­σα στον πλη­θυ­σμό αλ­λά πολ­λές φο­ρές   αυ­το­προσ­διο­ρί­ζονται ως ξε­χω­ρι­στός λα­ός. Εί­ναι προ­φα­νές ότι γε­νε­ο­λο­γι­κά ταυ­τί­ζο­νται με τους «Χαι-Χο­ρώμ» (Αρμενο-Ρω­μιοί).
Εί­ναι οι Αρ­μέ­νιοι που ασπά­στη­καν την 4η Οικου­με­νι­κή Σύ­νο­δο της Χαλ­κη­δό­νας και αρ­γό­τε­ρα ε­ξι­σλα­μί­στη­καν βί­αια. Αυ­τή την ε­πι­στη­μο­νι­κή ά­πο­ψη υ­πο­στή­ρι­ξαν στο πα­ρελ­θόν και Αζέ­ροι ε­θνο­λό­γοι ό­πως ο Α. Α­λεκ­μπέ­ροβ το 1928. Mαρτυ­ριές α­να­φέ­ρουν ό­τι έως τα τέ­λη του 16ου αιώ­να στα χω­ριά των Α­ϊ­ρούμ υ­πήρ­χαν ε­ρειπω­μέ­νες εκ­κλη­σί­ες με αρ­με­νι­κές ε­πι­γραφές. Στο ση­με­ρι­νό Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν κα­τοι­κούν και μη αυ­τό­χθο­νες λα­οί όπως Ε­βραί­οι, Ρώ­σοι, Ρώ­σοι-Μο­λο­κα­νοί, Κούρ­δοι, Πο­λω­νοί, Τσιγ­γά­νοι-Κα­ρα­τσί.

Οι λα­οί αυ­τοί ή έ­να μέ­ρος αυ­τών έ­χουν ε­πί­γνω­ση αυ­τής της ι­στο­ρι­κής πο­ρεί­ας τους;  

Πρέ­πει να γνω­ρί­ζου­με ό­τι στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν υ­πάρ­χει κρί­ση ι­στορι­κής ταυ­τό­τη­τας στους πλη­θυ­σμούς που α­νή­κουν στις μειο­νό­τη­τες, ε­νώ το κα­θε­στώς εκ­με­ταλ­λευό­με­νο το γε­γο­νός αυ­τό, προ­πα­γαν­δί­ζει ι­στο­ρι­κές α­να­κρί­βειες που πολ­λές φο­ρές αγ­γί­ζουν τα ό­ρια της γε­λοιό­τη­τας.
Στο παρελ­θόν, ως ε­πί­ση­μη κρα­τι­κή θέ­ση, το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν δια­κή­ρυσ­σε ό­τι ο λα­ός της χώ­ρας, οι Α­ζέ­ροι, εί­ναι α­πό­γο­νοι και κλη­ρο­νό­μοι του πο­λι­τι­σμού των Μή­δων.
Σή­με­ρα έ­χει αλ­λά­ξει η ε­πί­ση­μη ά­πο­ψη και ι­σχυ­ρί­ζε­ται ό­τι εί­ναι οι φυ­σι­κοί κλη­ρο­νό­μοι των Αλ­βα­νών του Καυ­κά­σου. Φυ­σι­κά αυ­τό εί­ναι έ­να τερά­στιο ψέ­μα, α­φού το 11ο και 12ο αιώ­να τα τουρ­κό­φω­να μου­σουλ­μα­νι­κά φύ­λα που ει­σέ­βαλ­λαν στο Αγ­βάν­κ ήρ­θαν σε σύ­γκρου­ση με τους αυ­τό­χθο­νες λα­ούς, οι ο­ποί­οι κα­τά κύ­ριο λό­γο ή­ταν χρι­στια­νοί.
Εί­ναι σαν να ι­σχυ­ρι­ζό­μα­στε ό­τι οι Τούρ­κοι εί­ναι κλη­ρο­νό­μοι του ελ­λη­νι­κού πο­λι­τι­σμού, ε­πει­δή σή­με­ρα η πε­ριο­χή εί­ναι γε­μά­τη α­πό αρ­χαί­α ελ­λη­νι­κά μνη­μεί­α.
Κα­τά τη διάρ­κεια της Σο­βιε­τι­κής Έ­νω­σης, αλ­λά και μέ­χρι πρό­τι­νος, στο Α­ζερμπα­ϊ­τζάν ή­ταν ε­ντε­λώς ά­γνω­στη η ι­στο­ρι­κή ύ­παρ­ξη του κρά­τους του Αγ­βάν­κ που τε­λευ­ταί­α εί­ναι στην ε­πι­και­ρό­τητα και χρη­σι­μο­ποιεί­ται στα πλαί­σια της α­ντι-αρ­με­νι­κής προ­πα­γάν­δας.
Τα αρ­με­νι­κά χρι­στια­νι­κά και πο­λι­τι­στι­κά μνη­μεί­α που δεν έ­χουν κα­τα­στρέψει μέ­χρι σή­με­ρα οι Α­ζέ­ροι, ό­πως τα χι­λιά­δες με­σαιω­νι­κά χα­τσκάρ του Τσουγά ι­σοπεδώ­θηκαν πρό­σφα­τα, τα βα­φτί­ζουν χρι­στια­νι­κά μνη­μεί­α του Αγ­βάν­κ για να ε­ξα­λεί­ψουν κά­θε ι­στο­ρι­κή α­να­φο­ρά στους Αρ­μέ­νιους. Πα­ράλ­ληλα, ό­σες εκ­κλη­σί­ες έ­χουν δια­σω­θεί πα­ρα­χω­ρού­νται στους χρι­στια­νούς Ού­τι, λέ­γο­ντας ό­τι το κρά­τος εί­ναι υ­πε­ρα­σπι­στής του χρι­στια­νι­κού πο­λι­τι­σμού στη χώ­ρα. Ε­νώ σύμ­φω­να με πλη­ρο­φο­ρί­ες στο Να­χι­τσε­βάν έ­χει κα­τα­στρα­φεί οτι­δή­πο­τε ή­ταν αρ­με­νι­κό.

Τι πλη­θυ­σμό έ­χουν αυ­τές οι μειο­νό­τη­τες;

Οι α­πο­γρα­φές στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, α­να­λό­γως τη χρο­νι­κή στιγ­μή που διε­ξή­χθη­σαν, κα­θώς και τις πο­λι­τι­κές σκο­πι­μό­τη­τες της ε­πο­χής, πα­ρου­σιάζουν δια­κυ­μάν­σεις. Σύμ­φω­να λοι­πόν με αυ­τές και κά­ποιες άλ­λες πη­γές οι Λέζγιοι ανέρχονται σε 500.000-700.000. Α­κό­μη οι Λε­ζγιο­γε­νείς ε­θνι­κές ο­μά­δες των Τσα­χούρ, Ρου­τούλ, Ταμπα­σα­ράν, Α­γούλ, Αρ­τσί, και οι Ούτι. Οι Ού­τι εί­ναι οι μό­νοι χρι­στια­νοί και αριθ­μούν 7000-8000. Οι Ά­βα­ροι εί­ναι 300.000-400.000 και οι λα­οί Σα­χτάγ 25.000-30.000 (εί­ναι οι ε­θνι­κές ομά­δες των Κριζ, Τζεκ, Χα­πούτ, Χι­να­λούγ, Α­λίκ, Μπου­ντούχ). Σε ε­σω­τε­ρι­κή απο­γρα­φή του πλη­θυ­σμού το 1999 ή­ταν 14.900 ε­νώ το 2009 σε ε­πί­ση­μη α­πο­γρα­φή κα­τα­γρά­φηκαν 9.900, άλ­λη μια α­πό­δει­ξη της πάγι­ας πο­λι­τι­κής του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν να δια­στρε­βλώ­νει σκο­πί­μως τους α­ριθ­μούς. Ε­πί­σης κο­ντά στα σύ­νο­ρα με τη Γε­ωρ­γί­α, στην πε­ριο­χή Καχ, κα­τοι­κούν οι Ιν­γκι­λό­οι οι ο­ποίοι εί­ναι ε­ξι­σλα­μι­σμέ­νοι Γε­ωρ­για­νοί που ό­μως δια­τη­ρούν τη γλώσ­σα τους και υ­πο­λο­γί­ζο­νται στις 20.000.
Στο κε­ντρι­κό τμή­μα και το Νό­το της χώ­ρας υ­πάρ­χουν δύ­ο πο­λυ­πλη­θείς αυ­τό­χθο­νες ι­ρα­νι­κές μειο­νό­τη­τες. Η μί­α εί­ναι οι μου­σουλ­μά­νοι Τατ ή αλ­λιώς Πέρ­σες του Καυ­κά­σου, με πλη­θυ­σμό που κυ­μαί­νε­ται από 500.000 έ­ως 800.000 ά­το­μα. Η ι­στο­ρί­α αυ­τού του λα­ού πα­ρου­σιά­ζει με­γά­λο εν­δια­φέ­ρον, α­φού για πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό μια χι­λιε­τί­α εί­χαν δι­κό τους βα­σί­λειο, με τις δυνα­στεί­ες τους και έ­ναν α­ξιό­λο­γο πο­λι­τι­σμό. Δεν εί­ναι τυ­χαί­ο ό­τι στη δη­μιουρ­γί­α του τε­χνη­τού κρά­τους που ο­νο­μά­ζε­ται «Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν», τον 18ο αιώ­να, πα­ρα­δό­ξως συ­νέ­βα­λαν ση­μα­ντι­κές προ­σω­πι­κό­τη­τες α­πό αυ­τή τη μειο­νό­τη­τα, που εί­χαν πε­ρισ­σό­τε­ρη ε­μπει­ρί­α σε θέ­μα­τα ορ­γά­νω­σης και δο­μών, με πρω­το­πόρο τον περ­σι­κής κα­τα­γω­γής Μα­μέτ Ε­μίν Ρα­σουλ­ζά­ντε που διε­τέ­λε­σε και πρό­εδρος της βου­λής το 1918-20.
Η δεύ­τε­ρη μειο­νό­τη­τα περ­σι­κής καταγωγής εί­ναι ο λα­ός των Τα­λίς (Talysh) ο οποί­ος σύμ­φω­να με ελ­λη­νι­κές και αρ­με­νι­κές πη­γές κα­τά­γε­νται α­πό τους Κα­τίσιους (Katish-q) ή Κα­δού­σιoυς. Πρώ­τη φο­ρά τους συ­να­ντά­με ι­στο­ρι­κά στο βα­σί­λειο της Μη­δεί­ας, πρό­κει­ται δη­λα­δή για έ­ναν πα­νάρ­χαιο λα­ό που α­ριθ­μεί πε­ρί­που 1.000.000 ά­το­μα. Στους Κα­δού­σιoυς α­να­φέ­ρε­ται ο Στρά­βων, ο Ξε­νο­φών στο έρ­γο του «Κύ­ρου Παι­δεί­α», ο Πτο­λε­μαί­ος, ο Πλί­νιος Πρε­σβύ­τερος στη «Φυ­σι­κή Ι­στο­ρί­α» και τον 6ο αιώνα ο Στέ­φα­νος Βυ­ζά­ντιος στο έρ­γο του «Ε­θνι­κά». Στο βα­σι­λιά των Κα­δου­σί­ων με το ό­νο­μα Αρ­τα­γέρ­σης α­να­φέ­ρε­ται ο Πλού­ταρ­χος. 
Οι Τα­λίς έ­χουν σα­φώς τις πε­ρισ­σό­τε­ρες ε­θνι­κές, και πο­λι­τι­κές διεκ­δι­κή­σεις και στό­χους, ε­νώ εί­ναι οι πιο δρα­στή­ριοι και διεκ­δι­κη­τι­κοί α­πέ­να­ντι στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν.
Έ­χουν την ε­μπει­ρί­α δύ­ο α­πο­τυ­χη­μέ­νων προ­σπα­θειών να ε­πα­νι­δρύ­σουν τη χώρα τους. Την πρώ­τη φο­ρά το 1918-1920, κα­τά τη διά­λυ­ση της τσα­ρι­κής Ρω­σί­ας και τη δεύτε­ρη το 1993, ό­ταν α­να­κή­ρυ­ξαν τη Δη­μο­κρα­τί­α του Τα­λίς Μου­γάν (Talysh Mughan Republic) με α­πώτε­ρο σκο­πό την α­πό­σχι­ση α­πό το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν. Φυ­σι­κά το κί­νη­μα αυ­τό κα­τε­στά­λη α­πό τις δυ­νά­μεις α­σφα­λεί­ας και το στρα­τό. Την ί­δια πε­ρί­ο­δο, ε­νώ ε­μείς κα­τα­φέ­ρα­με να α­πε­λευ­θε­ρώ­σου­με το Αρ­τσάχ, με τη στή­ρι­ξη της δια­σπο­ράς και της Αρ­με­νί­ας, δυ­στυ­χώς, ο λα­ός αυτός α­πέ­τυ­χε, κα­τά την προ­σω­πι­κή μου ά­πο­ψη λό­γω έλ­λει­ψης ο­ποιασ­δή­πο­τε α­νάλο­γης ε­ξω­τε­ρι­κής βο­ή­θειας. Ού­τε καν οι ί­διοι οι Ι­ρα­νοί στή­ρι­ξαν αυ­τή την προ­σπά­θεια. 

Ποιες εί­ναι οι σχέ­σεις της κυ­βέρ­νη­σης του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν μ’ αυ­τές τις μειο­νό­τη­τες; Υ­πάρ­χει πλαί­σιο συ­νερ­γα­σί­ας και στή­ρι­ξης του πο­λιτι­σμού και της γλώσ­σας των λα­ών αυ­τών;

Μπο­ρού­με να συ­νο­ψί­σου­με την πο­λι­τι­κή του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν με δύ­ο λέ­ξεις, «έ­θνος-κρά­τος», για να κα­τα­νο­ή­σου­με τον τρό­πο που συ­μπε­ρι­φέ­ρε­ται. Οι εκ­πρό­σω­ποι της τουρ­κό­φω­νης πλειο­ψη­φί­ας του πλη­θυ­σμού της χώ­ρας κα­τα­δυ­να­στεύ­ουν και κα­ταπιέ­ζουν τις μειο­νό­τη­τες σε ό­λους τους το­μείς, στη γλώσ­σα, στον πο­λι­τι­σμό ακό­μη και σε θέ­μα­τα κοι­νω­νι­κής στή­ρι­ξης και κα­θη­με­ρι­νής δια­βί­ω­σης.
Στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν σήμε­ρα οι λέ­ξεις Λέζγιος, Τα­λίς και Αρ­μέ­νιος εί­ναι υ­πο­τι­μη­τι­κοί χα­ρα­κτη­ρι­σμοί ως και ύ­βρεις. Οι μειονό­τη­τες μη τουρ­κι­κής κα­τα­γω­γής α­πο­τε­λούν σή­με­ρα το 30% έ­ως 40% α­πό τα 9.000.000 πλη­θυ­σμού που ι­σχυ­ρί­ζε­ται η κυ­βέρ­νη­ση του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ό­τι υ­πάρ­χει.

Η πο­λι­τι­κή του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ως προς τις μειο­νό­τη­τες εί­ναι παρό­μοια με αυ­τή της Τουρ­κί­ας κα­τά τις προ­η­γού­με­νες δε­κα­ε­τί­ες;

Οι Κούρ­δοι σή­με­ρα στην Τουρ­κί­α α­πο­λαμ­βά­νουν κά­ποια δι­καιώ­μα­τα ως προς τη χρή­ση της γλώσ­σας και τη δια­τή­ρη­ση του πο­λι­τι­σμού τους, ε­νώ κά­τι τέ­τοιο δεν υ­φί­στα­ται στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν για κα­νέ­να λα­ό. Για πα­ρά­δειγ­μα, α­πα­γο­ρεύ­τη­κε η κυ­κλο­φο­ρί­α της μο­να­δι­κής ε­φη­με­ρί­δας των Ταλίς «Η φω­νή του Τα­λίς» (“Tolishi Sado”), που εκ­δι­δό­ταν στο Μπα­κού της ο­ποί­ας ο εκ­δό­της συ­νε­λή­φθη με την ε­πί­ση­μη κα­τη­γο­ρί­α της κα­τα­σκο­πί­ας υ­πέρ του Ι­ράν και δο­λο­φο­νή­θη­κε στη φυ­λα­κή. Ο δεύ­τε­ρος εκ­δό­της που α­νέ­λα­βε την ε­φη­με­ρί­δα βρίσκε­ται σή­με­ρα και αυ­τός στη φυ­λα­κή. Οι πραγ­μα­τι­κοί λό­γοι που α­να­φέρ­θη­καν στο δι­κα­στή­ριο, ή­ταν η χρή­ση της γλώσ­σας των Τα­λίς στην ε­φη­με­ρί­δα και άρ­θρα για τα δι­καιώ­μα­τα του λα­ού αυτού. Ου­σια­στι­κά έ­χει α­πα­γο­ρευ­θεί η εκ­μά­θη­ση και η χρή­ση σε βι­βλί­α και ε­φημε­ρί­δες της μη­τρι­κής γλώσ­σας των Τα­λίς.  

Οι Λέ­ζγιοι, οι ο­ποί­οι έ­χουν και αρ­με­νι­κές ρί­ζες, έ­χουν γνώ­ση της κα­τα­γω­γής τους αυ­τής;

Θα πρέ­πει να γνω­ρί­ζου­με ό­τι ό­λοι οι λα­οί που κα­τοι­κού­σαν στην πε­ριο­χή της Αλ­βα­νί­ας του Καυ­κά­σου, ε­πη­ρε­ά­στη­καν α­πό τον αρ­με­νι­κό πο­λι­τισμό και τη θρη­σκεί­α, ε­νώ η ι­στο­ρί­α τους δια­μορ­φώ­θη­κε πα­ράλ­λη­λα και σε αλ­λη­λε­πί­δρα­ση με την ι­στο­ρί­α της Αρ­με­νί­ας, ξε­κι­νώ­ντας α­πό την ελ­λη­νι­στι­κή πε­ρί­ο­δο.
Αν θυ­μά­στε α­πό την ι­στο­ρί­α, κα­τά τους αρ­με­νο-περ­σι­κούς πο­λέ­μους, ο αρ­με­νι­κός στρα­τός εί­χε την πο­λύ­τι­μη βο­ή­θεια των λα­ών της Αλ­βα­νί­ας του Καυ­κά­σου. Σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις μέ­ρος αυ­τών των λα­ών «αρ­με­νο­ποι­ή­θη­κε», σε θέ­μα­τα γλώσ­σας, πο­λι­τι­σμού και πα­ρα­δό­σε­ων.

Οι Αρμένιοι κα­θο­ρί­σα­με την πο­λι­τι­στι­κή ταυ­τό­τη­τα αυ­τής της πε­ριοχής;

Η διά­δο­ση του χρι­στια­νι­σμού στην Αλ­βα­νί­α του Καυ­κά­σου οφείλεται στους Αρ­μέ­νιους.
Ο Γρη­γό­ριος, ο ο­ποί­ος διέ­δω­σε τον χρι­στιανι­σμό στο Αγ­βάν­κ, ή­ταν ο εγ­γο­νός του Αγί­ου Γρη­γο­ρί­ου του Φω­τι­στή της Με­γά­λης Αρ­με­νί­ας.
Ο Αγ. Μεσ­ρόπ Μα­στότ­ς ο ο­ποί­ος ε­πι­νό­η­σε το αρ­με­νι­κό αλ­φά­βη­το το 405 μ.Χ., ε­πι­νό­η­σε και το αλ­φά­βη­το των Αγ­βα­νών. Δη­λα­δή, πά­ντα εί­χα­με μια πο­λι­τιστι­κή α­πο­στο­λή προς ό­λους αυ­τούς τους λα­ούς, μια ε­πιρ­ρο­ή που διαρ­κεί έ­ως και σή­με­ρα.

Σή­με­ρα ποιες εί­ναι οι σχέ­σεις μας με αυ­τούς τους λα­ούς;

Οι Αρ­μέ­νιοι σή­με­ρα δεν θα πρέ­πει να στα­μα­τή­σουν τη συ­μπα­ρά­στα­ση και την α­ρω­γή προς τους κα­τα­πιε­σμέ­νους αυ­τούς λα­ούς, πα­ρά το ό­τι δεν κα­τοι­κούν κοντά στα σύ­νο­ρα με την Αρ­με­νί­α. Στη χώρα μας, με τα θέ­μα­τα αυ­τά α­σχο­λού­νται ε­πι­στή­μο­νες, με­λε­τη­τές, ι­στο­ρι­κοί, αλ­λά και άν­θρω­ποι α­πλοί, οι ο­ποίοι προ­σεγ­γί­ζουν το ζή­τη­μα αυ­τό πε­ρισ­σό­τε­ρο συ­ναι­σθη­μα­τι­κά. Πι­στεύ­ω ό­τι με προ­σε­κτικό σχεδια­σμό της πο­λι­τι­κής μας και ορ­θή με­θο­δο­λο­γί­α, μπο­ρού­με να βο­η­θή­σου­με έ­ως έ­να βαθ­μό τους λα­ούς αυ­τούς, α­κό­μα και στην εκ­πλή­ρω­ση κά­ποιων ε­θνι­κών τους στό­χων. Έ­να ση­μα­ντι­κό βή­μα α­πό μέ­ρους μας ήταν η ί­δρυ­ση του ρα­διο­φω­νι­κού σταθ­μού «Η φω­νή του Τα­λιστάν» (Tolishstoni Sado-Voice of Talyshtan) το ο­ποί­ο εκ­πέ­μπει α­πό το Σου­σί. Πρέ­πει να σας πω ό­τι το τε­λευ­ταί­ο διά­στη­μα οι εκ­δη­λώ­σεις συ­μπά­θειας των Τα­λίς προς ε­μάς έ­χουν αυ­ξη­θεί θε­α­μα­τι­κά. Μπο­ρώ να σας δια­βε­βαιώ­σω, ό­τι μέ­σα στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ζουν πά­ρα πολ­λοί σύμ­μα­χοι της Αρ­με­νί­ας. 

Το τε­λευ­ταί­ο διά­στη­μα το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν δα­πα­νά α­μύ­θη­τα πο­σά για να ε­πη­ρε­ά­σει την κοι­νή γνώ­μη, σχε­τι­κά με τη «γε­νο­κτο­νί­α» που διέ­πρα­ξαν οι Αρ­μέ­νιοι κα­τά των Α­ζέ­ρων, για τη φι­λο­χρι­στια­νι­κή του πο­λι­τική -την ο­ποί­α την εί­δα­με πο­λύ έ­ντο­να στην Ελ­λά­δα και γε­νι­κό­τε­ρα υ­πάρ­χει μια τά­ση α­να­τρο­πής της α­λή­θειας επί πλη­ρω­μή. Όλες αυ­τές οι ε­νέρ­γειες ε­πι­τυγ­χά­νουν το στό­χο τους;

Σε μια χώ­ρα, η ο­ποί­α έ­χει κα­τα­στρέψει ο­λο­κλη­ρω­τι­κά τον πο­λι­τι­σμό στην ε­πι­κρά­τειά της, δεν θα πρέ­πει να δίνε­ται το δι­καί­ω­μα να χρη­σι­μο­ποιεί το ό­νο­μα του πο­λι­τι­σμού, της ι­στο­ρί­ας και της θρη­σκεί­ας για την πο­λι­τι­κή της προ­πα­γάν­δα. Μια χώ­ρα η ο­ποί­α ι­σχυ­ρίζε­ται ό­τι ο λα­ός της κα­τά­γε­ται α­πό χρι­στια­νι­κούς λα­ούς, ε­νώ συγ­χρό­νως κατα­στρέ­φει συ­στη­μα­τι­κά ό­λα τα χρι­στια­νι­κά μνη­μεί­α που δια­φεύ­γουν της προ­βο­λής και της προ­σο­χής.
Ε­δώ έ­χου­με και έ­να πα­ρά­δο­ξο, η πρώ­τη κυ­ρί­α της χώρας εί­ναι πρέ­σβει­ρα της Ου­νέ­σκο και προ­σφέ­ρει τε­ρά­στια πο­σά σε διά­φο­ρα μου­σεί­α του κό­σμου, ε­νώ εκ­δί­δει πο­λυ­τε­λή βι­βλί­α με κεί­με­να κα­τά πα­ραγ­γε­λί­α α­πό πα­νε­πι­στη­μια­κούς, που τους πλη­ρώ­νει α­δρά για να παρα­χα­ρά­ξουν την ι­στο­ρί­α.
Ευ­τυ­χώς για μας, ό­λα αυ­τά τα τε­ρά­στια πο­σά που διατί­θε­νται για προ­πα­γαν­δι­στι­κούς λό­γους, έ­χουν ε­λά­χι­στη α­ντα­πο­δο­τι­κό­τητα για τα συμ­φέ­ρο­ντα του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν. Κι αυ­τό διό­τι, δεν μπο­ρεί να γί­νει απο­δε­κτό, ει­δι­κό­τε­ρα στις α­να­πτυγ­μέ­νες χώ­ρες της Δύ­σης, κά­τι το ο­ποί­ο εί­ναι βα­σι­σμέ­νο α­πο­κλει­στι­κά στο ψέ­μα, στη δια­στρέ­βλω­ση των γε­γο­νό­των και της ι­στο­ρί­ας. Με λί­γα λό­για η πο­λι­τι­κή του «χα­βια­ριού» έ­χει α­πο­τύ­χει.

Μπο­ρού­με λοι­πόν να πού­με ό­τι η πο­λι­τι­κή του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν έ­χει πολ­λές ο­μοιό­τη­τες με την πο­λι­τι­κή της Τουρ­κί­ας;

Ναι, με τη δια­φο­ρά ό­τι η ση­με­ρι­νή πο­λι­τι­κή του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν είναι ί­δια με την πο­λι­τι­κή της Τουρ­κί­ας τη δε­κα­ε­τί­α του ’50. Του­λά­χι­στον στην Τουρ­κί­α τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια υ­πάρ­χει έ­νας με­γά­λος α­ριθ­μός αν­θρώ­πων υψη­λού μορ­φω­τι­κού ε­πι­πέ­δου, που έ­χει α­ντι­λη­φθεί και α­ντι­δρά στη δια­στρέ­βλω­ση της ι­στο­ρί­ας. Κά­τι το ο­ποί­ο δεν συμ­βαί­νει στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν. Θα σας δώσω έ­να τρα­ντα­χτό πα­ρά­δειγ­μα που θα σας ε­ντυ­πω­σιά­σει.
Ο ι­σχυ­ρι­σμός ό­τι τα τουρ­κι­κά φύ­λα ή­ταν στην πε­ριο­χή α­πό την ε­πο­χή του Ξε­νο­φώ­ντα, μό­νο γέ­λιο μπο­ρεί να προ­κα­λέ­σει σε ο­ποιον­δή­πο­τε γνω­ρί­ζει έ­στω και ε­λά­χι­στα την ι­στο­ρί­α.

Στο θέ­μα του Αρ­τσάχ ο χρό­νος κυ­λά­ει υ­πέρ ή εναντίον των αρμενικών συμφερόντων;

Η διαιώ­νι­ση του προ­βλή­μα­τος του Αρ­τσάχ μπο­ρεί να λει­τουρ­γή­σει εί­τε θε­τι­κά, εί­τε αρ­νη­τι­κά. Και αυ­τό ε­ξαρ­τά­ται α­πό ε­μάς, δη­λα­δή πώς αξιο­ποιού­με τον χρό­νο και ποιες ε­νέρ­γειες κά­νου­με. Θα πρέ­πει να εί­μα­στε σε ε­γρή­γορ­ση και να μην ξε­χνά­με ό­τι η τε­λι­κή λύ­ση που έ­χου­με στο μυα­λό μας όλοι οι Αρ­μέ­νιοι, εί­ναι η ε­πα­νέ­νω­ση με την Πατρίδα.
Το Αρ­τσάχ θα πρέ­πει να εί­ναι ο 11ος νο­μός της Αρ­με­νί­ας. Μέ­χρι τό­τε πρέ­πει να α­ξιο­ποι­ή­σου­με θε­τι­κά τον χρό­νο. Η ε­πα­νε­γκα­τά­στα­ση του πλη­θυ­σμού στις α­πε­λευ­θε­ρω­μέ­νες α­κρι­τι­κές πε­ριο­χές, εί­ναι μια ση­μα­ντι­κή δου­λειά που έ­χου­με να κά­νου­με.
Τα προ­γράμμα­τα ε­νί­σχυ­σης του Αρ­τσάχ ό­σον α­φο­ρά στις υ­πο­δο­μές και την οι­κο­νο­μί­α θα πρέ­πει να γί­νο­νται με έ­ναν κε­ντρι­κό σχε­διασμό, για να έ­χουν τη μέ­γι­στη α­πό­δο­ση και ό­χι α­πο­σπα­σμα­τι­κά και με προ­σω­πικές πρω­το­βου­λί­ες, ό­πως σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις συμ­βαί­νει σήμε­ρα.
Ο αρ­με­νι­κός λα­ός έ­χει κά­νει ό­λες τις υ­πο­χω­ρή­σεις α­πέ­να­ντι στην Τουρ­κί­α και το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν και η α­λή­θεια εί­ναι ό­τι δεν έ­χου­με άλ­λα πε­ρι­θώ­ρια, ε­νώ μια δια­φο­ρε­τι­κή πο­λιτι­κή θα ση­μά­νει την υ­πο­νό­μευ­ση της φυ­σι­κής μας ύ­παρ­ξης.

Στον Σαρκίς Αγαμπατιάν

Ιανουάριος - Μάρτιος 2014 Τεύχος 80

Υ­πουρ­γός Πο­λι­τι­σμού και Νε­ο­λαί­ας της Δη­μο­κρα­τί­ας

του ο­ρει­νού Καρα­μπάχ (Αρ­τσάχ)

Η Να­ρι­νέ Α­γα­μπα­λιάν γεν­νή­θη­κε στο Στε­πα­να­κέρ­τ το 1967. Σπού­δα­σε φι­λο­λο­γί­α στο Κρα­τι­κό Πα­νε­πι­στή­μιο του Αρ­τσάχ. Α­πό το 1988 μέ­χρι το 1995 ερ­γά­στη­κε ως πα­ρου­σιά­στρια ει­δή­σε­ων και στη συ­νέ­χεια μέ­χρι το 2005 στη διεύ­θυν­ση σύ­ντα­ξης του κρα­τικού τη­λε­ο­πτι­κού σταθ­μού του Αρ­τσάχ. Α­πό το 2004 μέ­χρι το 2009 ή­ταν α­ντα­πο­κρί­τρια της αρ­με­νι­κής τη­λε­ό­ρα­σης. Το 2001 α­να­κη­ρύ­χθη­κε α­πό το Ε­θνι­κό Συμ­βούλιο του Αρ­τσάχ ως η κα­λύ­τε­ρη δη­μο­σιο­γρά­φος της χρο­νιάς. Το 2009 διο­ρί­στη­κε Υπουρ­γός Πο­λι­τι­σμού και Νε­ο­λαί­ας. Ο σύ­ζυ­γός της Ε­ντμόν Παρ­σε­χιάν θυ­σιά­στη­κε στον πό­λε­μο για την α­νε­ξαρ­τη­σί­α του Αρ­τσάχ.

“Οι νέ­οι σήμερα έ­χουν να ε­πι­τε­λέ­σουν

μια με­γά­λη α­πο­στολή, τη δη­μιουρ­γί­α

ε­νός ι­σχυ­ρού Αρ­τσάχ”

Με ποιο τρό­πο ο νε­ο­σύ­στα­τος σύλ­λο­γος Ελ­λη­νο-αρ­με­νι­κής Φι­λί­ας θα μπο­ρού­σε να συμ­βάλ­λει ε­νερ­γά στη σύ­σφι­ξη στε­νό­τε­ρων σχέ­σε­ων α­νά­μεσα στους δύ­ο λα­ούς και ι­διαί­τε­ρα με το Αρ­τσάχ ;
Δί­νου­με με­γά­λη ση­μα­σί­α στη συ­νερ­γα­σί­α με αυ­τούς τους συλ­λό­γους, διό­τι το εγ­χεί­ρη­μα έ­χει δεί­ξει ό­τι αυ­τή η σύ­μπρα­ξη εί­ναι πιο α­πο­τε­λε­σμα­τική ι­διαί­τε­ρα ό­σον α­φο­ρά την α­να­γνώ­ρι­ση του Αρ­τσάχ. Διό­τι αν πολ­λές χώ­ρες α­δυ­να­τούν σή­με­ρα να συ­νά­ψουν σχέ­σεις με έ­να μη α­να­γνω­ρι­σμέ­νο κράτος, τό­τε οι σύλ­λο­γοι αυ­τοί μπο­ρούν να βο­η­θή­σουν στο θέ­μα της ε­νη­μέ­ρω­σης έχο­ντας με­γα­λύ­τε­ρη ε­λευ­θε­ρί­α δρά­σης κα­θώς ο πε­ρισ­σό­τε­ρος κό­σμος δεν γνωρί­ζει τι α­κρι­βώς συμ­βαί­νει με το ζή­τη­μα του Κα­ρα­μπάχ. Νο­μί­ζουν ό­τι ο πό­λεμος στην πε­ριο­χή μας συ­νε­χί­ζε­ται και δεν γνω­ρί­ζουν ό­τι η δη­μο­κρα­τι­κή πορεί­α στη χώ­ρα μας εί­ναι μια πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Σή­με­ρα το Αρ­τσάχ εί­ναι μια α­νεξάρ­τη­τη χώ­ρα με κρα­τι­κές δο­μές, δη­μό­σιες υ­πη­ρε­σί­ες, κοι­νο­βού­λιο, σχο­λεί­α, ι­δρύ­μα­τα κ.λπ. Α­πό το Αρ­τσάχ ξε­κί­νη­σε η χρι­στια­νι­κή θρη­σκεί­α και με­τά διαδό­θη­κε σ’ ο­λό­κλη­ρη την Αρ­με­νί­α, που υ­πήρ­ξε το πρώ­το χρι­στια­νι­κό κρά­τος στον κό­σμο. Μέ­σω αυ­τών των συλ­λό­γων, ο κό­σμος μπο­ρεί να μας γνω­ρί­σει κα­λύ­τε­ρα.

Οι πο­λε­μι­κές α­να­κοι­νώ­σεις του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν και τα συ­νο­ριακά ε­πει­σό­δια το τε­λευ­ταί­ο διά­στη­μα, πώς ε­πι­δρούν στην ψυ­χι­κή κα­τά­στα­ση και στην κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα των κα­τοί­κων της χώ­ρας ;

Ο Αρ­μέ­νιος του Αρ­τσάχ έ­χει συ­νη­θί­σει σ’ αυ­τόν τον τρό­πο ζω­ής. Για μας δεν εί­ναι κά­τι το και­νούρ­γιο. Στα 20 χρό­νια που έ­χει ε­πι­βλη­θεί προ­σω­ρι­νή ε­κε­χει­ρί­α υ­πήρ­ξαν σχε­δόν κα­θη­με­ρι­νά α­ψι­μα­χί­ες και συ­νο­ρια­κά ε­πει­σό­δια. Συ­νή­θως γί­νο­νται πα­ρα­μο­νές πο­λι­τι­κών γε­γο­νό­των, διό­τι στην πραγ­μα­τικό­τη­τα υ­πάρ­χουν κά­ποιοι λό­γοι και συμ­φέ­ρο­ντα κα­θώς και λό­γοι ε­σω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής α­πό την πλευ­ρά των Α­ζέ­ρων. Με αυ­τόν τον τρό­πο δια­τη­ρούν το πρόβλη­μα του Κα­ρα­μπάχ στην ε­πι­και­ρό­τη­τα θέ­λο­ντας να δεί­ξουν στον κό­σμο τους ό­τι δεν το έ­χουν ξε­χά­σει και δεν έ­χουν πα­ραι­τη­θεί α­πό την ε­πα­νά­κτη­σή του. Γνω­ρί­ζουν ό­τι έ­χουν χά­σει τον πό­λε­μο και προ­σπα­θούν με άλ­λα μέ­σα να α­παντή­σουν. Ω­στό­σο γνω­ρί­ζουν πο­λύ κα­λά ό­τι αν ε­πι­χει­ρή­σουν ο­τι­δή­πο­τε, η α­πάντη­ση που θα λά­βουν θα εί­ναι δέ­κα φο­ρές με­γα­λύ­τε­ρη. Ε­μείς έ­χου­με δη­λώ­σει ε­πανει­λημ­μέ­νως πά­νω σ’ αυ­τό το ζή­τη­μα ό­τι οι στρα­τιώ­τες μας έ­χουν ε­ντο­λή να μην έρ­χο­νται σε α­ντι­πα­ρά­θε­ση με τον ε­χθρό, αλ­λά ό­τι σε κά­θε πυ­ρο­βο­λι­σμό θα α­πα­ντούν στο δε­κα­πλά­σιο. Οι Α­ζέ­ροι γνω­ρί­ζουν πο­λύ κα­λά ό­τι το Κα­ρα­μπάχ εί­ναι μια χα­μέ­νη υ­πό­θε­ση γι’ αυ­τούς. Πα­ρό­λα αυ­τά συ­νε­χί­ζουν την ί­δια τα­κτι­κή και μά­λι­στα πολ­λές φο­ρές α­πο­κρύ­πτουν τις α­πώ­λειές τους. Για πα­ράδειγ­μα στο πρό­σφα­το ε­πει­σό­διο τον πε­ρα­σμέ­νο Ια­νουά­ριο, προ­σπά­θη­σαν να προ­ω­θη­θούν και συ­νά­ντη­σαν ι­σχυ­ρή α­ντί­στα­ση με α­πο­τέ­λε­σμα να υ­πο­στούν μεγά­λες α­πώ­λειες. Ε­κεί­νες τις μέ­ρες οι ε­φη­με­ρί­δες στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν έ­γρα­ψαν τε­λεί­ως δια­φο­ρε­τι­κά πράγ­μα­τα, ό­τι δη­λα­δή έ­νας στρα­τιώ­της τους πέ­θα­νε από κά­ποια α­σθέ­νεια ή α­πό άλ­λη αι­τί­α. Δεν α­νέ­φε­ραν ό­τι οι στρα­τιώ­τες τους σκο­τώ­θη­καν ε­πει­δή ε­πι­τέ­θη­καν χω­ρίς λό­γο ε­να­ντί­ον της αρ­με­νι­κής πλευ­ράς.        

Ποια εί­ναι τα ε­πι­τεύγ­μα­τα στον το­μέ­α του πο­λι­τι­σμού τα τε­λευταί­α χρό­νια στο Αρ­τσάχ ;  

Δί­νου­με με­γά­λη ση­μα­σί­α στον πο­λι­τι­σμό διό­τι για μάς εί­ναι κα­θο­ριστι­κός πα­ρά­γων της ε­θνι­κής μας ταυ­τό­τη­τας και μέ­σω αυ­τού αυ­το­προσ­διο­ριζό­μα­στε ε­νώ­πιον της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας. Γι’ αυ­τόν τον λό­γο έ­χου­με χα­ράξει την πο­λι­τι­κή μας πά­νω σε δύ­ο κα­τευ­θυ­ντή­ριες γραμ­μές: η πρώ­τη εί­ναι ν’ α­νυ­ψώ­σου­με και να δια­τη­ρή­σου­με την πο­λι­τι­στι­κή μας παράδοση και η δεύτε­ρη ν’ α­να­πτύ­ξου­με συ­νερ­γα­σί­α και πο­λι­τι­στι­κές α­νταλ­λα­γές με άλ­λες χώρες. Έ­τσι το Αρ­τσάχ χω­ρίς να εί­ναι α­να­γνω­ρι­σμέ­νο κρά­τος, θα μπο­ρεί να συμ­με­τέ­χει σε διά­φο­ρες πο­λι­τι­στι­κές εκ­δη­λώ­σεις στο ε­ξω­τε­ρι­κό και α­ντί­στοιχα να διορ­γα­νώ­νει πα­ρό­μοιες στο έ­δα­φός του προ­σκα­λώ­ντας ό­ποιες χώ­ρες το ε­πι­θυ­μούν. Διορ­γα­νώ­νου­με διε­θνές φε­στι­βάλ κλα­σι­κής μου­σι­κής και κά­θε φο­ρά συμ­με­τέ­χουν πολ­λές χώ­ρες με τους κα­λύ­τε­ρους μου­σι­κούς και διε­θνές συ­μπό­σιο γλυ­πτικής. Τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια έχουμε μια πο­λύ εν­δια­φέ­ρου­σα ε­ξέ­λι­ξη στον μου­σεια­κό το­μέ­α. Α­πό το 2013 λει­τουρ­γεί μου­σεί­ο ει­κα­στι­κών τε­χνών και έ­να και­νούρ­γιο μου­σεί­ο τα­πή­των με μό­νι­μες συλ­λο­γές στο Σου­σί. Το μου­σεί­ο ει­κα­στι­κών τε­χνών δη­μιουρ­γή­θη­κε από το μη­δέν. Σή­με­ρα δια­θέ­τει 400 πε­ρί­που πί­να­κες απ’ ό­λο τον κό­σμο, πί­να­κες τους ο­ποί­ους προ­σέ­φε­ραν διά­φο­ροι δω­ρη­τές και συλ­λέ­κτες, με 100 έ­ως 150 ε­πι­σκέπτες την η­μέ­ρα, που είναι ση­μα­ντι­κός α­ριθ­μός για την πό­λη του Σου­σί. Ό­σον α­φο­ρά το μου­σεί­ο τα­πή­των, να θυ­μί­σω ό­τι πα­λαιό­τε­ρα το Αρ­τσάχ ή­ταν έ­να α­πό τα κέντρα τα­πη­τουρ­γί­ας, αλ­λά η κυ­βέρ­νη­ση του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν στα χρό­νια της Σο­βιετι­κής Έ­νω­σης εί­χε α­φαι­ρέ­σει ό­λους τους πα­λαιούς τά­πη­τες α­πό το μου­σεί­ο και τους εί­χε α­ντι­κα­τα­στή­σει με και­νούρ­γιους που δεν εί­χαν κα­μιά α­ξί­α. Ειδι­κό­τε­ρα τά­πη­τες πριν α­πό τον 20ό αιώ­να, που ο κα­θέ­νας εί­χε τη δι­κή του ι­στορί­α και το δι­κό του «κρυ­πτο­γρα­φη­μέ­νο» μή­νυ­μα. Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν α­πό την πλευρά του δεν χά­νει ευ­και­ρί­α στις διά­φο­ρες εκ­θέ­σεις που διορ­γα­νώ­νει στο ε­ξωτε­ρι­κό να δια­φη­μί­ζει τους τά­πη­τες ως α­ζε­ρι­κή τέ­χνη. Πρό­σφα­τα ορ­γα­νώ­σα­με διε­θνή έκθε­ση στο Ε­ρε­βάν ό­που ή­ταν πα­ρών και έ­νας πο­λύ γνω­στός Γερμα­νός ει­δι­κός. Η δι­δα­κτο­ρι­κή δια­τρι­βή του εί­χε ως θέ­μα «ο χρι­στια­νι­κός τά­πη­τας της Α­να­το­λής» και α­πο­δεί­κνυε ό­τι η τα­πη­τουρ­γί­α εί­ναι αρ­με­νι­κή τέ­χνη και έ­χει δια­δο­θεί α­πό την Αρ­με­νί­α και ό­τι έ­να α­πό τα κέ­ντρα της ήταν το Αρ­τσάχ. Έ­τσι λοι­πόν σή­με­ρα προ­σπα­θού­με να α­πο­κα­τα­στή­σου­με αυτήν την τέ­χνη, αυ­τήν την πα­ρά­δο­ση και να γνω­ρί­σου­με στον έ­ξω κό­σμο την πο­λιτι­στι­κή μας κλη­ρο­νο­μιά. Α­ξί­ζει να α­να­φέ­ρω ό­τι τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια προ­σωπι­κό­τη­τες πα­γκο­σμί­ου φή­μης έ­χουν δεί­ξει με­γά­λο εν­δια­φέ­ρον για το Αρ­τσάχ, ό­πως η με­γά­λη Ι­σπα­νί­δα σο­πρά­νο Μον­σε­ρά Κα­μπα­γιέ που ήρ­θε και τρα­γού­δη­σε στο Γκα­ντσα­σάρ έρ­γα του Κο­μι­τάς. Η ε­πί­σκε­ψή της σε ε­πτά εκ­κλη­σί­ες και μονα­στή­ρια στην Αρ­με­νί­α και στο Αρ­τσάχ α­πο­τυ­πώ­θη­κε σ’ έ­να κα­λαί­σθη­το λεύκω­μα που πα­ρου­σιά­σα­με σε εκ­δή­λω­ση στο Πα­ρί­σι στις 12 Δε­κεμ­βρί­ου 2013. Να λοι­πόν έ­νας τρό­πος για να κά­νει αι­σθη­τή την πα­ρου­σί­α του το Αρ­τσάχ στη διε­θνή κοι­νό­τη­τα. Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν α­πό την πλευ­ρά του διέ­πρα­ξε άλ­λη μια γκά­φα, προσθέ­το­ντας έ­να α­κό­μη ό­νο­μα, την Κα­μπα­γιέ, στη μαύ­ρη λί­στα των α­νε­πι­θύ­μη­των προ­σώ­πων.              

Σε ποιο στά­διο βρί­σκο­νται οι ερ­γα­σί­ες για την α­να­πα­λαί­ω­ση και α­πο­κα­τά­στα­ση των ζη­μιών στην πό­λη Σου­σί;

Να σας αναφέρω ένα παράδειγμα. Α­πό τον Ο­κτώ­βριο του 2012 το υπουρ­γεί­ο Πο­λι­τι­σμού και Νε­ο­λαί­ας στε­γάζε­ται στο Σου­σί, σ’ έ­να κτί­ριο 100 χρο­νών που ή­ταν πα­λιά παρ­θε­να­γω­γεί­ο. Το κτί­ριο αυ­τό με το ό­νο­μα «Σχο­λεί­ο Θη­λέ­ων Μα­ρια­μιάτ­ς» εί­χε χτι­στεί με χρή­ματα των α­δελ­φών Γου­γκα­σιάν, που εί­χαν μια ε­ται­ρί­α ε­ξό­ρυ­ξης και πα­ρα­γω­γής πε­τρε­λαί­ου στην Κα­σπί­α, στη μνή­μη της πρό­ω­ρα χα­μέ­νης α­δελ­φής τους Μα­ριάμ Γου­γκα­σιάν. Με­τά α­πό 100 χρό­νια ο πρό­ε­δρός μας Πά­κο Σα­χα­κιάν α­πευ­θύν­θη­κε σ’ έ­ναν άλ­λο δω­ρη­τή α­πό τη Ρω­σί­α, τον Κον­στα­ντίν Μα­νου­κιάν, για να βο­η­θή­σει στην α­να­καί­νι­ση του κτι­ρί­ου. Και η ι­στο­ρί­α αυ­τή ε­πα­να­λή­φθη­κε με­τά α­πό τόσα χρόνια με χρή­μα­τα που δια­τέ­θη­καν για ένα παρόμοιο σκο­πό.    

Πώς ε­κτι­μά­τε τη συμ­βο­λή του Πα­ναρ­με­νι­κού Τα­μεί­ου «Χα­για­στάν» στην α­νά­πτυ­ξη του Αρ­τσάχ;

Ό­λα αυ­τά τα χρό­νια η βο­ή­θεια του Πα­ναρ­με­νι­κού Τα­μεί­ου και των Αρ­μενί­ων της δια­σπο­ράς εί­ναι α­ναμ­φί­βο­λα τε­ρά­στια. Έ­χουν κα­τα­σκευα­στεί με­γάλης στρα­τη­γι­κής ση­μα­σί­ας έρ­γα ό­πως δρό­μοι, σχο­λεί­α, ια­τρι­κά κέ­ντρα, δη­λαδή ό­λα αυ­τά που εί­ναι α­πα­ραί­τη­τα για την κα­θη­με­ρι­με­νή ζω­ή των κα­τοί­κων μιας χώ­ρας. Οι προ­σπά­θειες του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν για την α­πο­μό­νω­ση του Αρ­τσάχ εί­ναι α­πο­τυ­χη­μέ­νες, διό­τι η δια­σπο­ρά και η Αρ­με­νί­α στέ­κο­νται πά­ντα στο πλευ­ρό μας. Τε­λευ­ταί­α ε­γκαι­νιά­σα­με στο Στε­πα­να­κέρ­τ έ­να νο­σο­κο­μεί­ο α­πό τα κα­λύ­τε­ρα που δια­θέ­του­με στην Αρ­με­νί­α και ί­σως σ’ ο­λό­κλη­ρη την πε­ριο­χή με χρή­μα­τα που ε­ξα­σφά­λι­σε το Πα­ναρ­με­νι­κό Τα­μεί­ο α­πό έ­ναν Αρ­μέ­νιο της Ρωσί­ας, τον Σαμ­βέλ Γκα­ρα­μπε­τιάν.

Φα­ντα­στεί­τε πό­σα τέ­τοια προ­γράμ­μα­τα έ­χουν πραγ­μα­το­ποι­η­θεί και α­πό ά­τομα και α­πό κοι­νό­τη­τες της δια­σπο­ράς. Το πρό­γραμ­μα για την κα­τα­σκευ­ή του οδι­κού ά­ξο­να Κελ­μπα­τσάρ-Βαρ­τε­νίς που ε­ξήγ­γει­λε το Πα­ναρ­με­νι­κό Τα­μεί­ο το 2013 εί­ναι υ­ψί­στης στρα­τη­γι­κής ση­μα­σί­ας κα­θώς θα συν­δέ­ει τις βό­ρειες ε­παρχί­ες του Κα­ρα­μπάχ με την Αρ­με­νί­α αλ­λά θα συμ­βά­λει και στην αύ­ξη­ση του πλη­θυσμού αυ­τών πε­ριο­χών.  

Ποιες εί­ναι οι α­νά­γκες και οι προ­τε­ραιό­τη­τες για την α­νά­πτυξη των πα­ρα­με­θό­ριων χω­ριών και κω­μο­πό­λε­ων του Αρ­τσάχ;

Εί­ναι πο­λύ ση­μα­ντι­κό να βρί­σκο­νται σε κα­λή κα­τά­στα­ση τα πα­ρα­με­θόρια χω­ριά μας και ο κό­σμος να εί­ναι δε­μέ­νος με τη γη του. Στην α­ντί­θε­τη πε­ρίπτω­ση δεν έ­χει νό­η­μα να έ­χου­με στρα­τιώ­τες στην πρώ­τη γραμ­μή πυ­ρός για να φυ­λάσ­σουν τα σύ­νο­ρα. Ο στρα­τιώ­της πρέ­πει να α­φου­γκρά­ζε­ται την α­νά­σα του κό­σμου. Γι’ αυ­τό τον λό­γο υ­πάρ­χουν διά­φο­ρα κρα­τι­κά σχέ­δια σε ε­ξέ­λι­ξη για την ε­πί­λυ­ση αυ­τού προ­βλή­μα­τος. Ό­σο κι αν προ­σπα­θού­με να βά­λου­με προ­τεραιό­τη­τες και να δια­θέ­σου­με χρή­μα­τα με τη βο­ή­θεια του Πα­ναρ­με­νι­κού Τα­μείου και άλ­λων ορ­γα­νώ­σε­ων, πά­ντα υ­πάρ­χει α­νά­γκη για και­νούρ­για προ­γράμ­ματα. Και θα ή­θε­λα τα α­δέλ­φια μας στη δια­σπο­ρά να έ­χουν πά­ντα υπ’ ό­ψη τους ότι εί­ναι πο­λύ ση­μα­ντι­κό να στη­ρί­ζου­με αυ­τούς τους αν­θρώ­πους που ζουν στις πα­ρα­με­θό­ριες πε­ριο­χές. Η ψυ­χή αυ­τών των αν­θρώ­πων εί­ναι που μας βο­η­θά­ει να ξε­περ­νά­με τα ε­μπό­δια και αυ­τή η ψυ­χή εί­ναι που πρέ­πει να δια­τη­ρή­σου­με όρθια και δυ­να­τή.

Η φι­λο­ξε­νί­α που προ­σφέ­ρε­ται κά­θε χρό­νο στους νε­α­ρούς Αρ­μέ­νιους του Αρ­τσάχ α­πό το Δή­μο Σύ­ρου πώς ε­πι­δρά στην ψυ­χι­κή τους κα­τά­στα­ση; Το πρό­γραμ­μα φι­λο­ξε­νί­ας θα συ­νε­χι­στεί;

Ο α­ντί­κτυ­πος ή­ταν πο­λύ θε­τι­κός, διό­τι τα παι­διά που με­γά­λω­σαν σε συνθή­κες πο­λέ­μου εί­χαν πιε­στεί ψυ­χο­λο­γι­κά, και μά­λι­στα πολ­λά απ’ αυ­τά είχαν χά­σει τον πα­τέ­ρα τους, εί­χαν υ­πο­στεί έ­ντο­νο ψυ­χο­λο­γι­κό κλο­νι­σμό, δί­χως να υ­πο­λο­γί­σου­με τις πο­λυά­ριθ­μες στε­ρή­σεις που έ­ζη­σαν. Η με­γα­λύ­τε­ρη α­πώλεια ή­ταν η α­πώ­λεια του πα­τέ­ρα τους και α­ναμ­φί­βο­λα αυ­τό το πρό­γραμ­μα φιλο­ξε­νί­ας δεν μπο­ρεί να την α­να­πλη­ρώ­σει. Ω­στό­σο, η α­πελ­πι­σί­α α­πό την ά­σχη­μη ψυ­χο­λο­γι­κή κα­τά­στα­ση, έ­δω­σε τη θέ­ση της στην ελ­πί­δα για έ­να κα­λύ­τε­ρο αύριο. Θυ­μά­μαι πριν με­ρι­κά χρό­νια που τα εί­χα συ­νο­δεύ­σει στην Ελ­λά­δα πό­σο είχαν εκ­πλα­γεί έ­χο­ντας έρ­θει α­πό έ­να μέ­ρος ό­που δεν υ­πήρ­χαν α­μύ­γδα­λα, δεν υπήρ­χε νε­ρό, και μά­λι­στα πό­σι­μο νε­ρό την πε­ρί­ο­δο των βομ­βαρ­δι­σμών κα­θώς πε­ρι­μέ­νο­ντας στην ου­ρά με τις ώ­ρες για λί­γο νε­ρό έ­σκα­γαν οι βόμ­βες, ο­πό­τε ήταν υ­πο­χρε­ω­μέ­να να τρέ­ξουν για να σω­θούν. Τέ­τοιες κα­τα­στά­σεις εί­χαν ζή­σει. Α­σφα­λώς χρό­νο με τον χρό­νο η ει­κό­να άλ­λα­ζε. Οι κά­τοι­κοι της Σύ­ρου το παρα­τή­ρη­σαν αυ­τό, δη­λα­δή τα παι­διά που εί­χαν έρ­θει τα πρώ­τα χρό­νια και αυ­τά που έρ­χο­νται τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια εί­ναι τε­λεί­ως δια­φο­ρε­τι­κά. Αλ­λά χά­ρις σ’ αυ­τό το πρό­γραμ­μα μια φω­τει­νή ελ­πί­δα γεν­νή­θη­κε μέ­σα τους για έ­να κα­λύτε­ρο μέλ­λον και γι’ αυ­τό ο λα­ός μας κι ε­γώ εί­μα­στε ευ­γνώ­μο­νες στους Έλ­ληνες φί­λους μας και σε ό­λους αυ­τούς που μας α­γκά­λια­σαν με τό­ση θέρ­μη στις δε­κα­πέ­ντε μέ­ρες πα­ρα­μο­νής μας στην Ελ­λά­δα. Στο κτί­ριο που διέ­με­ναν κυ­μά­τιζε η ση­μαί­α του Κα­ρα­μπάχ. Ό­λοι οι κά­τοι­κοι του νη­σιού και οι κα­τα­στη­μα­τάρχες τους πρό­σφε­ραν α­να­μνη­στι­κά δώ­ρα και ορ­γά­νω­ναν τα γεύ­μα­τά τους. Εί­ναι το μό­νο πρό­γραμ­μα που συ­νε­χί­ζε­ται ε­δώ και τό­σα χρό­νια.              

Κα­τά την πα­ρα­μο­νή σας στη χώ­ρα μας εί­χα­τε κά­ποιες συ­να­ντή­σεις με εκ­προ­σώ­πους της ελ­λη­νι­κής πο­λι­τεί­ας. Πώς ε­κτι­μά­τε τα α­πο­τε­λέ­σμα­τα αυ­τών των συ­να­ντή­σε­ων;

Στη διάρ­κεια της ε­πί­σκε­ψής μου εί­χα­με μια σει­ρά συ­να­ντή­σε­ων με την κοι­νο­βου­λευ­τι­κή ο­μά­δα φι­λί­ας Αρ­με­νί­ας-Ελ­λά­δας με ε­πι­κε­φα­λής τον πρώ­ην πρό­ε­δρο της Βου­λής Α­πό­στο­λο Κα­κλα­μά­νη. Εί­χα­με μια πο­λύ εν­δια­φέ­ρου­σα και ου­σια­στι­κή συ­ζή­τη­ση. Έ­δει­ξαν ι­διαί­τε­ρο εν­δια­φέ­ρον για τις τε­λευ­ταί­ες ε­ξε­λί­ξεις και τη δια­πραγ­μα­τευ­τι­κή δια­δι­κα­σί­α γύ­ρω α­πό το θέ­μα της α­να­γνώ­ρι­σης του Αρ­τσάχ. Νο­μί­ζω ό­τι έ­γι­νε μια δη­μιουρ­γι­κή συ­ζή­τη­ση.

Ποιο μή­νυ­μα στέλ­νε­τε στην ελ­λη­νο­αρ­με­νι­κή κοι­νό­τη­τα και ι­διαί­τε­ρα στους νέ­ους;

Έ­χω ε­πι­σκε­φθεί πολ­λές πα­ροι­κί­ες της δια­σπο­ράς και πά­ντα ό­ταν α­πευ­θύ­νο­μαι στους νέ­ους λέ­ω ό­τι έ­χουν να ε­πι­τελέ­σουν μια με­γά­λη α­πο­στο­λή. Πριν α­πό 26 χρό­νια, οι γο­νείς μας, μάς εμ­ψύ­χω­σαν και με τη βο­ή­θειά τους κα­τα­φέ­ρα­με να υ­περ­νι­κή­σου­με τις δυ­σκο­λί­ες και να κερ­δί­σου­με τον πό­λε­μο. Σή­με­ρα εί­ναι η σει­ρά των νέ­ων να συ­νε­χί­σουν αυ­τό το έρ­γο, α­πο­στο­λή τους θα εί­ναι η δη­μιουρ­γί­α ε­νός ι­σχυ­ρού Αρ­τσάχ. Σπού­δα­σαν στα πα­νε­πι­στή­μια διά­φο­ρες ει­δι­κό­τη­τες για να εί­ναι κά­ποια στιγ­μή χρή­σι­μοι στην πα­τρί­δα. Διό­τι ε­κεί­νη την πε­ρί­ο­δο στο Αρ­τσάχ που ή­ταν α­πομο­νω­μέ­νο υ­πήρ­χε η δυ­να­τό­τη­τα να σπου­δά­σουν εκεί. Πά­ντα έχουμε α­νά­γκη για ει­δι­κευ­μέ­νους ε­πι­στή­μο­νες. Έ­χουν λοι­πόν τη δυ­να­τό­τη­τα να με­τα­δώ­σουν τις γνώ­σεις τους ή με κά­ποιον άλ­λο τρό­πο τις ε­μπει­ρί­ες τους στο Αρ­τσάχ. Πα­ράλ­λη­λα η πα­ρα­μο­νή τους ε­κεί θα εί­ναι και έ­να κί­νη­τρο ό­σον α­φορά τη δια­τή­ρη­ση της αρ­με­νι­κής ε­θνι­κής συ­νεί­δη­σης και μια πα­ρό­τρυν­ση ώ­στε η γε­νιά αυ­τή να με­τα­δώ­σει στην ε­πό­με­νη τα ε­θνι­κά ι­δε­ώ­δη. Και θα ή­θε­λα ό­λοι οι νέ­οι, ο κά­θε νέ­ος Αρ­μέ­νιος να κα­τα­λά­βει ό­τι μπο­ρεί να γί­νει χρή­σι­μος στην πα­τρί­δα του και να έ­χει μέ­σα του την ε­πι­θυ­μί­α να ε­πι­σκε­φθεί ο­πωσδή­πο­τε το Αρ­τσάχ, διό­τι με­τά ό­λα μπο­ρεί ν’ αλ­λά­ξουν...

Με­τά­φρα­ση: Κουήν Μι­να­σιάν.

Ιανουάριος - Μάρτιος 2014 Τεύχος 80

Ο Σα­ΐτ Τσε­τί­νο­γλου εί­ναι Τούρ­κος α­κτι­βι­στής-δια­νο­ού­με­νος, υ­πέρ­μα­χος των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των. Ζει στην Ά­γκυ­ρα και εί­ναι μέ­λος του Α­νοι­χτού Πα­νε­πι­στη­μί­ου. Έ­χει δη­μοσιεύ­σει πο­λυά­ριθ­μες με­λέ­τες με θέ­μα τα ε­γκλή­μα­τα κα­τά των Αρ­με­νί­ων, των Πο­ντί­ων και του Ελ­λη­νι­σμού της Μ. Α­σί­ας. Άρ­θρα του έ­χουν δη­μο­σιευ­τεί σε δε­κά­δες ε­φη­με­ρί­δες, ό­πως και στις δύο αρ­με­νι­κές ε­φη­με­ρί­δες της Πό­λης Α­γκός και Μαρμα­ρά. Έ­να α­πό τα έρ­γα του που χαί­ρουν με­γά­λης ανα­γνω­σι­μότη­τας εί­ναι το: «Έ­γκλη­μα κα­τά των μειο­νο­τή­των που ζουν στην Τουρ­κί­α» το ο­ποί­ο εκ­δό­θη­κε α­πό τις εκ­δό­σεις Μπελ­γκέ του Ρα­κίπ Ζα­ρά­κο­γλου. Ο Τσε­τί­νο­γλου εί­ναι α­πό τους ι­δρυ­τές της «Ε­πι­τρο­πής Υ­περά­σπι­σης του Σε­βάν Νι­σα­νιάν», με τη συμ­με­το­χή ά­νω των 30 συγ­γραφέ­ων και α­κτι­βι­στών α­πό την Τουρ­κί­α και ό­λο τον κό­σμο. Με α­φορ­μή τη φυ­λά­κι­ση του Σε­βάν Νι­σα­νιάν πα­ρα­χώ­ρη­σε στον Σάκο Α­ριάν την πα­ρα­κά­τω συ­νέ­ντευ­ξη που έ­γι­νε στα Τουρ­κι­κά. Στα Αρ­με­νι­κά το με­τέ­φρα­σε ο Κωνστα­ντι­νουπο­λί­της Χρα­ντ Κα­σμπα­ριάν και δη­μο­σιεύ­τη­κε στο δια­δι­κτυα­κό Α­κούνκ.

“Ο Σε­βάν Νι­σα­νιάν δεν είναι

μό­νος πί­σω α­πό τα κά­γκε­λα!”

Η κα­τα­δι­κα­στι­κή α­πό­φα­ση κα­τά του Σε­βάν Νι­σα­νιάν, σύμ­φω­να με την ο­ποί­α πρέ­πει να πα­ρα­μεί­νει ά­δικα δύ­ο χρό­νια στην φυ­λα­κή, προ­κά­λε­σε έ­ντο­νες α­ντι­δρά­σεις στην Τουρ­κί­α. Ποια εί­ναι η ά­πο­ψή σας;

Θέ­λω να σας θυμί­σω τα λό­για του Μί­χα­ελ Μπα­κού­νιν*: «Ο νό­μος και η τά­ξη εί­ναι η πόρ­νη της ε­ξου­σί­ας». Α­κριβώς μ’ αυ­τόν τον τρό­πο χρη­σι­μο­ποι­ήθη­κε ο νό­μος, ως ερ­γα­λεί­ο ε­νά­ντια στον Σε­βάν Νι­σα­νιάν ώ­στε να βρε­θεί πί­σω α­πό τα κά­γκε­λα της φυ­λα­κής. Πράγ­μα­τι, αυ­τή η κα­τα­δί­κη προ­κά­λε­σε πολλές α­ντι­δρά­σεις στην Τουρ­κί­α, αλ­λά δεν είναι αρ­κε­τές. Ε­κτός α­πό τις δη­μο­σιεύ­σεις και τις δη­λώ­σεις του Σε­βάν, η κα­τα­δί­κη του και για την κα­τη­γο­ρί­α της «αυ­θαί­ρε­της οι­κο­δό­μη­σης» ώ­στε να α­φαι­ρέ­σουν την ε­λευ­θε­ρί­α του, αλ­λά και να προ­σβά­λουν έ­τσι την τι­μή του, γί­νε­ται στα πλαί­σια χει­ρα­γώ­γη­σης της κοι­νής γνώ­μης. Η κα­τα­δί­κη του φυ­σι­κά εί­ναι ά­με­ση α­πόρ­ροια του ι­σλα­μι­κού ε­θνι­κι­σμού, αλ­λά και του α­ρι­στε­ρο­φα­νούς ε­θνι­κι­στι­κού φα­να­τι­σμού (ιτ­τι­χα­τι­κοί), που έ­χουν βα­θιές και στέ­ρε­ες ρί­ζες στην Τουρ­κί­α. Αυ­τές οι δυο τά­σεις έ­χουν ά­με­ση α­νά­μει­ξη και δεί­χνουν έ­ντο­νη κι­νη­τι­κό­τη­τα στο πε­δί­ο των ε­ξε­λί­ξε­ων της ε­κα­το­ντα­ε­τη­ρί­δας για τη Γε­νο­κτο­νί­α των Αρμενίων του 1915. Ε­πί­σης, με α­φορμή την κουρ­δι­κή γιορ­τή του Νε­βρόζ το 2013, κα­τά την ο­ποία οι δη­λώ­σεις των Α­πντου­λάχ Ο­τσα­λάν, Μπε­σέ Χο­ζάτ και άλ­λων η­γε­τών του κουρ­δι­κού κι­νή­μα­τος, (PKK, και Κουρ­δι­κό Κομ­μου­νι­στι­κό Κόμμα) δια­κή­ρυτ­ταν την α­πό­φα­ση για την «Ι­σλα­μι­κή Α­δελ­φο­σύ­νη», ε­πη­ρέ­α­σαν τους πιο ε­νερ­γούς κα­τοί­κους της χώ­ρας, κυ­ρί­ως την κουρ­δι­κή αρι­στε­ρά, ώ­στε να αλλά­ξουν στά­ση, α­πό­δει­ξη η σιω­πή τους σή­με­ρα για το θέ­μα του Σε­βάν Νι­σα­νιάν.

Για­τί εί­ναι ση­μα­ντι­κή η υ­πό­θε­ση του Σε­βάν Νι­σα­νιάν;

Πρό­σφα­τα ο Βα­χά­κν Τσα­χα­λιάν με α­νάρ­τη­σή του στο δια­δί­κτυο α­παι­τεί την α­πε­λευ­θέ­ρω­ση του Σε­βάν και α­να­φέρει με­τα­ξύ άλ­λων: «Ο πραγ­μα­τι­κός λό­γος που στε­ρούν την ε­λευ­θε­ρί­α του Σε­βάν Νι­σα­νιάν, εί­ναι έ­νας ά­γρα­φος νό­μος στην Τουρ­κί­α, σύμ­φω­να με τον ο­ποί­ο έ­νας αρ­μέ­νιος δια­νο­ού­με­νος στε­ρεί­ται το δι­καί­ω­μα ε­λευ­θε­ρί­ας της έκ­φρα­σης και της σκέ­ψης, προ­πά­ντων τώ­ρα που πλη­σιάζει η ε­κα­το­ντα­ε­τη­ρί­δα της γενο­κτο­νί­ας». Εί­μαι α­πό­λυ­τα σύμ­φω­νος με αυ­τή τη δια­πί­στω­ση. Ε­πα­λη­θεύ­ε­ται ε­πί­σης η φρά­ση που εί­χε πει ο γιος του Χρα­ντ, ο Α­ράτ Ντιν­κ: «Ε­κα­τό χρό­νια πριν εί­μα­σταν το θή­ρα­μα, ε­νώ τώ­ρα εί­μα­στε το δό­λω­μα...».
Με την υ­πό­θε­ση Νι­σα­νιάν έ­γι­νε και πά­λι ξε­κά­θα­ρο ό­τι έ­νας αρ­μέ­νιος δια­νο­ού­με­νος στην Τουρ­κί­α ο­φεί­λει να γνω­ρί­ζει τα ό­ριά του και να με­τρά­ει συ­νε­χώς το μπό­ι του, αλ­λιώς το κρά­τος θα πρά­ξει ό­τι πράτ­τει, α­κό­μη και με τον πιο ύ­που­λο τρό­πο. Ω­στό­σο, μέ­ρα με τη μέ­ρα με­γα­λώ­νει το κί­νη­μα υ­πε­ρά­σπι­σης του Σε­βάν Νι­σα­νιάν. Οι φω­νές δια­μαρ­τυ­ρί­ας στο ε­σω­τε­ρι­κό αλ­λά και στο ε­ξω­τε­ρι­κό δυ­να­μώ­νουν. Η ά­δι­κη με­τα­χεί­ρι­σή του μας έ­χει ε­νώ­σει, συντο­νί­ζου­με τις δράσεις μας ε­ντός και ε­κτός των συ­νό­ρων, υψώ­νου­με μα­ζί τη φω­νή μας και α­κου­γό­μα­στε. Πα­ρά­δειγ­μα η σε­λί­δα στο facebook:(https:/www. facebook.com/turkeycondemned) με τις χι­λιά­δες συμ­με­το­χές, εί­ναι έ­νας τρό­πος έκ­φρα­σης υ­πέρ του Σε­βάν. Οι φί­λοι στέ­κονται στο πλευ­ρό του και δεν τον α­φή­νουν μόνο σ’ αυ­τήν τη δο­κι­μα­σί­α. Ε­πί­σης, φέ­τος για το βρα­βεί­ο Χρα­ντ Ντιν­κ προ­τά­θη­κε το ό­νο­μα του Σεβάν Νι­σα­νιάν. Η υ­πο­ψη­φιό­τη­τα αυ­τή εί­ναι έ­νας α­κό­μη τρό­πος για την υ­πε­ρά­σπι­σή του, μια «ε­ξόρ­μη­ση» ε­νά­ντια στην πα­ρα­πληρο­φό­ρη­ση.

Ποια μπο­ρεί να εί­ναι η συμ­βο­λή της Αρ­με­νί­ας στο έρ­γο του Σεβάν Νι­σα­νιάν;

Ο Σε­βάν ό­χι μόνο με τα άρ­θρα, τα βι­βλί­α ή τις δηλώ­σεις του, αλ­λά και με το αρ­χι­τε­κτο­νι­κό του έρ­γο έ­χει α­πο­δεί­ξει ό­τι εί­ναι μια α­ξιό­λο­γη προ­σω­πι­κό­τη­τα με πο­λύ­πλευ­ρες ι­κα­νό­τη­τες. Χρη­σι­μο­ποί­η­σαν τον νό­μο ως ερ­γαλεί­ο, για να στε­ρή­σουν την ε­λευ­θε­ρί­α του. Ό­μως ό­λοι γνω­ρί­ζουν ό­τι η υ­πό­θε­ση ήταν στη­μέ­νη. Σε μια χώ­ρα «πα­ρά­δει­σο της αυ­θαί­ρε­της δό­μη­σης» ό­πως η Τουρ­κί­α, κα­νείς δεν πι­στεύ­ει ό­τι κατα­δι­κά­στη­κε για αυ­τό. Μό­λις πριν με­ρικές η­μέ­ρες η Διε­θνής Α­μνη­στί­α ε­ξέ­δω­σε α­νακοί­νωση, σύμ­φω­να με την ο­ποί­α δεν έχει πει­σθεί ό­τι η «αυ­θαί­ρε­τη δό­μη­ση με­ρι­κών τε­τρα­γω­νι­κών μέ­τρων» εί­ναι ο πραγ­μα­τι­κός λό­γος στέ­ρη­σης της ε­λευ­θε­ρί­ας του Σε­βάν Νι­σα­νιάν.
Μ’ αυ­τό θέ­λω να το­νί­σω, ό­τι εί­ναι ε­πιβε­βλη­μέ­νο κι άλ­λοι διε­θνείς ορ­γα­νι­σμοί υ­πε­ρά­σπι­σης των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των και της ε­λευ­θε­ρί­ας του λό­γου να δια­μαρ­τυ­ρη­θούν και να α­παι­τή­σουν α­πό το τουρκι­κό κρά­τος δι­καιο­σύ­νη για τον Νι­σα­νιάν. Θέ­λω να σας δια­βε­βαιώ­σω ό­τι η υ­πε­ρά­σπι­ση του Σε­βάν δεν εί­ναι δύ­σκο­λη υ­πό­θε­ση, διό­τι εί­ναι αυ­το­νό­η­τη η α­δι­κί­α που έ­χει υ­πο­στεί. Αν βά­λου­με για λί­γο στην ά­κρη τις δη­λώ­σεις και τις ι­δέ­ες του, ο Σε­βάν και πά­λι εί­ναι μπρο­στά μας, με το έρ­γο του στο χω­ριό Σι­ρί­ντζε, κο­ντά στη Σμύρ­νη. Έρ­γο που έ­χει σχέ­ση και με την αρ­χι­τε­κτο­νι­κή, αλ­λά και με την ι­στο­ρί­α και τον πο­λι­τι­σμό του τό­που www.nisanyan.com. Για να κα­τα­νο­ή­σου­με το με­γά­λο έρ­γο του, αλ­λά και την α­δι­κί­α ενα­ντί­ον του, πρέ­πει να α­πο­κα­λύ­ψου­με μια πα­λιά υ­πό­θε­σή του, που α­φο­ρά την ανα­πα­λαί­ω­ση του άλ­λο­τε ελ­λη­νι­κού χω­ριού Κιρ­κι­τζέ**.
Έ­ναν άν­θρω­πο που προ­σφέ­ρει τό­σο ση­μα­ντι­κό έρ­γο για τον πο­λι­τι­σμό και την ιστο­ρί­α της πε­ριο­χής αλ­λά και γε­νι­κό­τε­ρα της αν­θρω­πό­τη­τας, τον έ­χουν σή­με­ρα φυ­λα­κί­σει, στε­ρώ­ντας του το δι­καί­ω­μα της δημιουρ­γί­ας και της προ­σφο­ράς, ε­νώ α­ντί­θε­τα θα του ά­ξι­ζε να προ­τα­θεί το βρα­βεί­ο Νό­μπελ Αρ­χι­τε­κτο­νι­κής. Αρ­χί­ζο­ντας α­πό «Aga Han», βρα­βεί­ο αρ­χι­τε­κτο­νι­κής στην Τουρ­κί­α, ο Σε­βάν εί­ναι πράγ­μα­τι ά­ξιος διε­θνών δια­κρί­σε­ων. Και όχι μό­νον ο ί­διος, αλ­λά και οι δη­μιουρ­γί­ες του και οι α­να­πα­λαιώ­σεις στο χω­ριό θα πρέ­πει να προ­στα­τευ­θούν α­πό την ΟΥ­ΝΕ­ΣΚΟ, διό­τι έ­χουν πα­ναν­θρώ­πινη α­ξί­α. Ω­στό­σο ο Σε­βάν Νι­σα­νιάν δεν εί­ναι τό­σο γνω­στός στην Αρ­με­νί­α και στο ε­ξω­τε­ρι­κό, ί­σως ε­πει­δή δεν ε­πι­δί­ωξε την προ­βο­λή του. Θα ή­ταν ευ­χής έρ­γο οι διε­θνείς ορ­γα­νι­σμοί και τα ι­δρύ­μα­τα αρ­χι­τε­κτο­νι­κής να α­σχολη­θούν και να ε­ρευ­νή­σουν την πε­ρί­ο­δο που ο Σε­βάν α­να­πα­λαί­ω­νε το χω­ριό Σι­ρί­ντζε- Κιρ­κι­τζέ. Αν α­πο­κα­λυ­φθούν αυ­τά, θα πέ­σουν και τα πέ­πλα της υ­πό­θε­σης της δί­κης του μα­ζί με τις σκευω­ρί­ες. Αν δεν α­κολου­θή­σου­με αυ­τά τα βή­μα­τα, εί­ναι πο­λύ πι­θα­νό και κά­ποιες άλ­λες πα­ρόμοιες υ­πο­θέ­σεις ε­να­ντί­ων του Σε­βάν που εκ­κρε­μούν α­κό­μη, να ο­δη­γή­σουν σε συνο­λι­κή κα­τα­δί­κη του σε φυ­λά­κι­ση 50 ε­τών και την εφ’ ό­ρου ζω­ής στέ­ρη­ση της ε­λευ­θε­ρί­ας του. Ο Σε­βάν Νι­σα­νιάν με τις ά­οκνες έ­ρευ­νές του ως δια­νο­ού­με­νος και ι­στο­ρι­κός έ­χει κα­τα­φέ­ρει να α­νοί­ξει πολ­λές τρύ­πες στην ή­δη διά­τρη­τη ε­πί­ση­μη τουρ­κι­κή προ­παγάν­δα για την ι­στο­ρί­α. Αλ­λά α­κό­μη και στον του­ρι­στι­κό το­μέ­α έ­χει να μας δεί­ξει ε­πι­τυ­χί­ες. Έ­χει γράψει πο­λυά­ριθ­μα βι­βλί­α, έ­να α­πό τα ο­ποί­α α­φο­ρά τα κα­τά­λοι­πα της αρ­με­νι­κής λα­ϊ­κής και πο­λι­τι­στι­κής πα­ρά­δο­σης των πε­ριοχών της ι­στο­ρι­κής Αρ­με­νί­ας.
Εί­μαι σί­γου­ρος ό­τι ο Σε­βάν δεν θα α­φε­θεί μό­νος πί­σω α­πό τα κά­γκε­λα. Η α­που­σί­α του α­φή­νει κε­νά ό­χι μό­νο στην αρ­με­νι­κή αλ­λά και την παγκό­σμια πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Για τον λό­γο αυ­τό, η διε­θνής κοινό­τη­τα ε­νω­μέ­νη με τον αρ­με­νι­κό λα­ό, θα πρέ­πει να διεκ­δι­κή­σουν, να δη­μιουρ­γή­σουν έ­να με­γά­λο κί­νη­μα, ώ­στε οι κρα­τι­κές δο­μές της Τουρ­κί­ας να το πά­ρουν α­πό­φα­ση: ο Σε­βάν Νι­σα­νιάν δεν εί­ναι μό­νος πί­σω α­πό τα κά­γκε­λα!

*Μί­χα­ελ Μπα­κού­νιν, Ρώ­σος α­ναρ­χι­κός επα­να­στά­της (1814-1876).

**To χωριό της Δι­δώς Σω­τη­ρί­ου.

Ο τουρ­κο-αρ­μέ­νιος δη­μο­σιο­γρά­φος

που κα­τα­δι­κάστη­κε για βλα­σφη­μί­α

Μετάφραση από www.ianyanmag.com: Ταλίν Μαρντικιάν

Ιούλιος- Σεπτέμβριος 2013, τεύχος 78

 “Αμ­φι­βάλ­λω αν υ­πό τις πα­ρού­σες συν­θή­κες υ­πάρ­χει η θέ­λη­ση να δη­μιουρ­γη­θεί έ­νας α­κό­μη Aρ­μέ­νιος μάρ­τυ­ρας”

Το Μά­ιο του 2013, τα Ποι­νι­κά Δι­κα­στή­ρια της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης κα­τα­δί­κα­σαν τον τουρ­κοαρ­μέ­νιο δη­μο­σιο­γρά­φο Σεβάν Νι­σα­νιάν σε 13,5 μή­νες φυ­λά­κι­σης, για έ­να άρ­θρο που έ­γρα­ψε το Σε­πτέμ­βριο του 2012. Α­φορ­μή στά­θη­κε η προ­βο­λή της ται­νί­ας «Η α­θω­ό­τη­τα των Μου­σουλ­μά­νων», η ο­ποί­α ό­ταν με­τα­γλωτ­τί­στη­κε προ­στέ­θη­καν εν α­γνοί­α των η­θο­ποιών α­ντι-ι­σλα­μι­κά μη­νύ­μα­τα, με α­πο­τέ­λε­σμα να ξε­σπά­σουν βί­αιες δια­δη­λώ­σεις, στην Αί­γυ­πτο και σε άλ­λες χώ­ρες και να βρουν το θά­να­το του­λά­χι­στον 50 ά­το­μα. Έτσι, ο Νι­σα­νιάν έ­γρα­ψε έ­να άρ­θρο ό­που υ­πο­στή­ρι­ζε ό­τι «το να μι­λάς α­σε­βώς για τον Μω­ά­μεθ, δεν α­πο­τε­λεί «Λό­γο Μί­σους». Η δη­μο­σί­ευ­ση του άρ­θρου στο προ­σω­πι­κό blog του δη­μο­σιο­γρά­φου εί­χε ως α­πο­τέλε­σμα την κα­τα­δί­κη του. Βά­σει του άρ­θρου 216 του Τουρ­κι­κού Ποι­νι­κού Κώ­δι­κα σχε­τι­κά με τη «Δυ­σφή­μι­ση των θρη­σκευ­τι­κών α­ξιών μιας ο­μά­δας», ο πα­ρα­βά­της τι­μω­ρεί­ται με φυ­λά­κι­ση 6 έ­ως 12 μη­νών, α­νά­λο­γα με το ε­άν θε­ω­ρεί­ται δυ­νη­τι­κός κίν­δυ­νος για τη δη­μό­σια ει­ρή­νη.

Η ε­πί­μα­χη πρό­τα­ση του άρ­θρου, που ο­δή­γη­σε στην κα­τα­δί­κη του εί­ναι η ε­ξής: «Δεν α­πο­τε­λεί «έ­γκλη­μα μί­σους» να χλευά­σεις έ­ναν Ά­ρα­βα η­γέ­τη, ο ο­ποί­ος εκα­το­ντά­δες χρό­νια πριν υ­πο­στή­ρι­ξε ό­τι εί­χε δη­μιουρ­γή­σει δί­αυ­λο ε­πι­κοινω­νί­ας με τον Θε­ό και α­πό αυ­τό α­πο­κό­μι­σε πο­λι­τι­κά, οι­κο­νο­μι­κά και σε­ξουαλι­κά ο­φέ­λη. Εί­ναι ευ­κο­λο­νό­η­το α­κό­μα και σε ε­πί­πε­δο νη­πια­γω­γεί­ου τι εν­νο­ούμε ως ε­λευ­θε­ρί­α έκ­φρα­σης». Αυ­τή δεν εί­ναι η πρώ­τη φο­ρά που χρη­σι­μο­ποιεί­ται το Άρ­θρο 216. Πρό­σφα­τα, ο διάση­μος τούρ­κος πια­νί­στας Fazil Say κα­τα­δι­κά­στη­κε σε 10 μή­νες φυ­λά­κι­ση με α­να­στολή για σχό­λιά του στο Twitter. Α­κο­λου­θεί η συ­νέ­ντευ­ξη του Σε­βάν Νι­σα­νιάν που έ­δω­σε στo www.ianyanmag.com α­να­φε­ρό­με­νος στην πρό­σφα­τη κα­τα­δι­κα­στι­κή α­πό­φα­ση, στην ε­λευ­θε­ρί­α της έκ­φρα­σης και στις κα­τα­στά­σεις που βιώ­νουν οι Αρ­μέ­νιοι κι άλ­λες μειο­νό­τη­τες στην Τουρ­κί­α.

Η κρι­τι­κή που δέ­χε­σαι για τα κεί­με­να και τις σκέ­ψεις σου εί­ναι κά­τι που έχει ξα­να­συμ­βεί στο πα­ρελ­θόν. Πώς το α­ντι­με­τω­πί­ζεις; Παίρ­νεις στα σο­βα­ρά αυ­τές τις α­πει­λές; Σε τρο­μά­ζουν;

Δέ­χο­μαι κα­θη­με­ρι­νά έ­ναν κα­ται­γι­σμό ύ­βρε­ων και α­πει­λών θα­νά­του. Το συ­νηθί­ζεις ύ­στε­ρα α­πό λί­γο και­ρό και δεν σε τρο­μά­ζει πραγ­μα­τι­κά. Απ’ ό­σο γνω­ρίζω δεν έ­χει γί­νει πο­τέ κα­μί­α πο­λι­τι­κά υ­πο­κι­νού­με­νη δο­λο­φο­νί­α στην Τουρ­κία, ε­κτός κι αν έ­χει ζη­τη­θεί α­πό υ­ψη­λά ι­στά­με­νο πρό­σω­πο. Αμ­φι­βάλ­λω αν υ­πό τις πα­ρού­σες συν­θή­κες υ­πάρ­χει η θέ­λη­ση να δη­μιουρ­γη­θεί έ­νας α­κό­μη αρ­μέ­νιος μάρ­τυ­ρας.

Σε κα­τη­γό­ρη­σαν για «υ­πέρ­βα­ση των ο­ρί­ων ε­λευ­θε­ρί­ας του λό­γου και κρι­τι­κής». Τι α­πα­ντάς σε αυ­τές τις κα­τη­γο­ρί­ες;

Το ε­πί­πε­δο της νο­μι­κής εκ­παί­δευ­σης στην Τουρ­κί­α εί­ναι χα­μη­λό. Προ­φα­νώς ο συ­γκε­κρι­μέ­νος ει­σαγ­γε­λέ­ας εί­χε την ψευ­δαί­σθη­ση ό­τι λέ­γο­ντας κά­τι «ε­λαφρώς» δυ­σά­ρε­στο για την κοι­νή γνώ­μη εί­ναι πέ­ρα α­πό τα ό­ρια της ε­λευ­θε­ρί­ας του λό­γου.

Εί­χες δη­λώ­σει πα­λαιό­τε­ρα: «Εί­μαι έ­νας Αρ­μέ­νιος, κά­νο­ντας κά­τι που κα­νέ­νας Αρ­μέ­νιος δεν εί­χε κά­νει πο­τέ σε μου­σουλ­μα­νι­κή χώ­ρα. Αυ­τό εί­ναι πραγ­ματι­κά το μέ­γε­θος της τόλ­μης και του θάρ­ρους. Αυ­τό εί­ναι κά­τι που υ­πο­τί­θε­ται δεν πρέ­πει να κά­νεις». Πι­στεύ­εις ό­τι η κα­τα­γω­γή σου έ­παι­ξε ρό­λο στις κα­τηγο­ρί­ες και στην ποι­νή που σου ε­πι­βλή­θη­κε;

Πι­στεύ­ω ό­τι έ­παι­ξε βα­σι­κό ρό­λο. Οι άν­θρω­ποι δεν έ­χουν συ­νη­θί­σει έ­να μέ­λος μη μου­σουλ­μα­νι­κής μειο­νό­τη­τας να μι­λά­ει με τόλ­μη για ευαί­σθη­τα ε­θνι­κά ή θρη­σκευ­τι­κά ζη­τή­μα­τα. Αυ­τό ε­ξορ­γί­ζει με­ρι­κούς.

Ποια εί­ναι η ε­μπει­ρί­α σου ως αρ­μέ­νιος συγ­γρα­φέ­ας στην Τουρ­κί­α ή α­πλά σαν τούρ­κος πο­λί­της; Ποιες εί­ναι οι προ­κλή­σεις για τους Αρ­με­νί­ους ή γε­νι­κό­τερα για τις μειο­νό­τη­τες στην Τουρ­κί­α;

Η προ­κα­τά­λη­ψη και η ά­γνοια εί­ναι α­κό­μη βα­θειά ρι­ζω­μέ­νες, αλ­λά τα πράγ­ματα έ­χουν βελ­τιω­θεί πο­λύ την τε­λευ­ταί­α δε­κα­ε­τί­α. Λαμ­βά­νω πολ­λά θε­τι­κά και εν­θαρ­ρυ­ντι­κά ση­μά­δια α­πό μια με­ρί­δα του τουρ­κι­κού κοι­νού. Αλ­λά α­κό­μη κι ε­κεί θα βρεις την υ­πο­κεί­με­νη αί­σθη­ση ό­τι έ­νας Αρ­μέ­νιος δεν πρέ­πει να α­νοί­γε­ται τό­σο πο­λύ. Αυ­τό πά­νω κά­τω εκ­φρά­ζει την κυ­ρί­αρ­χη στά­ση.

Ο­ρι­σμέ­να μέ­λη της αρ­με­νι­κής δια­σπο­ράς συ­γκρί­νουν τη δι­κή σου πε­ρί­πτω­ση με ε­κεί­νη του Χρα­ντ Ντιν­κ, κα­λώ­ντας το α­με­ρι­κα­νι­κό υπουρ­γεί­ο Ε­ξω­τε­ρι­κών να δια­μαρ­τυ­ρη­θεί για την κα­τα­δί­κη σου. Βρί­σκεις ο­μοιό­τη­τες;

Μια εκ­στρα­τεί­α μί­σους διε­ξή­χθη ε­να­ντί­ον του Χρα­ντ Ντιν­κ για μια πε­ρί­ο­δο δύ­ο ε­τών. Υ­πήρ­ξε δι­κα­στι­κή πα­ρε­νό­χλη­ση, α­πει­λές κα­τά της ζω­ής του και τρομα­κτι­κά πρω­το­σέ­λι­δα σε χα­μη­λού ε­πι­πέ­δου ε­φη­με­ρί­δες. Η ε­μπει­ρί­α μου εί­ναι πα­ρό­μοια μέ­χρι στιγ­μής. Ε­κτός α­πό το ό­τι ο Χρα­ντ δέ­χθη­κε ε­πί­θε­ση κυ­ρί­ως α­πό ε­θνι­κι­στές, ε­νώ ε­γώ δέ­χο­μαι κυ­ρί­ως α­πό το θρη­σκευ­τι­κό στρα­τό­πε­δο. Τα στοι­χεί­α αυ­τά θε­ω­ρού­νται α­ντί­θε­τοι πό­λοι του πο­λι­τι­κού σκη­νι­κού της χώρας.

Έ­χεις δη­λώ­σει ό­τι θα α­σκή­σεις έ­φε­ση. Τι πι­στεύ­εις, τι ελ­πί­ζεις ό­τι θα αλ­λάξει;

Πρό­κει­ται για μια ε­ξω­φρε­νι­κή ε­τυ­μη­γο­ρί­α α­πό νο­μι­κή ά­πο­ψη, ο­πό­τε πε­ρι­μένω ό­τι ί­σως το α­νώ­τε­ρο δι­κα­στή­ριο την α­κυ­ρώ­σει.

Στο άρ­θρο σου δή­λω­σες ό­τι ο «Λό­γος Μί­σους» εί­ναι ε­γκλη­μα­τι­κός μό­νο ε­άν θέ­τει σε πραγ­μα­τι­κό κίν­δυ­νο τα δι­καιώ­μα­τα ή την α­σφά­λεια μιας ευά­λω­της ομά­δας. Ποιο ή­ταν το ε­ρέ­θι­σμα γι’ αυ­τό το άρ­θρο; Πε­ρί­με­νες την α­να­τα­ρα­χή που προ­κά­λε­σε;

Υ­πήρ­ξε μια α­να­τα­ρα­χή την πε­ρα­σμέ­νη χρο­νιά λό­γω της ται­νί­ας και διά­φο­ροι πο­λι­τι­κοί άρ­πα­ξαν την ευ­και­ρί­α και προ­ώ­θη­σαν έ­ναν νέ­ο νό­μο για τον «Λό­γο Μί­σους», με στό­χο να πε­ριο­ρι­στεί η «α­σέ­βεια» προς τις ι­σλα­μι­κές α­ξί­ες. Αυτό πι­στεύ­ω ό­τι α­πο­τε­λεί σο­βα­ρή α­πει­λή για την ε­λευ­θε­ρί­α και με ώ­θη­σε να γρά­ψω το συ­γκε­κρι­μέ­νο άρ­θρο για τον «Λό­γο Μί­σους» και τα ό­ριά του.

Ποιες εί­ναι οι σκέ­ψεις σου σχε­τι­κά με την ε­λευ­θε­ρί­α της έκ­φρα­σης ή τη έλ­λει­ψη αυ­τής, στην Τουρ­κί­α;

Ι­στο­ρι­κά, το στρα­τιω­τι­κό κα­τε­στη­μέ­νο εί­ναι η με­γα­λύ­τε­ρη α­πει­λή για τα πολι­τι­κά δι­καιώ­μα­τα και τις ε­λευ­θε­ρί­ες στη χώ­ρα. Η κυ­βέρ­νη­ση του Τα­γίπ Ερ­ντο­γάν έ­χει κά­νει ση­μα­ντι­κά βή­μα­τα ό­σον α­φο­ρά στην «α­πο­κα­θή­λω­ση» της στρα­τιω­τι­κής κυ­ριαρ­χί­ας. Εί­ναι ό­μως α­νη­συ­χη­τι­κή η ά­νο­δος του κύ­μα­τος της ισλα­μι­κής μι­σαλ­λο­δο­ξί­ας.

Της Κουήν Μινασιάν

Ο Ζα­κά­ρια Μιλ­ντά­νο­γλου εί­ναι δια­κε­κρι­μέ­νος αρ­χι­τέ­κτο­νας της Κων­στα­ντι­νού­πολης. Ση­μα­ντι­κή ήταν η συμ­βο­λή του στην πρό­σφα­τη α­ναστύ­λω­ση του να­ού Σουρ­π Χατ­ς, στο νη­σά­κι Α­χτα­μάρ της λί­μνης Βαν. Α­κτι­βι­στής α­πό τα νιά­τα του, έ­χει διω­χθεί ε­πα­νει­λημ­μέ­να α­πό το τουρ­κι­κό κρά­τος. Διώ­ξεις, που ό­χι μό­νο δεν κα­τά­φε­ραν να κάμ­ψουν το πείσμα του, αλλά α­ντί­θε­τα, δυ­νά­μω­σαν τις αρχές του.

Εί­ναι λά­τρης της ε­πι­στή­μης και της δια­νό­η­σης και ε­νερ­γός πο­λί­της της χώ­ρας του. Αρ­θρο­γρα­φεί τα­κτι­κό­τα­τα σε πολ­λές τουρ­κι­κές και αρ­με­νι­κές ε­φη­με­ρί­δες, διό­τι γι’ αυτόν η γνώ­ση εί­ναι κοι­νω­νι­κό α­γα­θό. Γνω­ρι­στή­κα­με στο τε­λευ­ταί­ο τα­ξί­δι που ορ­γά­νω­σε ο σύλ­λο­γος Χά­ι Τζάρ της Κων­στα­ντι­νού­πολης. Πε­ρι­διαβήκα­με και κουβε­ντιάσα­με α­νά­με­σα στα χα­λά­σμα­τα αλ­λο­τι­νών πο­λι­τι­σμών στις πό­λεις Μερ­ζε­φού­ντα, Α­μά­σεια, Το­κάτ και Σε­βά­στεια. Η ει­κό­να εί­ναι ί­δια με ό­λες τις άλ­λες πε­ριο­χές της Μι­κράς Α­σί­ας και η ι­στο­ρί­α πα­ράλλη­λη...

Γεν­νή­θη­κα στο χω­ριό Ε­κρέκ, κο­ντά στην Και­σά­ρεια. Πή­γα στο τουρ­κι­κό δη­μο­τι­κό, α­φού τα αρ­με­νι­κά σχο­λεί­α εί­χαν κλεί­σει. Σε η­λι­κί­α 8 ε­τών, οι γο­νείς μου με έ­στει­λαν στην Κων­στα­ντι­νού­πολη. Στην αρ­χή έ­μει­να στο ορ­φα­νο­τρο­φεί­ο Κα­ρα­γκιο­ζιάν και έ­πει­τα συ­νέ­χι­σα οι­κό­τρο­φος στο σχολεί­ο Σουρ­π Χατ­ς, στο Σκού­ταρι. Δύο χρό­νια αρ­γό­τε­ρα ε­γκα­τα­στά­θη­καν και οι ί­διοι στην Κων­στα­ντι­νού­πολη. Δεν εί­χαν άλ­λω­στε πια κα­νέ­ναν στο Ε­κρέκ. Κά­πο­τε ή­τα­νε σπου­δαί­ο χω­ριό, το έ­δει­χναν και οι χάρ­τες της ε­ποχής. Υ­πήρ­χαν 2.000 αρ­με­νι­κές οι­κο­γέ­νειες με δυο εκ­κλη­σιές και δυο σχο­λεί­α. Με­τά το 1915 ό­μως δεν έ­μει­νε ού­τε έ­νας. Α­πό μια με­γά­λη οι­κο­γέ­νεια με ε­πτά α­δέλφια ε­πέ­ζησε μό­νον ο 9χρο­νος τό­τε πα­τέ­ρας μου. Δεν εί­χε άλ­λον συγ­γε­νή και σώ­θη­κε χά­ρη στους αμε­ρι­κα­νούς ιε­ραπό­στολους, οι ο­ποί­οι τον φρό­ντισαν μαζί με άλ­λα ορ­φα­νά, στο αμε­ρι­κα­νι­κό κο­λέ­γιο του Τα­λάς (Μου­τα­λά­σκη), που ε­κεί­νη την πε­ρί­ο­δο εί­χε με­τα­τρα­πεί σε ορ­φα­νο­τρο­φεί­ο. Έ­τσι έ­χει η οι­κο­γε­νεια­κή μου ι­στο­ρί­α...

Α­πό το Σουρ­π Χατ­ς πέ­ρα­σα ε­πι­τυ­χώς στο πο­λυ­τε­χνεί­ο, στην Αρ­χι­τεκτο­νι­κή Σχο­λή. Στη σχο­λή οι α­να­φο­ρές στους άλ­λους πολι­τι­σμούς που υ­πήρ­χαν κά­πο­τε στη χώ­ρα ή­ταν ε­λά­χι­στες. Πο­τέ δεν με­λε­τή­σα­με την ι­διό­τυ­πη πα­ρα­δο­σια­κή αρ­με­νι­κή αρ­χι­τεκτο­νι­κή, δείγ­μα­τα της ο­ποί­ας υ­πάρ­χουν σε ό­λη την ε­πι­κρά­τεια. Επι­πλέ­ον, μά­θα­με πως ό­λα ε­τού­τα ή­ταν δή­θεν σελ­τζου­κι­κά ή τουρ­κι­κά. Α­κό­μη και για τη φη­μι­σμέ­νη οι­κο­γέ­νεια Μπα­λιάν, που έδω­σε γε­νιές αρ­χι­τε­κτό­νων με α­ρι­στουρ­γή­μα­τα στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, άλ­λο­τε μας έ­λε­γαν πως ή­ταν Τούρ­κοι, άλ­λο­τε Ι­τα­λοί, ο­νό­μα­τι Μπα­λί. Α­πό ε­κεί­νη την ε­πο­χή, μό­νο τα τε­λευ­ταί­α δέ­κα χρό­νια σι­γά-σι­γά έ­γι­νε δυνα­τό να μι­λή­σου­με για την αρ­με­νι­κή αρ­χι­τε­κτο­νι­κή, αλ­λά και για τη λο­γο­τε­χνί­α, τη μου­σι­κή, το θέ­α­τρο, την τέ­χνη, την ι­στο­ρί­α και τον πο­λι­τι­σμό. Α­ξί­ζει να α­να­φέ­ρου­με, ό­τι στην Τουρ­κί­α μέ­χρι το 1915 υ­πήρ­χαν πά­νω α­πό 2.500 αρ­μενι­κές εκ­κλη­σίες, 300 μο­να­στή­ρια και α­μέ­τρη­τα σχο­λεί­α. Ό­λα αυ­τά εί­ναι κα­τα­γε­γραμ­μέ­να ο­νο­μα­στι­κά στα ο­θω­μα­νι­κά αρ­χεί­α, τα ο­ποί­α έχω με­λε­τή­σει ε­ξο­νυ­χι­στι­κά. Σή­με­ρα λειτουρ­γούν στην Κων­στα­ντι­νού­πολη μό­νο 36 εκ­κλη­σί­ες και 20 σχο­λεία (α­πό αυ­τά τα 4 λύ­κεια) για τους αρ­με­νίους μα­θη­τές. Ε­πί­σης, λει­τουρ­γούν το Κα­ρα­σούν Μανγκά­ντς στο Ι­σκε­ντε­ρούμ (Α­λε­ξαν­δρέ­τα), το Σουρ­π Α­στβα­τζα­τζίν στην Και­σά­ρεια και πρό­σφα­τα με­τά α­πό α­να­στή­λω­ση και το Σουρ­π Γκι­ρα­γκός στο Ντι­κρα­να­κέρ­τ (Ντιαρ­μπε­κίρ). Εί­ναι γνωστή η ι­στο­ρί­α της λε­η­λα­σί­ας και κα­τα­πά­τη­σης της αρ­μενι­κής πε­ριου­σί­ας.

Διαπιστώνουμε κάποιες αλλαγές στην πολιτική της Τουρκίας. Τι άλ­λα­ξε την κα­τά­στα­ση;

Ξέ­ρε­τε, η Τουρ­κί­α ή­ταν μια α­πο­μο­νω­μέ­νη χώ­ρα, με κλει­στά σύ­νο­ρα, α­κό­μη και στα α­πλά «ρεύ­μα­τα ι­δε­ών». Υ­πο­στή­κα­με με­γάλη κα­τα­πί­ε­ση, α­πα­γο­ρευό­ταν να μι­λή­σου­με για ο­τι­δή­ποτε, να ε­ρευ­νή­σου­με το πα­ρελ­θόν μας ή να δη­μο­σιεύ­σου­με κά­τι σχετι­κό. Σε α­ντί­θε­τη πε­ρί­πτω­ση γι­νό­σουν στό­χος της α­στυ­νο­μί­ας. Τα πράγ­μα­τα άρ­χι­σαν να αλ­λά­ζουν κά­πως α­πό το 1985 και έ­πει­τα. Για πα­ρά­δειγ­μα, δέ­κα χρό­νια πριν κυ­κλο­φορού­σαν μό­νο 3-4 βι­βλί­α αρ­με­νι­κού εν­δια­φέ­ρο­ντος, τώρα ό­μως έ­χουν εκ­δο­θεί ε­κα­το­ντά­δες, με ι­στορι­κές λε­πτο­μέ­ρειες α­κό­μη και για το κά­θε χω­ριό.

Το κρά­τος ό­μως φέ­ρει τη βα­ριά κλη­ρο­νο­μιά των τε­λευ­ταί­ων αιώ­νων, ό­χι μό­νο ως προς τις γε­νο­κτο­νί­ες, αλ­λά και για τό­σα άλ­λα δει­νά. Το στρα­τιω­τι­κό κα­τε­στη­μέ­νο, το βα­θύ κρά­τος, οι πο­λιτι­κές διώ­ξεις, το κουρ­δι­κό ζή­τη­μα, οι Αλε­βίτες εί­ναι ε­πί­σης πο­λύ σο­βα­ρά ζη­τή­μα­τα. Α­πό ό­ποια πλευρά κι αν ε­ρευ­νήσει κα­νείς το πα­ρελ­θόν, συ­να­ντά φρι­κα­λε­ό­τη­τες. Για έ­ναν σκε­πτό­με­νο άν­θρω­πο μπο­ρεί να εί­ναι προ­φα­νή ό­λα αυ­τά, αλ­λά σε αρ­κε­τές πε­ρι­πτώ­σεις κιν­δυ­νεύ­ει να βρε­θεί α­ντι­μέ­τω­πος με το νό­μο. Κι ε­μέ­να με φυ­λά­κι­σαν τριάμι­σι χρό­νια, με κυ­νήγη­σαν για τις ι­δέ­ες και τις α­πό­ψεις μου. Τι πα­ρα­πά­νω λοι­πόν μπο­ρούν να μου κά­νουν; Είναι α­δύ­να­τον πια να α­νε­χθώ την α­πό­κρυ­ψη της α­λή­θειας. Δεν το ε­πι­τρέ­πει η συ­νεί­δη­σή μου. Θέ­λω να εκφρά­ζω τις σκέψεις μου ε­λεύ­θε­ρα α­κό­μα και αν με φυ­λα­κί­σουν ξα­νά! Η τουρ­κι­κή κοι­νω­νί­α δεν α­νέ­χε­ται άλ­λη κα­τα­πί­εση.

Δη­λα­δή τα χι­λιά­δες πλα­κάτ στη μνή­μη του Χρα­ντ Ντιν­κ με το σύν­θη­μα «εί­μα­στε όλοι Αρ­μέ­νιοι, εί­μα­στε ό­λοι Χρα­ντ», μαρ­τυ­ρού­σαν ό­τι «εί­μα­στε ό­λοι α­δι­κη­μένοι, εί­μα­στε ό­λοι α­πο­φα­σι­σμέ­νοι»;

Αυ­τό α­κρι­βώς. Στις δια­δη­λώ­σεις συμ­με­τεί­χαν πε­ρί­που έ­να εκα­τομ­μύ­ριο άν­θρω­ποι που φυ­σι­κά δεν ή­ταν ό­λοι Αρμέ­νιοι. Έ­νας άν­θρω­πος δο­λο­φο­νή­θη­κε, αλ­λά χι­λιά­δες άρ­χισαν να μι­λούν, να τολ­μούν, να α­παι­τούν δι­καιο­σύ­νη. Το γε­γο­νός της δο­λο­φο­νί­ας άλ­λα­ξε ρα­γδαί­α το χα­ρα­κτή­ρα αυ­τής της χώ­ρας. Φυ­σι­κά υ­πάρ­χει α­κό­μα κό­σμος που εί­ναι σιω­πη­λός, τρομο­κρα­τη­μέ­νος.

Ο Χρα­ντ και ο Σε­βάκ δο­λο­φο­νή­θη­καν, πολ­λοί έ­χουν δε­χθεί ε­πα­νει­λημ­μέ­να α­νώ­νυ­μες α­πει­λές και εί­ναι υ­πο­χρε­ω­μέ­νοι για ασφά­λεια να κυ­κλο­φο­ρούν με σω­μα­το­φύ­λακες που διο­ρί­ζει η α­στυ­νο­μία.

Ό­πως για πα­ρά­δειγ­μα ο κ. Μι­νάς, που γνω­ρί­σα­με στη Σε­βά­στεια ό­πως εί­δες, τον συ­νό­δευε πά­ντα έ­νας κύ­ριος με γρα­βά­τα. Έ­χω κι άλ­λους φί­λους και γνω­στούς, που ε­πει­δή μι­λούν ε­λεύθε­ρα, δί­νουν συ­νε­ντεύ­ξεις, γρά­φουν και εί­ναι ε­νερ­γοί πο­λίτες, κυ­κλο­φο­ρούν πά­ντα με ει­δι­κούς φρου­ρούς, διό­τι η ζω­ή τους κιν­δυ­νεύ­ει κυ­ρί­ως α­πό τους φα­να­τι­κούς ε­θνι­κι­στές και το πα­ρα­κρά­τος.

Φυ­σι­κά η κα­τά­στα­ση αυ­τή δεν α­πο­τε­λεί ε­πι­λο­γή τους αλ­λά... επιβάλ­λε­ται.

Υ­πάρ­χει λοι­πόν μια τά­ση διά­χυ­σης της γνώ­σης ά­ρα και α­φύ­πνι­ση. Τι α­ντί­κτυ­πο έ­χει αυ­τό στους Αρμε­νίους της Τουρ­κί­ας;

Η έ­ξο­δος της χώ­ρας α­πό την α­πο­μό­νω­ση έ­δω­σε και σε ε­μάς την ευ­και­ρί­α να α­φυ­πνι­στού­με, να γνω­ρί­σουμε την ι­στο­ρί­α και το πα­ρελ­θόν μας, να α­πο­κτή­σουμε αυ­το­γνω­σί­α. Τε­λευ­ταί­α μά­λι­στα, που μπο­ρέ­σα­με να τα­ξι­δέ­ψου­με στο ε­ξω­τερι­κό και ει­δι­κό­τε­ρα στην Αρ­με­νί­α, ήρ­θα­με α­ντι­μέ­τω­ποι με μια α­λή­θεια που μέ­χρι πρό­τι­νος ή­ταν α­πα­γο­ρευ­μέ­νη σε μας. Μπο­ρεί να α­γωνι­ζό­μα­στε α­κό­μη σε θέμα­τα ε­λευ­θε­ρί­ας, ό­μως το πο­τά­μι δεν γυ­ρί­ζει πια πί­σω. Τα μέ­σα μαζι­κής ε­νη­μέ­ρω­σης, α­κό­μη κι ό­ταν στέ­κο­νται αρ­νη­τι­κά α­πέ­ναντι σε τέ­τοια ζη­τή­μα­τα, δεν παύ­ουν ό­μως να α­σχο­λού­νται κα­θη­με­ρι­νά με αυ­τά. Το δια­δί­κτυο ε­πί­σης παίζει με­γά­λο ρό­λο. Έ­τσι άρ­χι­σα κι ε­γώ να με­λε­τώ την ι­διό­τυ­πη αρ­με­νι­κή αρ­χι­τεκτο­νι­κή. Εί­μαι ευ­τυ­χής που γνω­ρί­ζω αρ­με­νι­κά, διό­τι κα­θώς η αρ­χι­τε­κτο­νι­κή δεν μπο­ρεί να με­λε­τη­θεί δί­χως γνώ­σεις ι­στο­ρί­ας, αρ­χαιο­λο­γί­ας, κοι­νω­νιο­λο­γί­ας κλπ, έ­χω τη δυ­νατό­τη­τα να με­λε­τώ κα­τευ­θεί­αν τις αρ­με­νι­κές πη­γές. Μοι­ρά­ζο­μαι αυ­τές τις γνώ­σεις με τους συ­μπο­λί­τες μου, δη­μο­σιεύ­ο­ντας πολ­λά άρ­θρα στις τουρ­κι­κές και αρ­με­νι­κές ε­φη­με­ρί­δες. Εί­ναι ση­μα­ντι­κό να μα­θευ­τεί η α­λή­θεια.

Τι χα­ρα­κτη­ρί­ζει την αρ­με­νι­κή αρ­χι­τε­κτο­νι­κή; Τι εί­ναι αυ­τό, που μας κά­νει και ξε­χω­ρί­ζου­με εύ­κο­λα έ­να αρ­με­νι­κό κτή­ριο α­πό τα άλ­λα;

Πράγ­μα­τι, τα κτή­ρια που κα­τα­σκευά­στη­καν α­πό τους μα­στό­ρους και αρ­χι­τέ­κτο­νές μας εί­ναι ιδιαί­τε­ρα και δια­φο­ρο­ποιού­νται α­πό αυ­τά των άλ­λων πο­λι­τισμών, πα­ρό­λο που έ­ζη­σαν δί­πλα-δί­πλα για αιώ­νες. Ο τρό­πος που πε­λε­κή­θη­κε η πέ­τρα, το σχή­μα των πα­ρα­θύ­ρων, τα σύμ­βο­λα, οι στο­λισμοί, οι ε­πι­γρα­φές, οι α­γιο­γρα­φί­ες των εκ­κλη­σιών, τα χρώ­μα­τα, οι μορ­φές, ό­λα έ­χουν την ι­διαί­τε­ρη αρ­με­νι­κή τε­χνο­τρο­πί­α. Κα­ταλα­βαί­νε­τε, δεν εί­ναι μια ι­στο­ρί­α ε­κα­τό χρό­νων ή μιας χι­λιε­τί­ας. Ο πο­λι­τι­σμός μας έ­χει μα­κραί­ω­νη ι­στο­ρί­α και πα­ντού στη Μικρά Α­σί­α υ­πήρ­χαν στέ­ρε­α δείγ­μα­τά του. Α­κό­μη και με­τά τη γε­νο­κτο­νί­α του 1915 υ­πήρ­χαν χι­λιά­δες εκ­κλη­σιές, μο­να­στή­ρια, σχο­λεία και σπί­τια που α­πο­δεί­κνυαν την ύ­παρ­ξή μας. Μα α­πό το 1950 και με­τά έ­γι­νε συ­στη­μα­τι­κή προ­σπά­θεια κα­τα­στρο­φής τους.

Εν­νο­εί­τε την πο­λι­τι­στι­κή γε­νο­κτο­νί­α, η ο­ποί­α ήρ­θε σαν δεύ­τε­ρο χτύ­πη­μα με­τά την ε­ξό­ντω­ση ε­νά­μι­ση ε­κα­τομ­μυ­ρί­ων ψυ­χών;

Τα χτυ­πή­μα­τα δεν ή­ταν έ­να και δύ­ο, αλ­λά πολ­λά. Μα κι αυ­τό που έ­γι­νε στις αρ­χές της δε­κα­ε­τί­ας του ’50 ή­ταν α­νεκ­δι­ή­γη­το. Μνη­μεία ε­κα­το­ντά­δων ή χι­λιά­δων ε­τών, που δεν εί­χαν ε­πη­ρε­α­στεί ακό­μη κι α­πό ι­σχυ­ρό­τα­τους σει­σμούς, κα­τε­δα­φί­στη­καν μέ­σα σε 3-4 χρό­νια από τα κα­νό­νια του τουρ­κι­κού στρα­τού. Εί­δα­με στη Σε­βά­στεια με­ρι­κές πέ­τρες, α­πο­μει­νά­ρια α­πό το φη­μι­σμέ­νο κά­πο­τε μο­να­στή­ρι Σουρ­π Νι­σάν. Ο Σαρ­κίς Σε­ροπιάν στα νιά­τα του, ό­ταν τον εί­χαν στεί­λει ε­δώ για τη στρα­τιω­τι­κή του θη­τεί­α, στις αρ­χές ’50, πρό­λα­βε και εί­δε το οι­κο­δό­μη­μα α­κό­μα α­νέ­πα­φο και ά­ρι­στα δια­τη­ρη­μέ­νο.

Η μη­τέ­ρα μου θυ­μό­ταν πο­λύ κα­λά τι συ­νέ­βη με την αρ­με­νι­κή εκ­κλη­σί­α του Ε­κρέκ. Βρι­σκό­ταν στην κε­ντρι­κή οδό, ό­ταν περ­νώ­ντας ο στρα­τός α­πό ε­κεί, ο α­ξιω­μα­τι­κός διέ­ταξε: «Στην ε­πι­στρο­φή να μην ξα­να­δώ αυ­τό το κτί­σμα!». Έ­τσι κι έ­γι­νε, μά­λι­στα έ­ρι­ξαν αρ­κε­τές κανο­νιές, ε­πει­δή δεν έ­πε­σε με την πρώ­τη.

Το γε­γο­νός ό­τι α­να­στη­λώ­θη­καν τε­λευ­ταί­α κά­ποια μνη­μεί­α με πολύ θό­ρυ­βο και δια­φή­μι­ση, ε­νώ σιω­πη­λά κα­τα­στρέ­φο­νται χι­λιά­δες, ε­σείς πώς το ε­ξη­γεί­τε;

«Κνα μερνίρ, γε­γκούρ σι­ρέμ!». Εί­ναι πολ­λές οι μαρ­τυ­ρί­ες των κα­τα­στρο­φών, ο κό­σμος μι­λά­ει πια. Ό­σα οι­κο­δο­μή­μα­τα γλί­τω­σαν α­πό τους βομ­βαρ­δι­σμούς, έπε­σαν στα χέ­ρια α­δί­στα­κτων, οι ο­ποί­οι ελ­πί­ζο­ντας να βρουν θαμ­μέ­νους θη­σαυ­ρούς και με τις ευ­λο­γί­ες του κρά­τους έ­σκα­ψαν -και συ­νε­χί­ζουν μέ­χρι και σή­με­ρα- α­κό­μη και στα νε­κρο­τα­φεί­α. Έ­πει­τα, ό­σες πέ­τρες έ­χουν α­πο­μεί­νει τις χρη­σι­μο­ποιούν για να χτί­σουν για πα­ρά­δειγ­μα μια μά­ντρα. Τρα­νό πα­ρά­δειγ­μα η μά­ντρα και οι σκά­λες στο πάρ­κο Γκε­ζί στην πλα­τεί­α Τα­ξίμ. Κά­ποιες εκ­κλη­σί­ες σώ­θη­καν ε­πει­δή με­τα­τρά­πη­καν σε τζαμιά ή δη­μαρ­χια­κά μέ­γα­ρα, αλ­λά με τρα­γι­κές με­τα­τροπές φυ­σι­κά. Ε­πί­σης, πολ­λά που­λή­θη­καν σε ι­διώ­τες και μά­λι­στα αρ­κε­τά α­πό αυ­τά με­τα­τρά­πη­καν σε κι­νη­μα­το­γρά­φους. Μα ε­δώ πρέ­πει να το­νί­σω κά­τι. Δεν ή­ταν κοι­νές κι­νη­μα­το­γρα­φι­κές αί­θου­σες, αλ­λά «ό­λως τυ­χαί­ως» χώ­ροι προ­βο­λής ται­νιών πορνό. Έ­πειτα, εί­ναι η πε­ρί­πτω­ση της μο­νής «Βα­ρα­κα­βάν­κ» στο Βαν, ε­κεί ό­που μό­να­ζε ο Χρι­μιάν Χα­ϊ­ρίκ. Πέ­ρα­σε κά­πο­τε στα χέρια ε­νός ι­διώ­τη, το κτή­ριο α­φέ­θη­κε στην μοί­ρα του, μά­λι­στα στους τε­λευ­ταίους σει­σμούς κα­τέρ­ρευ­σε έ­να μέ­ρος του και πα­ρό­τι εί­ναι μεγά­λης ι­στο­ρι­κής α­ξί­ας -πα­λαιό­τε­ρο α­πό το Α­χτα­μάρ- δεν έ­γι­νε τί­πο­τε, διό­τι θε­ω­ρεί­ται ι­διω­τι­κός χώ­ρος.

Με­τά α­πό ό­λα αυ­τά, οι αρ­μέ­νιοι αρχι­τέ­κτο­νες της Πό­λης ι­δρύ­σα­με τον σύλ­λο­γο Χά­ι Τζάρ*. Χρειά­ζε­ται να ε­ρευ­νή­σου­με πιο συ­στη­μα­τι­κά την ι­στο­ρί­α του πο­λι­τι­σμού μας και να συμ­βά­λου­με στην διά­σω­ση ό­σων μνη­μεί­ων έ­χουν α­πο­μεί­νει. Έ­τσι ήρ­θα­με σε ε­πα­φή με το υ­πουρ­γεί­ο Πο­λι­τι­σμού, δώ­σα­με τις προ­τά­σεις μας, δη­λώ­σα­με ό­τι είμα­στε στη διάθε­σή τους, εν­νο­εί­ται α­φι­λο­κερ­δώς, ώ­στε σε πε­ρί­πτω­ση που προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται κά­ποια α­να­πα­λαί­ω­ση ή α­πο­κα­τά­στα­ση αρ­με­νικού κτη­ρίου, να μην χαθεί η ι­διαί­τε­ρη τε­χνο­τρο­πί­α του.

Ο σύλ­λο­γός μας έ­χει συμ­βου­λευ­τι­κό χα­ρα­κτή­ρα και εί­ναι στη δια­κρι­τι­κή ευ­χέ­ρεια των υ­πευ­θύνων αν θα λη­φθούν υ­πό­ψη οι προ­τά­σεις μας. Μέ­χρι σή­με­ρα πά­ντως, δεν μπο­ρώ να πω, ό­τι οι πο­λι­τι­κοί προ­ϊ­στά­με­νοι μας έ­δωσαν και ι­διαί­τε­ρη ση­μα­σί­α, ε­κτός ε­λα­χί­στων ε­ξαι­ρέ­σε­ων.

Μια α­πό αυ­τές τις ε­ξαι­ρέ­σεις ή­ταν και η εκ­κλη­σί­α Σουρ­π Χατ­ς στο νη­σά­κι Α­χτα­μάρ της λί­μνης Βαν. Ποια ή­ταν η συμ­βο­λή σας σ’ αυ­τό; Εί­στε ι­κανο­ποι­η­μέ­νος α­πό το α­πο­τέ­λε­σμα;

Αχ Τα­μάρ! Ε­πί δυό­μι­ση χρό­νια, κά­θε Πα­ρα­σκευ­ή έ­ως Δευ­τέ­ρα, κα­μιά φο­ρά και για πε­ρισ­σό­τε­ρο χρό­νο, τα­ξίδευα α­πό την Κων­στα­ντι­νού­πολη, ό­που ζω κι ερ­γά­ζο­μαι, στο Βαν, α­νι­διο­τε­λώς και με δι­κά μου έ­ξο­δα, μέ­χρι και τα ε­γκαί­νια-θυ­ρα­νοί­ξια του Σουρ­π Χατ­ς, το Σεπτέμ­βριο του 2010. Κι αυ­τό έ­γι­νε ως ε­ξής: ο υ­πεύ­θυ­νος των έρ­γων ανα­στή­λω­σης, ο κουρ­δι­κής κα­τα­γω­γής Τζα­χίτ Ζε­ϊ­νταν­λί (Cahit Zeydanli) ε­πι­σκέ­φθη­κε τον Πα­τριάρ­χη μας Μεσ­ρόπ Μουτα­φιάν και ζή­τη­σε τη συμ­βου­λή του για την α­να­στή­λω­ση. Ή­ταν υ­πεύ­θυ­νος, δεν ή­θε­λε να γί­νουν λά­θη, ό­μως δεν υ­πήρ­χε η γνώση για τη σω­στή α­πο­κα­τά­στα­ση. Έ­τσι, ο Πα­τριάρ­χης α­πευ­θύν­θηκε σε μέ­να. Φυ­σι­κά δέ­χθη­κα με με­γά­λη χα­ρά να βο­η­θή­σω και άρ­χι­σα τα τα­ξί­δια στο Βαν, μα­ζί με άλ­λα μέ­λη του «Χά­ι Τζαρ». Τό­τε, ε­μείς οι αρ­μέ­νιοι αρ­χι­τέ­κτο­νες που ζού­με στην Τουρ­κί­α δεν γνω­ρί­ζα­με τό­σα πολλά. Αυ­τό το εγ­χεί­ρη­μα έ­γι­νε η α­φορ­μή να ε­ρευ­νή­σουμε βα­θύ­τε­ρα. Τα­ξι­δέ­ψα­με α­κό­μα και στην Αρ­με­νί­α, για να με­λε­τή­σου­με σχε­τι­κά αρ­χεί­α, ενώ ήρ­θα­με σε ε­πα­φή με τον Σύλ­λο­γο Αρ­χι­τε­κτό­νων. Αργό­τε­ρα, ό­τι σχε­δια­γράμ­μα­τα έ­βγαι­ναν ε­δώ, πριν υ­λο­ποι­η­θούν τα στέλ­να­με στο Ε­ρε­βάν και ζη­τού­σα­με τη γνώ­μη τους. Μάλι­στα το δεύ­τε­ρο χρό­νο των ερ­γα­σιών κα­λέ­σα­με ε­πί τό­που δυο αρ­χι­τέ­κτο­νες α­πό την Αρ­με­νί­α. Η α­να­στή­λω­ση είχε προ­χω­ρή­σει ή­δη αρ­κε­τά και θέ­λα­με ο­πωσ­δή­πο­τε τη συμ­βο­λή τους. Ο έ­νας ή­ταν ει­δι­κός στην πέ­τρα κι ο άλ­λος στις τοι­χο­γρα­φί­ες.

Ο­μο­λο­γώ πως η α­να­στή­λω­ση στο Α­χτα­μάρ α­ποτέ­λε­σε με­γά­λη ε­μπει­ρί­α για τα μέ­λη του «Χά­ι Τζαρ» και ό­λοι κά­να­με το κα­λύ­τε­ρο δυ­να­τό, στο μέ­τρο που μας ε­πι­τρε­πό­ταν. Έ­πει­τα προ­έ­κυ­ψε το θέ­μα του σταυ­ρού. Το υ­λι­κό, το σχή­μα, το μέ­γε­θος, και προ­πά­ντων ο τε­χνί­της που θα το κα­τα­σκεύ­α­ζε ή­ταν α­κό­μη ζη­τού­με­να, ή­θε­λαν ει­δι­κή έ­ρευ­να. Με­γά­λο μέ­ρος του κα­τα­σκευά­στη­κε στην Αρ­με­νί­α κι ό­ταν ήρ­θε η ώ­ρα, τον φέραμε στον κή­πο του πα­τριαρ­χεί­ου, ό­που έ­μει­νε περί­που έ­να χρό­νο. Ο σταυ­ρός τε­λι­κά μπή­κε, ως ό­φει­λε. Ό­λες αυ­τές οι ε­νέρ­γειες έ­γι­ναν α­νι­διο­τε­λώς και με δι­κά μας έ­ξο­δα. Ού­τε μου προ­τά­θη­κε, αλ­λά ού­τε και θα δε­χό­μουν να πλη­ρω­θώ σ’ ό­τι α­φο­ρά τη διά­σω­ση της ι­στο­ρί­α μας. Εί­ναι χρέ­ος μου. Άλ­λω­στε ε­κεί­νη την ε­πο­χή εί­χα μια πο­λύ κα­λή δου­λειά και η οι­κο­νο­μι­κή μου α­νε­ξαρ­τη­σί­α ε­πέ­τρε­πε να δρω και να μι­λώ ε­λεύ­θε­ρα.

Η α­να­στή­λω­ση των μνη­μεί­ων γί­νο­νται με έξο­δα του τουρ­κι­κού κρά­τους ή της αρ­με­νι­κής κοι­νό­τη­τας;

Ό­σα έ­χουν μεί­νει στην ι­διο­κτη­σί­α μας α­να­στη­λώ­νο­νται με δι­κά μας μέ­σα, ό­πως η εκ­κλη­σί­α Σουρ­π Γκι­ρα­γκός στο Ντιαρ­μπε­κίρ. Μα τα πε­ρισσό­τε­ρα που εί­χαν δη­μευ­τεί α­πό το κρά­τος με­τά το 1915, βρί­σκο­νται σή­με­ρα στη δι­καιο­δο­σί­α του υ­πουρ­γεί­ου Πο­λι­τι­σμού και ε­λά­χι­στα α­πό αυ­τά α­να­στη­λώ­θηκαν. Για πα­ρά­δειγ­μα, έ­χει ξε­κι­νή­σει και στην πε­ριο­χή της πό­λης Α­νί μια α­νά­λο­γη δρα­στη­ριό­τη­τα για την ο­ποί­α ό­μως δεν εί­μα­στε ι­κα­νο­ποι­η­μέ­νοι με τον τρό­πο που ε­κτε­λεί­ται. Ως «Χά­ι Τζαρ» ζη­τή­σα­με να συμ­βάλ­λου­με στις ερ­γα­σί­ες α­να­στή­λω­σης, ώ­στε να α­πο­φευ­χθούν λά­θη αλ­λά δεν ει­σα­κου­στή­κα­με.

Μά­λι­στα, πή­γα επί τό­που, πα­ρα­κο­λού­θη­σα τις ερ­γα­σί­ες, ε­ξέ­φρα­σα γρα­πτώς και δη­μο­σί­ως τις δια­φω­νί­ες μου, αλ­λά δυ­στυ­χώς δεν θέ­λουν να ξέ­ρουν! Δεν πτο­ού­μαι βέ­βαια, συνε­χί­ζω να γρά­φω και να α­πο­κα­λύ­πτω...

Οι δη­μο­σιεύ­σεις σας έ­χουν πά­ντα σχέ­ση με θέ­μα­τα αρ­χι­τε­κτο­νικής;

Πολ­λές α­πό αυ­τές ναι. Τώ­ρα, ό­μως, ε­τοι­μά­ζω έ­να βι­βλί­ο με τί­τλο «Ο αρ­με­νι­κός πε­ριο­δι­κός Τύ­πος» το ο­ποί­ο θα εκ­δο­θεί στην τουρ­κι­κή α­πό τις εκ­δό­σεις Α­ράς, ε­ντός του έ­τους. Ο­μο­λο­γώ πως ε­πί 20 χρό­νια, πα­ράλ­λη­λα με τη δου­λειά μου με­λε­τώ και συλ­λέ­γω ο­τι­δή­πο­τε σχετι­κό βρω για τις ε­φη­με­ρί­δες, πε­ριο­δι­κά, μη­νιαί­ες, ε­βδο­μα­διαί­ες ή ε­τή­σιες εκ­δό­σεις, α­πό 42 χώ­ρες ό­λου του κό­σμου α­κό­μη και η­με­ρο­λό­για. Τα έ­ντυ­πα μπο­ρεί να εί­ναι πο­λι­τι­κού, πολι­τι­στι­κού ή α­θλη­τι­κού εν­δια­φέ­ρο­ντος. Έ­χω φτά­σει αι­σί­ως τους 3.400 τί­τλους, α­πό το 1794 ως το 1980, με πρώ­το μια ε­φη­με­ρί­δα που εί­χε εκ­δο­θεί στις Ιν­δί­ες. Στην έ­ρευ­νά μου, ό­σων α­φο­ρά την Ελ­λά­δα, βο­ή­θη­σε πο­λύ και το δί­γλωσσο βι­βλί­ο: «Ο αρ­με­νι­κός Τύ­πος στην Ελ­λά­δα» των εκ­δό­σε­ων Αρ­με­νι­κά, του πε­ριο­δι­κού σας δη­λα­δή. Μό­λις το έ­λα­βα, ήρ­θα σε ε­πα­φή με τον Μά­ικ Τσι­λι­γκι­ριάν και τα στοι­χεί­α που μου έ­στει­λε θα συ­μπε­ρι­λη­φθούν στο βι­βλί­ο. Τον ευ­χαρι­στώ ι­διαι­τέ­ρως. Ξέ­ρε­τε εί­ναι πο­λύ ση­μα­ντι­κή η συμ­βο­λή των Αρ­με­νί­ων της δια­σπο­ράς, στη διά­σω­ση της ι­στο­ρι­κής και πο­λι­τι­στι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς. Ό­ταν στην Τουρ­κί­α ή­ταν τα πάντα α­πα­γο­ρευ­μέ­να, στην ξε­νι­τιά δη­μιουρ­γή­θη­καν «μι­κρές πα­τρί­δες» με εκ­κλη­σί­ες, σχο­λεί­α, α­θλη­τικούς ομί­λους, πο­λι­τι­στι­κούς συλ­λό­γους και τυ­πο­γρα­φεί­α. Έγι­νε και μια σπου­δαί­α και ευ­τυ­χώς ά­με­ση κα­τα­γρα­φή σχε­τι­κά με τους τό­πους ό­που ζού­σαν οι Αρμέ­νιοι πριν τον ξε­ρι­ζω­μό. Στη δια­σπο­ρά έ­γι­νε η σπου­δαιό­τε­ρη κα­ταγρα­φή μαρ­τυ­ριών της γε­νο­κτο­νί­ας. Ο ρό­λος της ή­ταν και θα εί­ναι πο­λύ σπου­δαί­ος.

Λέ­τε «ή­ταν και θα εί­ναι». Πώς το βλέ­πε­τε ε­σείς το μέλ­λον, ποιες εί­ναι οι προσ­δο­κί­ες σας;

Ξέ­ρε­τε, ε­μείς ε­δώ εί­μα­στε α­να­γνω­ρι­σμέ­νοι ως θρη­σκευ­τι­κή μειονό­τη­τα με ε­πι­κε­φα­λής τον Πα­τριάρ­χη. Ό­λα ό­σα α­φο­ρούν τις δραστη­ριό­τη­τές μας περ­νούν α­πό το πα­τριαρ­χεί­ο και η στά­ση του κα­θο­ρί­ζει τη μοί­ρα ό­λων των Αρμε­νί­ων που ζουν ε­δώ. Τα τελευ­ταί­α τέσ­σε­ρα χρό­νια, με την αλ­λα­γή των νό­μων για τα βακού­φια έ­χουν ε­πι­στρα­φεί πε­ριου­σί­ες και έ­τσι υ­πάρ­χει πλέ­ον οι­κο­νο­μι­κή ε­πάρ­κεια, για τη συ­ντή­ρη­ση των σχο­λεί­ων και εκ­κλη­σιών μας. Πρέ­πει να υ­πάρ­ξει σω­στή δια­χεί­ρι­ση των πόρων.

Υ­πάρ­χουν ε­σω­τε­ρι­κά προ­βλή­μα­τα στους συλ­λό­γους και τα σχο­λεί­α μας, η «υ­πο­χώ­ρη­ση» της γλώσ­σας μας ως κα­θο­μι­λου­μέ­νης, η λει­τουρ­γία των εκ­κλη­σιών, των ε­νοριών, α­κό­μα και του πα­τριαρ­χεί­ου μας, η διαφθο­ρά και ο πα­ρα­γο­ντι­σμός κά­ποιων πλου­σί­ων... Οι και­ροί α­παι­τούν να δο­θεί λύ­ση στο θέ­μα της ε­κλο­γής του νέ­ου Πα­τριάρ­χη και μά­λι­στα ά­με­σα. Σχε­τι­κά με τη γε­νι­κό­τε­ρη κα­τά­στα­ση στη χώ­ρα, υ­πάρ­χουν α­κό­μη πολ­λές δυ­σκο­λί­ες και πολ­λά προ­βλήμα­τα, ω­στό­σο, έ­χει σπά­σει η σιω­πή και έ­χει αρ­χί­σει να δια­φαί­νε­ται μια α­χτί­δα ελ­πί­δας. Θέ­λω να εί­μαι αι­σιό­δο­ξος. Σε δύ­ο χρό­νια θα τι­μή­σου­με τα 100 χρόνια α­πό τη γε­νο­κτο­νί­α και πι­στεύ­ω πως τα πράγματα θα κα­λυ­τε­ρεύ­σουν.

Συ­νέ­ντευ­ξη:E­φη­με­ρί­δα «Α­ζάτ Ορ»

Μετάφραση:Ναζίκ Τζαμουζιάν

“Η δια νό­μου ποι­νι­κο­ποί­η­ση

της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας εί­ναι πο­λι­τική

α­να­γκαιό­τη­τα για τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα”

Το ό­νο­μα της γαλ­λί­δας βου­λευτού Βα­λε­ρί Μπουα­γιέ, για τους Αρ­με­νί­ους, εί­ναι συν­δε­δε­μέ­νο με το νο­μο­σχέ­διο που ποι­νι­κο­ποιεί την άρ­νη­ση της γε­νο­κτο­νί­ας, κα­θώς εί­ναι η συ­ντά­κτριά του. Η κυ­ρί­α Μπουα­γιέ έ­χο­ντας ερ­γα­στεί με­θο­δι­κά και με συνέ­πεια, με­τά το πρώ­το νο­μο­σχέ­διο, φέ­τος πα­ρου­σί­α­σε άλ­λα δύ­ο. Το πρώ­το α­φο­ρά στην ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας, ε­νώ το δεύ­τε­ρο προ­τεί­νει τη σύ­στα­ση ε­πι­τρο­πής που θα ε­πα­νε­ξε­τά­σει το ζή­τη­μα της συ­νταγ­μα­τι­κό­τη­τας του πρώ­του νο­μο­σχε­δί­ου. Η δί­και­η και διεκδι­κη­τι­κή στά­ση της Βα­λε­ρί Μπουα­γιέ έ­χει προ­κα­λέ­σει την ορ­γή της τουρ­κι­κής πλευ­ράς. Στο You Tube υ­πάρ­χουν πολ­λές κα­τα­χω­ρί­σεις με υ­βρι­στι­κό πε­ριε­χό­με­νο ε­να­ντί­ον της. Η κυ­ρί­α Μπουα­γιέ α­να­φέ­ρει ό­τι έ­χει α­πει­λη­θεί η ί­δια και η οι­κο­γέ­νειά της και πως για κά­ποιο χρο­νι­κό διά­στη­μα εί­χε α­να­γκα­στεί να έ­χει α­στυ­νο­μι­κή προ­στα­σί­α. Δη­λώ­νει ό­μως ό­τι θα συ­νε­χί­σει τον α­γώ­να. Στο πα­ρελ­θόν εί­χε ε­πι­σκε­φθεί την Τουρ­κί­α, τώ­ρα ό­μως δεν θα το ε­πι­χει­ρή­σει, α­κό­μη κι αν η τουρ­κι­κή κυ­βέρ­νη­ση εγ­γυού­ταν την α­σφά­λειά της. Ω­στό­σο λαμ­βά­νει και ε­πι­στο­λές συ­μπα­ρά­στα­σης α­πό την Τουρ­κί­α διό­τι ό­πως α­να­φέ­ρει, «υ­πάρχουν α­κό­μη στη χώ­ρα αυ­τή άν­θρω­ποι που πι­στεύ­ουν στα αν­θρώ­πι­να δι­καιώ­μα­τα». Στις 24 Α­πρι­λί­ου, φέ­τος, ε­πι­σκέφθη­κε το μνη­μεί­ο των θυ­μά­των της γε­νο­κτο­νίας, στα πλαί­σια της ε­πί­σκε­ψής της στο Ε­ρε­βάν και το Στε­πα­να­γκέρ­τ μα­ζί με την κυ­ρί­α Ε­λέ­νη Θε­ο­χά­ρους, πρό­ε­δρο της ε­πι­τρο­πής φι­λί­ας του Κα­ρα­μπάχ και του Ευρω­κοι­νο­βου­λί­ου.

Τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια έ­χου­με δια­πιστώ­σει ό­τι οι διε­θνείς προ­σπά­θειες διευ­θέ­τη­σης του ζη­τή­μα­τος του Κα­ρα­μπάχ έ­χουν α­πο­δυ­να­μω­θεί -αν δεν έ­χουν πα­γώ­σει ε­ντε­λώς.

Ο ρό­λος της «Ο­μά­δας του Μιν­σκ» του Ο­Α­ΣΕ προ­φα­νώς υ­πο­τι­μή­θη­κε α­πό πολ­λούς, α­κό­μη κι α­πό τις χώ­ρες που προ­ε­δρεύ­ουν. Η Γαλ­λί­α εί­ναι μί­α α­πό αυ­τές. Πώς ε­κτι­μά­τε ε­σείς την πα­ρού­σα φά­ση των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων;

Θε­ω­ρώ πως έ­χουν γί­νει πολ­λά α­πό την «Ο­μά­δα του Μιν­σκ». Όμως, ως Γαλ­λί­δα, με λύ­πη διαπι­στώ­νω σή­με­ρα, ό­τι το ζή­τη­μα του Κα­ρα­μπάχ έ­χει γε­νι­κό­τε­ρα πα­ρα­με­λη­θεί. Αρ­χι­κά, το Στε­πα­να­γκέρ­τ θα πρέ­πει να βγει από τη ση­με­ρινή του πε­ρι­θω­ριο­ποί­ηση, μέ­σω της δη­μιουρ­γί­ας μιας «γέ­φυ­ρας» με το Ε­ρε­βάν.

Αμέ­σως με­τά, θα πρέ­πει η Αρ­με­νί­α και το Κα­ρα­μπάχ να ε­ξέλ­θουν α­πό την πο­λι­τι­κή, δι­πλω­μα­τι­κή και αν­θρω­πι­στι­κή τους α­πο­μό­νω­ση. Υ­πάρ­χουν πολ­λοί τρό­ποι να γί­νει αυ­τό.

Αν θα έ­πρε­πε να ε­πι­λέ­ξου­με έ­ναν, θα ξε­κι­νού­σα πεί­θο­ντας την κοι­νή γνώ­μη για την α­να­γκαιό­τη­τα α­να­γνώ­ρι­σης του Κα­ρα­μπάχ.

Το 99% των Γάλ­λων και των Ευ­ρω­παί­ων δεν γνω­ρί­ζει και δεν εν­δια­φέ­ρε­ται για το ζή­τη­μα του Κα­ρα­μπάχ, ε­νώ γνω­ρί­ζει, για πα­ρά­δειγ­μα, το Κόσσο­βο. Η ε­ξήγη­ση εί­ναι νο­μί­ζω προ­φα­νής. Το Κα­ρα­μπάχ δεν δια­θέ­τει πε­τρέ­λαιο... Α­φού λοι­πόν έ­τσι έ­χουν τα πράγμα­τα, το Κα­ρα­μπάχ χρειά­ζε­ται έ­να ι­σχυ­ρό λό­μπυ που θα α­σχο­λη­θεί με το ζή­τη­μά του.

Έ­να σο­βα­ρό θέμα εί­ναι η απου­σί­α του Κα­ρα­μπάχ α­πό τις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις. Ε­πί­σης το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν δεν χά­νει ευ­και­ρί­α να τις πα­ρα­κω­λύει, εκ­με­ταλ­λευόμε­νο την α­πά­θεια της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας.

Ποια εί­ναι κα­τά τη γνώ­μη σας τα ε­πό­με­να βή­μα­τα που πρέ­πει να γί­νουν στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις;

Εί­μαι πο­λύ ι­κα­νο­ποι­η­μέ­νη ως έ­να α­πό τα πρώ­τα μέ­λη της «Ε­πι­τρο­πής Φι­λί­ας του Κα­ρα­μπάχ», μέ­σω της ο­ποί­ας προ­σπα­θού­με να δια­φω­τί­σου­με τη διε­θνή κοι­νή γνώ­μη για το ζή­τη­μα. Δυστυ­χώς δεν προ­χω­ρά­ει η υ­πό­θε­ση της ποι­νι­κο­ποί­η­σης της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας, ώ­στε να συ­νε­χί­σου­με με το θέ­μα της α­να­γνώ­ρι­σης του Κα­ρα­μπάχ. Τα δύ­ο αυ­τά ζη­τή­μα­τα εί­ναι αλ­λη­λέν­δε­τα.Το πα­ρελθόν συν­δέ­ε­ται με το πα­ρόν. Θα πρέ­πει επί­σης να συ­νε­χί­σου­με τις προ­σπά­θειές μας για την α­να­γνώ­ρι­ση της γε­νο­κτο­νί­ας από τις Η­ΠΑ. Ό­λα αυ­τά θα α­νοί­ξουν το δρό­μο για την α­να­γνώ­ρι­ση και του Κα­ρα­μπάχ.

Με με­γά­λη χα­ρά πλη­ρο­φο­ρη­θή­κα­με τη δη­μιουρ­γί­α Επι­τρο­πής Φι­λί­ας α­νά­με­σα στην Ευ­ρω­πα­ϊ­κή Έ­νω­ση και το Κα­ρα­μπάχ. Σε τι πι­στεύ­ε­τε πως μπο­ρεί να βο­η­θή­σει η εν λό­γω ε­πι­τρο­πή στη διευ­θέ­τηση του ζη­τή­μα­τος;

Η δη­μιουρ­γί­α της ε­πι­τρο­πής έ­γι­νε με πρω­το­βου­λί­α της κύ­πρι­ας ευ­ρω­βου­λευ­τού Ε­λέ­νης Θε­ο­χά­ρους. Η σύ­σφι­ξη των σχέσε­ων με­τα­ξύ της Ευρώ­πης και της Αρ­με­νί­ας θε­ω­ρώ ό­τι α­πο­τε­λεί ση­μαντι­κό βή­μα, ει­δι­κά κα­θώς η κυ­πριακή κα­τα­γω­γή της κυ­ρί­ας Θε­ο­χά­ρους δί­νει έ­ναν ι­διαί­τε­ρο συμ­βο­λι­σμό στο ό­λο ζή­τη­μα. Εί­ναι και­ρός τα ευ­ρω­πα­ϊ­κά κράτη να δρά­σουν, πό­σο μάλ­λον ό­ταν πρό­κειται για τα υ­ψη­λά ι­δα­νι­κά των λα­ών.

Πρό­σφα­τα α­να­φερ­θή­κα­τε στην α­να­γκαιότη­τα ά­με­σης α­ε­ρο­πο­ρι­κής σύν­δε­σης Αρ­με­νί­ας-Κα­ραμπάχ και ζη­τή­σα­τε γρα­πτώς α­πό το γαλ­λι­κό Υ­πουρ­γεί­ο Ε­ξω­τε­ρι­κών να συν­δρά­μει στη λει­τουρ­γί­α του α­ε­ρο­δρο­μί­ου του Στε­πα­να­γκέρ­τ.

Εί­χα α­πευθυν­θεί και στον υ­πουρ­γό Ε­ξω­τε­ρι­κών της Αρ­με­νί­ας για το ί­διο ζή­τη­μα, χω­ρίς ό­μως να λά­βω α­πά­ντη­ση. Πι­στεύ­ω πά­ντως ό­τι υ­πάρ­χουν ελ­πί­δες διευ­θέ­τησής του.

Ξέ­ρε­τε, ό­ταν ε­πι­σκέ­πτο­μαι το Κα­ρα­μπάχ, πά­ντα δια­πι­στώ­νω ό­τι ε­κτός α­πό το φυ­σι­κό κάλ­λος, δια­θέ­τει κι έ­να ε­ξαί­ρε­το αν­θρώ­πι­νο δυ­να­μι­κό. Οι άν­θρω­ποι ε­κεί ε­πι­θυ­μούν την ει­ρή­νη. Η νέ­α γε­νιά θέ­λει να σπου­δά­σει, ο λα­ός έ­χει τη θέ­λη­ση να ζή­σει πα­ρό­λες τις δυ­σχέ­ρειες. Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ε­πι­διώ­κει έ­να μό­νο πράγ­μα: να «πνί­ξει» το Κα­ρα­μπάχ, να σβή­σει το λαό του και να μη μι­λά πια κα­νείς γι’ αυ­τό. Έ­χου­με ε­πο­μέ­νως μια «δι­πλω­μα­τι­κή γε­νο­κτο­νί­α» α­πό μέ­ρους του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν ε­να­ντί­ον του Καρα­μπάχ.

Ας έρ­θου­με τώ­ρα στο νομοσχέ­διο για την ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας που υ­ιο­θε­τή­θη­κε χά­ρις στις δι­κές σας πρω­το­βου­λί­ες.

Εί­ναι γνω­στή η τα­κτι­κή της Τουρ­κί­ας να λει­τουρ­γεί πά­ντα με α­πει­λές και πλά­γιους τρό­πους. Πώς πι­στεύ­ε­τε πως θα εξε­λι­χθεί το ε­πό­με­νο στά­διο της ε­πικύ­ρωσης του νό­μου;

Στις 24 Α­πρι­λί­ου 2012, με­ρι­κές η­μέ­ρες πριν τις γαλ­λι­κές προ­ε­δρι­κές ε­κλο­γές, ο πρό­ε­δρος Ο­λά­ντ εί­χε υ­πο­σχε­θεί να κά­νει κά­ποια πράγ­μα­τα. Α­νά­με­σα σε άλ­λα, εί­χε δη­λώσει ό­τι η 24η Α­πρι­λί­ου 2013 δεν θα μνη­μο­νευ­τεί χω­ρίς προ­η­γου­μέ­νως να έ­χει ε­πιτευ­χθεί η ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας. Ε­μείς βέ­βαια γνω­ρί­ζου­με ό­τι ό­χι μό­νο οι υ­πο­σχέ­σεις αυ­τές δεν τη­ρή­θη­καν, αλ­λά ο Ο­λά­ντ συ­να­ντή­θη­κε με τον Πρό­ε­δρο του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν Α­λί­εβ, και του έ­σφι­ξε το χέ­ρι. Αυ­τή η δι­γλωσ­σί­α πρέπει ο­πωσ­δή­πο­τε να λά­βει τέ­λος.

Ο πρό­ε­δρος Σαρ­κο­ζί α­ντι­θέ­τως ε­πέ­δει­ξε πιο συ­νε­πή στά­ση: ό­χι μό­νο υ­λο­ποί­ησε την ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νοκτο­νί­ας, αλ­λά ε­πι­σκέ­φθη­κε και την Αρ­μενί­α, φύ­τε­ψε «το δέ­ντρο της ει­ρή­νης» στο μνη­μεί­ο των θυ­μάτων της γε­νο­κτο­νί­ας και δή­λω­σε ό­τι πρέ­πει να α­να­γνω­ρι­στεί η αρ­με­νι­κή γε­νο­κτο­νί­α.

Μια χώ­ρα σαν τη Γαλ­λί­α έ­χει τη δυ­να­τό­τη­τα να ψηφί­σει νό­μο για την ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας. Φυ­σι­κά ο νό­μος δεν α­φο­ρά μό­νο την αρ­με­νι­κή γε­νο­κτο­νί­α, αλ­λά και ό­σες έ­χουν ανα­γνω­ρι­στεί α­πό το γαλ­λι­κό κράτος. Ως τώ­ρα η Γαλ­λί­α έ­χει α­να­γνω­ρί­σει την Αρ­μενι­κή και την Ε­βραϊ­κή.

Η δια νό­μου ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας εί­ναι πο­λι­τική α­να­γκαιό­τη­τα για τη Γαλ­λί­α, την Ευ­ρώ­πη αλ­λά και τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα.

Στην Ναζίκ Τζαμουζιάν

Απρίλιος - Ιούνιος 2013 τεύχος 77

Ο Α­ρά Μπα­μπιάν εί­ναι ε­πι­κεφα­λής του κέ­ντρου ε­ρευ­νών «Modus Vivendi». Α­πό το 2000 έ­ως το 2006 υ­πηρέ­τη­σε ως πρέ­σβης της Δη­μο­κρα­τί­ας της Αρ­με­νί­ας στον Κα­να­δά. Ε­πί­σης, έ­χει ερ­γα­στεί στη Ρου­μα­νί­α, το Ι­ράν, την Κύ­προ και το Αφ­γα­νι­στάν. Κα­τέ­χει πτυχί­ο Ανα­το­λι­κών σπου­δών α­πό το κρα­τι­κό πα­νε­πι­στή­μιο του Ερε­βάν. Έ­χει ε­πί­σης ει­δι­κευ­τεί σε θέ­μα­τα δι­πλω­ματί­ας και στρα­τη­γι­κής σε διά­φο­ρα εκ­παι­δευτι­κά ι­δρύ­μα­τα της Μό­σχας, της Οξ­φόρ­δης και του ΝΑ­ΤΟ. Γεν­νημέ­νος στο Ερε­βάν το 1961, έ­χει δύο παι­διά και μι­λά αρ­μενι­κά, ρω­σι­κά, αγ­γλι­κά και περ­σι­κά.

Έ­χε­τε α­να­φέ­ρει στο πα­ρελ­θόν ό­τι οι ε­δα­φι­κές διεκ­δι­κή­σεις του αρ­μενι­κού λα­ού, ει­δι­κό­τε­ρα τα σύ­νο­ρα Τουρ­κί­ας-Αρ­με­νί­ας, αλ­λά και τα ε­θνι­κά μας δι­καιώ­μα­τα πη­γά­ζουν α­πό τη διαι­τη­τική α­πό­φα­ση του προ­έ­δρου των Η­ΠΑ Γού­ντρο­ου Ουίλ­σον το 1920. Μπο­ρεί­τε να μας ε­ξηγή­σε­τε τι εν­νο­εί­τε; Ε­ξα­κο­λου­θεί να βρί­σκε­ται σε ι­σχύ η συ­γκε­κρι­μέ­νη α­πό­φα­ση;

Με­τά τον Α’ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο το ζή­τη­μα των συ­νό­ρων Τουρ­κί­ας - Αρ­μενί­ας ε­ξε­τά­στη­κε στη συν­διά­σκε­ψη του Πα­ρι­σιού (1919-1920). Στο συ­νέ­δριο του Σαν Ρέ­μο, στις 26 Α­πρι­λί­ου 1920, οι δυ­νά­μεις της Α­ντάντ (Βρε­τα­νί­α, Γαλ­λί­α, Ι­τα­λί­α) α­νέ­θεσαν στον πρό­ε­δρο Ου­ίλ­σον τη χά­ρα­ξη των συ­νό­ρων Τουρ­κί­ας-Αρ­με­νί­ας με μια διαι­τη­τι­κή α­πό­φα­ση (arbitration). Στις 17 Μα­ΐ­ου ο Ου­ίλ­σον απο­δέχθη­κε ε­πι­σή­μως την πρό­σκλη­ση και στις 22 Νο­εμ­βρί­ου κατέ­θεσε το σχέ­διό του. Ε­φόσον η συν­διά­σκε­ψη του Πα­ρι­σιού ή­ταν ε­πι­φορτι­σμέ­νη με τον κα­θο­ρι­σμό των συ­νό­ρων των νέ­ων κρα­τών, η α­νά­θε­ση του κα­θο­ρι­σμού τους στον πρό­ε­δρο Ου­ίλ­σον αλ­λά και η α­πό­φα­σή του έ­χουν νο­μι­κή ι­σχύ.

Πώς σχο­λιά­ζε­τε την α­νακοί­νω­ση του υ­πουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών της Αρ­με­νί­ας ό­τι η α­πό­φα­ση του Ου­ίλ­σον δεν έ­χει νο­μική ι­σχύ και ό­τι δεν έ­χει ε­πι­κυ­ρω­θεί από τη γε­ρου­σί­α των Η­ΠΑ;

Λυ­πά­μαι που ο υ­πουρ­γός αγνο­εί ό­τι οι διαι­τη­τι­κές α­πο­φά­σεις δεν υ­πό­κει­νται σε ε­πι­κύ­ρω­ση α­πό τα κοι­νο­βού­λια. Η προ­σφυ­γή σε διαι­τη­σί­α ση­μαί­νει, α­πό μό­νη της, την ά­νευ ό­ρων α­πο­δο­χή της α­πό­φα­σης. Η α­πό­φα­ση του Ου­ίλ­σον εί­ναι άλ­λω­στε έ­γκυ­ρη και α­πό νο­μι­κής α­πό­ψε­ως, με τα άρ­θρα 54 και 81 της σύμ­βα­σης της Χά­γης το 1899 και 1907 α­ντί­στοι­χα, που την κα­θι­στούν τε­λε­σί­δι­κη και την ε­κτέ­λε­σή της υ­πο­χρε­ω­τι­κή.

Για αυ­τό το λό­γο στην ι­στο­σε­λί­δα σας προ­τεί­νε­τε την κα­θιέ­ρω­ση του ε­ορ­τα­σμού της 22ης Νο­εμ­βρί­ου ως η­μέ­ρας κα­το­χύ­ρω­σης των δι­καιω­μά­των των Αρ­με­νί­ων (χα­ϊ­ρε­να­ντι­ρου­τιάν ορ) ;

Ε­άν ε­μείς ως κρά­τος κα­θιε­ρώ­σου­με την 22η Νο­εμ­βρί­ου ως η­μέ­ρα κα­το­χύ­ρω­σης των δι­καιω­μά­των των Αρ­με­νί­ων, θα α­πο­φύγου­με στο μέλ­λον σο­βα­ρά νο­μι­κά ζη­τή­μα­τα. Συ­γκε­κρι­μέ­να, θα εί­ναι α­δύ­να­τον για τους α­ντι­πά­λους μας να ε­πι­κα­λε­στούν την αρ­χή του estoppel (α­πο­στέ­ρη­ση της δυ­να­τό­τη­τας κά­ποιου να αρ­νη­θεί γε­γο­νό­τα ή πράγ­μα­τα που προ­η­γού­με­νες πρά­ξεις του τα ε­πι­βε­βαιώ­νουν) ε­νώ δεν θα μπο­ρούν να ε­μπο­δί­σουν την προ­σφυ­γή μας στο διε­θνές δι­κα­στή­ριο. Η Αρ­με­νί­α πρέ­πει να δη­λώσει ξε­κά­θα­ρα ό­τι δεν πα­ραιτεί­ται α­πό τα ε­δα­φι­κά της δι­καιώ­μα­τα.

Ε­μείς στη διασπο­ρά, ως πο­λί­τες των χω­ρών οι οποί­ες προ­σέ­φυ­γαν στη διαι­τη­σί­α, τι μπο­ρού­με να α­παι­τή­σου­με α­πό τις κυβερ­νή­σεις μας;

Οι πο­λί­τες μπο­ρούν να α­πο­τα­θούν στα κοι­νο­βού­λιά τους ώ­στε να α­παι­τή­σουν α­πό τις κυ­βερ­νή­σεις τους να μεί­νουν πι­στές στις υ­πο­χρε­ώ­σεις που έ­χουν α­να­λά­βει και να πά­ρουν πρω­το­βου­λί­ες ώ­στε να τε­θεί σε ι­σχύ η διαι­τη­τι­κή α­πό­φα­ση του προ­έ­δρου Ου­ίλ­σον.

Πι­στεύ­ε­τε πως μπο­ρού­με να θέ­σουμε σε ι­σχύ το δι­καί­ω­μα να με­τα­θέ­σου­με το ζή­τη­μα σε νο­μι­κό ε­πί­πε­δο;

Ε­άν πι­στεύ­ου­με ό­τι μπο­ρεί να τε­θεί σε ι­σχύ το διε­θνές δί­καιο με απο­φά­σεις κοι­νο­βου­λί­ων που δεν έ­χουν υ­πο­χρε­ω­τικό χα­ρα­κτή­ρα, τό­τε θα πρέ­πει να πι­στέψου­με ε­πί­σης πως έ­χου­με πο­λύ πε­ρισ­σό­τερες πι­θα­νό­τη­τες να α­να­κτή­σου­με τα δι­καιώ­μα­τά μας με α­πο­φά­σεις διαι­τη­τι­κού χα­ρα­κτή­ρα οι ο­ποί­ες άλ­λω­στε έ­χουν και υ­πο­χρε­ω­τι­κό χαρα­κτή­ρα.

Ας έρ­θου­με τώ­ρα στο ζή­τη­μα των συ­νό­ρων Τουρ­κί­ας - Αρ­με­νί­ας, τα ο­ποί­α κα­θο­ρί­στη­καν με πέ­ντε συν­θή­κες στο διά­στη­μα 1918 - 1923 (Σέ­βρες, Α­λε­ξα­ντρο­πόλ, Μό­σχα, Καρ­ς και Λω­ζά­νη). Ποιες και για ποιους λό­γους θε­ω­ρού­νται α­νε­νερ­γές, ποιες έ­γκυ­ρες και ποιες εί­ναι σε ι­σχύ;

Σύμ­φω­να με το δεύ­τε­ρο άρ­θρο της σύμ­βα­σης της Γε­νεύ­ης για τις συν­θή­κες (1969), «η συν­θή­κη εί­ναι μια γραπτή συμ­φω­νί­α υ­πο­γε­γραμ­μέ­νη α­νά­με­σα σε κρά­τη».

Ε­άν ε­ξε­τά­σου­με τις προ­α­να­φερ­θεί­σες συν­θή­κες α­πό τη σκο­πιά του διε­θνούς δι­καί­ου, εί­ναι φα­νε­ρό πως μό­νο η συν­θή­κη των Σε­βρών α­ντα­πο­κρί­νε­ται σε αυ­τόν τον ο­ρι­σμό. Ό­λες οι υπό­λοι­πες υ­πο­γρά­φη­καν α­πό τους κε­μα­λι­κούς, οι ο­ποί­οι την ε­πο­χή ε­κεί­νη ή­ταν έ­να έ­κνο­μο ε­πα­να­στα­τι­κό κί­νη­μα που διεκ­δι­κού­σε την ε­ξου­σί­α και εί­χε κρι­θεί έ­νο­χο με νο­μι­κές α­πο­φά­σεις, με άλ­λα λό­για δεν εκ­προ­σω­πού­σε κρά­τος.

Ποια εί­ναι η ά­πο­ψή σας για τα πρω­τό­κολ­λα Τουρ­κί­ας-Αρ­με­νί­ας; Έ­χει έρ­θει η στιγ­μή να τα α­κυ­ρώ­σου­με;

Τα πρω­τό­κολ­λα της Ζυ­ρί­χης εί­ναι ε­ξαι­ρε­τι­κά ε­πι­ζή­μια και ε­πι­κίν­δυ­να για τα ε­θνι­κά μας συμ­φέ­ρο­ντα. Πρέ­πει να α­κυ­ρω­θούν το συ­ντο­μό­τε­ρο δυ­να­τόν.

Τι θα συμ­βεί ε­άν με την ευ­και­ρί­α της 100ης ε­πε­τεί­ου της γε­νο­κτο­νί­ας των Αρμενίων,­ η Τουρ­κί­α κα­τα­θέ­σει στε­φά­νι στο Τζι­τζερ­να­γκα­πέρ­τ και ζη­τή­σει «συγ­γνώ­μη»; Υ­πάρ­χει κίν­δυ­νος με αυ­τό τον τρό­πο η διε­θνής κοι­νή γνώ­μη να θε­ω­ρή­σει το ζή­τη­μα λή­ξαν; Και τι ε­πί­δρα­ση θα μπο­ρού­σε να έ­χει μια τέ­τοια ε­νέρ­γεια στον αρ­με­νι­κό λα­ό;

Ε­άν ε­μείς ε­γεί­ρου­με μό­νο το ζή­τη­μα της α­να­γνώ­ρι­σης της γε­νο­κτο­νί­ας, πά­ντα θα ελ­λο­χεύ­ει ο κίν­δυ­νος να προ­βεί η Τουρ­κί­α σε μια συμ­βο­λι­κή ε­νέρ­γεια, για πα­ρά­δειγ­μα με κα­τά­θε­ση στε­φά­νου στο μνημεί­ο των θυ­μά­των της γε­νο­κτο­νί­ας και να τη θε­ω­ρή­σει ως λύ­ση των αρ­με­νο-τουρ­κι­κών δια­φο­ρών. Εί­ναι α­πο­λύ­τως α­πα­ραί­τη­το να εί­μαστε ε­ξαι­ρε­τι­κά σα­φείς στη δια­τύ­πω­ση των διεκ­δι­κή­σε­ών μας.

Πρό­σφα­τα δη­λώ­σα­τε ό­τι υ­πάρ­χουν πιέ­σεις στην αρ­με­νι­κή πλευ­ρά πά­νω στο ζή­τη­μα του Κα­ρα­μπάχ. Μπο­ρεί­τε να δώ­σε­τε πε­ρισ­σό­τε­ρες λε­πτο­μέ­ρειες για το θέ­μα αυ­τό;

Πράγ­μα­τι το δή­λω­σα και εί­ναι πια φα­νε­ρό πως οι προ­βλέ­ψεις μου ε­πιβε­βαιώ­νο­νται.

Έ­πει­τα α­πό την α­να­κή­ρυ­ξη της δεύ­τε­ρης α­νε­ξαρ­τη­σί­ας της Αρ­με­νί­ας, η Τουρ­κί­α ε­πε­δί­ωξε τρί­α πράγ­μα­τα: την α­ναγνώ­ρι­ση των συ­νό­ρων, τη συ­γκρό­τη­ση ε­πι­τρο­πής για το ζή­τη­μα της γε­νο­κτο­νίας και την ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος του Κα­ρα­μπάχ προς ό­φε­λος του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν.

Με τα πρω­τό­κολ­λα της Ζυ­ρί­χης έ­χει «κατο­χυ­ρώ­σει» ή­δη τα πρώ­τα δύ­ο. Εί­ναι φυ­σι­κό λοι­πόν να ε­πι­κε­ντρώ­νε­ται στο ζήτη­μα του Κα­ρα­μπάχ. Στα μά­τια της διε­θνούς κοι­νής γνώ­μης, με­τά την υ­πο­γρα­φή των πρω­το­κόλ­λων, το μό­νο εμπό­διο για την ο­ρι­στι­κή αρ­με­νο-τουρ­κι­κή συμφι­λί­ω­ση εί­ναι η ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος του Κα­ρα­μπάχ.

Δώ­στε μας κά­ποιες πλη­ρο­φορί­ες για το κέ­ντρο «Modus Vivendi» και τις ερ­γα­σί­ες του.

Το «Modus Vivendi» είναι α­νε­ξάρ­τη­τη ορ­γά­νω­ση. Ι­δρύ­θη­κε το 1999 και χρη­μα­το­δο­τεί­ται α­πό δύ­ο φί­λους μου. Δεν σχε­τί­ζε­ται με κόμ­ματα ή ορ­γα­νώσεις, κρα­τικές ή μη.

Σκο­πός της εί­ναι η έ­ρευ­να σε πο­λι­τι­κό και νο­μι­κό ε­πί­πε­δο ε­δα­φι­κών ζη­τη­μά­των, ει­δι­κότε­ρα των τουρ­κο-αρ­με­νι­κών και α­ζερο-αρ­με­νι­κών συ­νό­ρων.

Διορ­γα­νώ­νου­με διε­θνή ε­πι­στη­μο­νι­κά συ­νέ­δρια, εκ­δί­δου­με βι­βλί­α και έ­χου­με δρα­στη­ριό­τη­τες εκ­παι­δευτι­κού χα­ρα­κτή­ρα.

Τέ­λος, ένας α­κό­μα στό­χος της ορ­γά­νω­σης εί­ναι η ε­δραί­ω­ση φι­λι­κών σχέ­σε­ων, στο μέ­τρο του δυ­να­τού, α­νά­με­σα στους Αρ­με­νίους και τους άλ­λους λα­ούς της πε­ριο­χής οι ο­ποί­οι στε­ρού­νται κρα­τι­κής υ­πό­στα­σης.

Για το λό­γο αυ­τό ξε­κι­νή­σα­με και τη λει­τουρ­γία ρα­διο­σταθ­μού. Σύ­ντο­μα θα α­κο­λου­θήσουν εκ­πο­μπές και σε άλ­λες γλώσ­σες.

.

Μάικ Τσιλιγκιριάν

Iανουάριος – Μάρτιος 2013 τεύχος 76

Ο Σαχάν Κανταχαριάν είναι ο διευθυντής της ημερήσιας αρμενικής εφημερίδας «Αζτάκ» του Λιβάνου. Ήταν ο κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης που διοργάνωσε το τοπικό συμβούλιο του Τασνακτσουτιούν του Νέου Κόσμου, με θέμα τον πόλεμο στη Συρία και την επίδρασή του στην αρμενική παροικία. Με την ευκαιρία αυτή, τα Αρμενικά συναντήθηκαν μαζί του και συζήτησαν πάνω στο ζήτημα αυτό.

Οι Αρ­μέ­νιοι και το ζήτη­μα της Συ­ρί­ας

Οι αρ­με­νι­κές πα­ροι­κί­ες της Μέ­σης Α­να­το­λής, ό­πως αυ­τή της Συ­ρί­ας, πα­ρου­σιά­ζουν μια σει­ρά α­πό ση­μα­ντι­κές ι­διαι­τε­ρό­τη­τες που θε­ω­ρώ ό­τι πρέ­πει να ανα­φέ­ρου­με. Κα­ταρ­χάς βρί­σκο­νται στον ί­διο γε­ω­γρα­φι­κό χώ­ρο με την Αρ­με­νί­α, δί­νο­ντάς της έ­τσι ξε­χω­ρι­στή πο­λι­τι­κή και στρα­τη­γι­κή ση­μα­σί­α.

Δια­κρί­νου­με σή­με­ρα ό­λο και πιο κα­θα­ρά τη νε­ο-ο­θω­μα­νι­κή πο­λι­τι­κή της Τουρκί­ας που προ­ω­θεί­ται στη Μέ­ση Α­να­το­λή. Μέ­σα σ’ αυ­τό το πλαί­σιο η αρ­με­νι­κή πα­ροι­κί­α της Συ­ρί­ας α­πο­κτά ι­σχυ­ρό πο­λι­τι­κό ρό­λο.

Η Τουρ­κί­α α­ντί­θε­τα, παρό­λη την οι­κο­νο­μι­κή της δύ­να­μη και τη στρα­τη­γι­κή της υ­πε­ρο­χή σε σχέ­ση με τις γει­το­νι­κές χώ­ρες, δεν έ­χει τουρ­κι­κό πλη­θυ­σμό σ’ αυ­τές.

Τις τε­λευ­ταί­ες δε­κα­ε­τί­ες, οι πα­ροι­κί­ες μας της Ευ­ρώ­πης και της Α­με­ρι­κής α­ντλούν τους εκ­παι­δευ­τι­κούς, τους κλη­ρι­κούς, αλ­λά και πολ­λές προ­σω­πι­κότη­τες του πνευ­μα­τι­κού και πο­λι­τι­κού χώ­ρου, α­πό τον αρ­με­νι­σμό της Μέ­σης Ανα­το­λής και ι­διαί­τε­ρα της Συ­ρί­ας.

Σή­με­ρα δυ­στυ­χώς, οι χώ­ρες ό­που η δυ­τι­κο-αρ­με­νι­κή γλώσ­σα ο­μι­λεί­ται και χρη­σι­μο­ποιεί­ται στη λο­γο­τε­χνί­α, την ποί­η­ση, το θέ­α­τρο και τα μέ­σα μα­ζι­κής ε­νη­μέ­ρω­σης, εί­ναι η Συ­ρί­α, ο Λί­βα­νος και εν μέ­ρει η Τουρ­κί­α.

Ό­πως εί­ναι φα­νε­ρό, ο πό­λε­μος στη Συ­ρί­α μπο­ρεί να ε­πη­ρε­ά­σει σε με­γά­λο βαθ­μό τον αρ­με­νι­σμό, ι­διαί­τε­ρα αυ­τόν της δια­σπο­ράς. Γι’ αυ­τό θα πρέ­πει να κινη­θού­με α­να­λό­γως, ώ­στε να μπο­ρέ­σου­με να δια­φυ­λά­ξου­με τα συμ­φέ­ρο­ντά μας.

Ου­δέ­τε­ρη στά­ση

Η ε­πι­λο­γή πο­λι­τι­κής «πλευ­ράς» α­πό την η­γε­σί­α των Αρ­με­νί­ων της Συ­ρί­ας είναι έ­να ι­διαί­τε­ρα ευαί­σθη­το θέ­μα. Οι λαν­θα­σμέ­νες ε­πι­λο­γές μπο­ρεί να ο­δη­γήσουν σε ε­πι­κίν­δυ­νες κα­τα­στά­σεις.

Στη Συ­ρί­α μαί­νε­ται έ­νας πό­λε­μος που δεν α­φο­ρά ά­με­σα τα αρ­με­νι­κά συμ­φέ­ροντα, ού­τε οι α­ντι­μα­χό­με­νες πλευ­ρές δεν έ­χουν σκο­πό να πλή­ξουν την πα­ροι­κία μας. Πα­ράλ­λη­λα πρέ­πει να κα­τα­νο­ή­σου­με ό­τι δεν εί­ναι έ­νας εμ­φύ­λιος πό­λεμος με τη στε­νή έν­νοια του ό­ρου. Εί­ναι έ­νας πό­λε­μος συμ­φε­ρό­ντων, έ­νας πε­ριφε­ρεια­κός πό­λε­μος των με­γά­λων δυ­νά­με­ων, της Α­με­ρι­κής, της Ρω­σί­ας και της Κί­νας, ε­νώ η Τουρ­κί­α ε­μπλέ­κε­ται ό­λο και πιο ε­νερ­γά, α­κό­μα και στις πο­λε­μικές ε­πι­χει­ρή­σεις.

Πρέ­πει να ο­μο­λο­γή­σου­με ό­τι το κα­θε­στώς της Συ­ρί­ας έχει ά­με­ση α­νά­γκη για με­τα­ρρυθ­μί­σεις.

Σή­με­ρα μέ­σα στις α­ντι­κυ­βερ­νη­τι­κές δυ­νά­μεις υ­πάρ­χουν και α­κραί­οι ι­σλα­μι­στές, καθώς και πολλές δια­φο­ρε­τι­κές τά­σεις στους κόλ­πους της η­γε­σί­ας.

Η Τουρ­κί­α παί­ζει έ­ναν ε­πι­κίν­δυ­νο ρό­λο ε­ξο­πλί­ζο­ντάς τους και προ­σπα­θώ­ντας να α­πο­κο­μί­σει ο­φέ­λη α­πό αυ­τήν την τρα­γι­κή κα­τά­στα­ση. Ε­μείς πρέ­πει να εί­μα­στε προ­σε­κτι­κοί και ε­πι­φυ­λα­κτι­κοί στις ε­πι­λο­γές μας.

Θε­ω­ρώ σω­στή την τα­κτι­κή των ε­πί­ση­μων φο­ρέ­ων της αρ­με­νι­κής πα­ροι­κί­ας που κρα­τά­ει ου­δέ­τε­ρη στά­ση, ό­σο βέ­βαια της ε­πι­τρέ­πουν οι συν­θή­κες.

Οι Αρ­μέ­νιοι δη­λώ­νουν πρό­θυ­μοι να βο­η­θή­σουν στην ει­ρη­νι­κή ε­πί­λυ­ση των δια­φο­ρών, ενώ πά­ντα το­νί­ζουν ό­τι ο με­γά­λος χα­μέ­νος απ’ αυ­τό τον πό­λε­μο εί­ναι ο λα­ός της Συ­ρί­ας και η α­νά­πτυ­ξη της χώ­ρας.

Οι α­πώ­λειες της πα­ροι­κί­ας μας

Σύμ­φω­να με τους υ­πεύ­θυ­νους της κοι­νό­τη­τας, έ­χου­με 50 αρ­μέ­νιους πο­λί­τες νεκρούς α­πό βομ­βαρ­δι­σμούς ή α­νταλ­λα­γές πυ­ρών, 10 νε­κρούς στρα­τιώ­τες σε μά­χες ε­να­ντί­ων των α­νταρ­τών και 75 ε­λα­φρά ή βα­ριά τραυ­μα­τί­ες. Οι με­γα­λύ­τε­ρες απώ­λειες κα­τα­γρά­φο­νται στην πό­λη του Χα­λε­πίου, ό­που ζού­σε και ο με­γα­λύ­τε­ρος αρ­με­νι­κός πλη­θυ­σμός. Υ­πο­λο­γί­ζε­ται ό­τι κα­τα­στρά­φη­καν ο­λο­σχε­ρώς 200 σπίτια και μια εκ­κλη­σί­α, ε­νώ πολ­λά άλ­λα κτή­ρια, ό­πως σχο­λεί­α και το γη­ρο­κο­μεί­ο, έ­χουν υ­πο­στεί ζη­μιές. Ε­πί­σης, βομ­βαρ­δί­στη­κε το προ­σκυ­νη­μα­τι­κό εκ­κλη­σάκι στο Τερ Ζορ, που εί­ναι α­φιε­ρω­μέ­νο στα θύ­μα­τα της γε­νο­κτο­νί­ας. Εί­ναι έ­νας ι­διαί­τε­ρα σκλη­ρός πό­λε­μος και οι πλη­ρο­φο­ρί­ες αυ­τές εί­ναι μό­λις λί­γων ημε­ρών.

Πο­λύ πι­θα­νό τα δε­δο­μέ­να αυ­τά να έ­χουν αλ­λά­ξει ό­ταν θα έ­χει εκ­δο­θεί το πε­ριο­δι­κό σας.

Κα­τά τη γνώ­μη μου το σο­βα­ρό­τε­ρο πρό­βλη­μα για την αρ­με­νο-συ­ρια­κή πα­ροι­κί­α εί­ναι η διά­λυ­ση 500 μι­κρών και με­γά­λων ε­πι­χει­ρή­σε­ων που α­πα­σχο­λού­σαν με­γάλο α­ριθ­μό Αρ­με­νί­ων και σή­με­ρα έ­χουν κα­τα­στρα­φεί ή λε­η­λα­τη­θεί. Οι αν­θρώ­πινες α­πώ­λειες εί­ναι αυ­τές που μας ε­πη­ρε­ά­ζουν και μας λυ­πούν, αλ­λά αυ­τή που θα κα­θο­ρί­σει το μέλ­λον μας στη Συ­ρί­α εί­ναι η οι­κο­νο­μί­α. Για την ε­πι­στρο­φή των χι­λιά­δων αρ­με­νί­ων προ­σφύ­γων στη Συ­ρί­α, θα πρέ­πει η χώ­ρα να στα­θε­ρο­ποι­η­θεί πο­λι­τι­κά και να υ­πάρ­ξουν νέ­ες θέ­σεις ερ­γα­σί­ας, αλ­λιώς η μέ­χρι τώ­ρα δυ­να­μι­κή πα­ρου­σί­α της πα­ροι­κί­ας μας ε­κεί, κιν­δυ­νεύ­ει με συρ­ρί­κνω­ση ή και α­φα­νι­σμό.

Οι πρό­σφυ­γες

Οι χώ­ρες υ­πο­δο­χής των αρ­με­νί­ων προ­σφύ­γων εί­ναι βα­σι­κά δύ­ο: ο Λί­βα­νος και κυ­ρί­ως η Αρ­με­νί­α, στην ο­ποί­α μά­λι­στα η ε­γκα­τά­στα­ση α­πό τη Συ­ρί­α εί­χε αρ­χίσει με­ρι­κά χρό­νια νω­ρί­τε­ρα α­πό το ξέ­σπα­σμα του πο­λέ­μου. Αυ­τό φυ­σι­κά λειτουρ­γεί θε­τι­κά σή­με­ρα με το νέ­ο προ­σφυ­γι­κό κύ­μα.

Η ε­πι­λο­γή του Λι­βά­νου είναι ε­πί­σης προ­φα­νής, διό­τι ε­κτός α­πό τη γειτ­νί­α­ση με τη Συ­ρί­α, πολ­λοί Αρ­μένιοι έ­χουν λά­βει και τη λι­βα­νέ­ζι­κη υ­πη­κο­ό­τη­τα, έ­χο­ντας πα­ράλ­λη­λα οι πε­ρισσό­τε­ροι κά­ποιον συγ­γε­νή στη Βη­ρυ­τό ή σε κά­ποια άλ­λη πό­λη του Λι­βά­νου.

Σε κά­θε πε­ρί­πτω­ση, η με­τε­γκα­τά­στα­σή τους έ­γι­νε κά­τω α­πό βί­αιες συν­θή­κες, χω­ρίς κα­μί­α πρό­βλε­ψη και μέ­σα σε πο­λύ σύ­ντο­μο χρο­νι­κό διά­στη­μα, με α­πο­τέλε­σμα να έ­χουν δη­μιουρ­γη­θεί ε­ξαι­ρε­τι­κά δύ­σκο­λες κα­τα­στά­σεις. Ό­λοι αυ­τοί οι άν­θρω­ποι που σή­με­ρα βρί­σκο­νται στην Αρ­με­νί­α και το Λί­βα­νο ελ­πί­ζουν ο πό­λε­μος να λή­ξει γρή­γο­ρα για να γυ­ρί­σουν σύ­ντο­μα στις ε­στί­ες τους και στις δου­λειές τους. Βέ­βαια, αυ­τό θα ε­ξαρ­τη­θεί και α­πό την οι­κο­νο­μι­κή κα­τάστα­ση της Συ­ρί­ας αλ­λά και το βιο­τι­κό ε­πί­πε­δο που θα έ­χουν ε­ξα­σφα­λί­σει στη χώ­ρα που ζουν σή­με­ρα.

Οι πρωτοβουλίες της αρμενικής κυβέρνησης­

Είμαι σχετικά ικα­νο­ποι­η­μέ­νος α­πό τα μέ­τρα που έ­χει λά­βει η κυβέρ­νη­ση της Αρ­με­νί­ας για τους πρό­σφυ­γες της Συ­ρί­ας. Έ­χει διευ­κο­λύ­νει τη δια­δι­κα­σί­α έκ­δο­σης αρ­με­νι­κής υ­πη­κο­ό­τη­τας, ε­νώ έ­χει προ­ω­θή­σει και έ­να πρό­γραμ­μα δω­ρε­άν σπου­δών.

Στο Ε­ρε­βάν λει­τουρ­γούν ει­δι­κά σχο­λεί­α, προ­σαρ­μοσμέ­να στο συ­ρια­κό εκ­παι­δευ­τι­κό σύ­στη­μα, ώ­στε η έ­ντα­ξη των μα­θη­τών α­πό τη Συ­ρί­α να εί­ναι ο­μα­λή, ει­δι­κό­τε­ρα για αυ­τούς που προ­βλέ­πε­ται να ε­πι­στρέ­ψουν πί­σω με­τά τον πό­λε­μο.

Στα σχο­λεί­α αυ­τά η εκ­παί­δευ­ση γί­νε­ται στη δυ­τι­κο-αρ­με­νι­κή διά­λε­κτο. Η κυ­βέρ­νη­ση ε­πί­σης έ­χει διευ­κο­λύ­νει την ει­σα­γω­γή στα πα­νε­πι­στή­μια της Αρ­με­νί­ας ε­νώ ε­νέ­κρι­νε μια σει­ρά μέ­τρων για την ευ­κο­λότε­ρη δια­βί­ω­σή τους, ό­πως για πα­ρά­δειγ­μα με την α­να­γνώ­ρι­ση του δι­πλώ­μα­τος ο­δή­γη­σης.

Σύμ­φω­να με την ε­πί­ση­μη α­να­κοί­νω­σης της κυ­βέρ­νη­σης, έ­χουν ε­ξα­σφα­λι­στεί σε οι­κο­γέ­νειες προ­σφύ­γων 400 θέ­σεις ερ­γα­σί­ας. Α­κό­μη, έ­χουν ε­ντα­χθεί στο ε­θνικό σύ­στη­μα υ­γεί­ας έ­νας α­ριθ­μός για­τρών α­πό τη Συ­ρί­α. Έ­χει δη­μιουρ­γη­θεί επί­σης έ­να φό­ρουμ ε­πι­χει­ρη­μα­τιών α­πό Αρ­με­νί­ους και των δύ­ο χω­ρών.

Οι α­ε­ρο­γραμ­μές της Αρ­με­νί­ας λει­τουρ­γού­σαν κα­νο­νι­κά μέ­χρι το κλεί­σι­μο του α­ε­ρο­δρο­μί­ου του Χα­λε­πί­ου. Σή­με­ρα υ­πάρ­χουν δύ­ο πτή­σεις προς τη Συ­ρί­α: η «Δα­μα­σκός-Ε­ρε­βάν» και η «Λα­τά­κια-Ε­ρε­βάν» που ό­ταν εί­ναι δυ­να­τόν με­τα­φέρουν και Αρ­με­νί­ους που θέ­λουν να ε­γκα­τα­λεί­ψουν τη χώ­ρα.

Σί­γου­ρα έ­χουν δια­τε­θεί και κά­ποια κον­δύ­λια α­πό την αρ­με­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση μέ­σω ορ­γα­νώ­σε­ων για την α­ρω­γή και την πε­ρί­θαλ­ψη των Αρ­με­νί­ων της Συ­ρί­ας.

Ό­λα αυ­τά τα μέ­τρα δε γνω­ρί­ζω ε­άν θα πρέ­πει να τα θε­ω­ρή­σου­με αρ­κε­τά.

Αυ­τό που εί­ναι σί­γου­ρο εί­ναι ό­τι η πο­λι­τεί­α δεν έ­μει­νε α­πα­θής στα δει­νά που υ­πέστη­σαν οι συ­μπα­τριώ­τες μας στη Συ­ρί­α.

Υ­πήρ­ξαν και τις δύ­ο προ­η­γού­με­νες δε­κα­ε­τί­ες μι­κρά κύ­μα­τα ε­πα­να­πα­τρι­σμού Αρ­με­νί­ων α­πό το Ι­ράκ και την Περ­σί­α, αλ­λά ο πό­λε­μος στη Συ­ρί­α α­νά­γκα­σε 7000-8000 Αρ­μέ­νιους να βρί­σκο­νται σή­με­ρα στο Ε­ρε­βάν.

Υ­πάρ­χει βέ­βαια η δυ­να­τό­τητα η κα­τά­στα­ση αυ­τή να α­ξιο­ποι­η­θεί θε­τι­κά, με με­γά­λο μα­κρο­πρό­θε­σμο ό­φε­λος για τη χώ­ρα μας. Για πα­ρά­δειγ­μα, η ε­γκα­τά­στα­ση 25 οι­κο­γε­νειών στο Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ ή­ταν μια α­ξιο­ση­μεί­ω­τη προ­σπά­θεια, η ο­ποί­α θα πρέ­πει να συ­νε­χιστεί σε με­γα­λύ­τε­ρη κλί­μα­κα.

Το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν κα­τα­δί­κα­σε α­μέ­σως την ε­νέρ­γεια αυ­τή. Αυ­τό το ε­κλαμ­βά­νω, ως την κα­λύ­τε­ρη α­πό­δει­ξη της σπου­δαιό­τη­τας του εγ­χει­ρή­μα­τος αυ­τού με σκο­πό την α­σφά­λεια της χώ­ρας μας.

Πα­ναρ­με­νι­κή προ­σπά­θεια

Η πλη­θυ­σμια­κή ε­νί­σχυ­ση των συ­νορια­κών πε­ριο­χών της Αρ­με­νί­ας και του Ναγκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ θα πρέ­πει να εί­ναι τα ε­πό­με­να χρό­νια μια α­πό τις προ­τε­ραιό­τη­τες των κυ­βερ­νή­σε­ων.

Πα­ράλ­λη­λα θα πρέ­πει να ε­νι­σχυ­θεί οι­κο­νο­μι­κά η επαρ­χί­α και να αμ­βλυν­θούν οι α­ντι­κει­με­νι­κές δυ­σκο­λί­ες των πα­ρα­με­θό­ριων πε­ριο­χών.

Πα­ρα­χω­ρώ­ντας α­πλά έ­να σπί­τι σε μια οι­κο­γέ­νεια δε λύ­νε­ται το πρόβλη­μα. Θα πρέ­πει να υ­πάρ­χουν ευ­και­ρί­ες για δου­λειά, σχο­λεί­α και γε­νι­κό­τερα οι προ­ο­πτι­κές ώ­στε η οι­κο­γέ­νεια αυ­τή να θε­ω­ρή­σει τον τό­πο ε­γκα­τά­στα­σής της ως νέ­α πα­τρί­δα. Λό­γω αυ­τών των δυ­σκο­λιών πολ­λές προ­σπά­θειες στο παρελ­θόν εί­χαν α­πο­τύ­χει…

Βέ­βαια, ό­λα αυ­τά δεν α­φο­ρούν μό­νο τους Αρ­με­νί­ους της Συ­ρί­ας. Μι­λώ για μια πα­ναρ­με­νι­κή προ­σπά­θεια που πρέ­πει να γί­νει ώ­στε να μπο­ρέ­σου­με να ι­σο­σκελί­σου­με τη με­τα­νά­στευ­ση α­πό την Αρ­με­νί­α με τον ε­πα­να­πα­τρι­σμό α­πό ό­λες τις χώ­ρες της δια­σπο­ράς.

Στην Λιλίτ Βαρτανιάν

Iανουάριος – Μάρτιος 2013 τεύχος 76

“Σχε­δόν ό­λη η α­μερι­κα­νι­κή κοι­νω­νί­α ε­κτός του

Λευ­κού Οίκου, που πα­ρα­μέ­νει ό­μη­ρος των απει­λών

της Τουρ­κί­ας, α­να­γνω­ρί­ζει τη γε­νο­κτο­νί­α”

Πώς ξε­κι­νή­σα­τε να ερ­γά­ζε­στε στην Αρ­με­νι­κή Ε­θνι­κή Ε­πι­τρο­πή της Α­με­ρι­κής;

Ως Αρ­μένιος, συμ­με­τεί­χα ε­νερ­γά α­νέ­κα­θεν στη ζω­ή της κοι­νό­τη­τας, υ­πήρ­ξα μέ­λος της Νε­ο­λαί­ας της Αρ­με­νι­κής Ε­πα­να­στα­τι­κής Ο­μο­σπονδί­ας, της Αρ­με­νι­κής Ε­θνι­κής Ε­πι­τρο­πής Α­με­ρι­κής (Α­Ε­Ε­Α) στην πο­λι­τεί­α του Νιού Τζέρ­σι και τέλος, ό­ταν δό­θη­κε η ευ­και­ρί­α, στην Α­Ε­Ε­Α της Ουά­σι­γκτον.

Έ­χει συ­ντε­λε­στεί πρό­ο­δος στο θέ­μα της α­να­γνώ­ρι­σης της Γενο­κτο­νίας των Αρμενίων α­πό τις Η­νω­μέ­νες Πο­λι­τεί­ες; Ύστε­ρα α­πό τό­σα χρό­νια προ­σπα­θειών της κοι­νό­τη­τάς μας και ει­δι­κό­τε­ρα της Α­Ε­Ε­Α, θα πε­τύ­χου­με την α­να­γνώ­ριση ή η α­με­ρι­κα­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση θα συ­νε­χί­σει να υ­πεκ­φεύ­γει;

Πα­ρα­μέ­νου­με προ­ση­λω­μέ­νοι για μια δί­και­η και ο­ρι­στι­κή ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος της Γε­νο­κτο­νί­ας των Αρμενίων, η ο­ποί­α θα εγγυά­ται την α­σφά­λεια του αρ­με­νι­κού λα­ού στα ι­στορι­κά του ε­δά­φη. Πά­νω α­πό 40 πο­λι­τεί­ες των Η­ΠΑ έ­χουν α­να­γνω­ρί­σει μέ­χρι στιγ­μής αυ­τό το έ­γκλη­μα, ε­νώ μεγά­λα μέ­σα ε­νη­μέ­ρω­σης, ό­πως οι New York Times και το AP δεν το αμ­φι­σβη­τούν πλέ­ον. Σχε­δόν ό­λη η α­μερι­κα­νι­κή κοι­νω­νί­α ε­κτός του Λευ­κού Οίκου, που πα­ρα­μέ­νει ό­μη­ρος των απει­λών της Τουρ­κί­ας, α­να­γνω­ρί­ζει τη γε­νο­κτο­νί­α. Κα­τά την τελευ­ταί­α συ­νε­δρί­α­ση του Κο­γκρέ­σου, η Βου­λή των Α­ντι­προ­σώ­πων κά­λε­σε ε­πι­σήμως την Τουρ­κί­α να ε­πι­στρέ­ψει την κλεμ­μέ­νη πε­ριου­σί­α των Αρ­με­νί­ων και των υ­πο­λοί­πων χρι­στια­νών. Θα κι­νη­θού­με λοι­πόν πά­νω σ’ αυ­τήν τη βά­ση.

Ποιο εί­ναι το ε­πί­πε­δο της συ­νερ­γα­σί­ας του αρ­μενι­κού λό­μπι των Η­ΠΑ με τις άλ­λες ε­θνι­κές ο­μά­δες, κυ­ρί­ως με τα κυ­πρια­κά και ελ­λη­νι­κά λό­μπι;

Η Α­Ε­Ε­Α έ­χει μια διαρ­κή συ­νερ­γα­σί­α με ό­λους τους φί­λους Ελ­λη­νο-αμε­ρι­κα­νούς, η ο­ποί­α εκ­φρά­ζε­ται σε έ­να ευ­ρύ φά­σμα θε­μά­των. Μό­λις πρό­σφα­τα, λά­βα­με μέ­ρος με Έλ­λη­νες και Κύ­πριους στην ε­ναρ­κτή­ρια συ­νε­δρί­α­ση της Ελ­λη­νο-Ισ­ρα­η­λι­νής Ει­δι­κής Ομά­δας του Κο­γκρέ­σου και προ­σβλέ­που­με σε πε­ραι­τέ­ρω συ­νερ­γα­σί­α πά­νω σε θέμα­τα κοι­νού εν­δια­φέ­ρο­ντος.

Πα­ρα­τη­ρού­με ό­τι τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια, οι θρη­σκευ­τι­κές μειο­νό­τη­τες, τα δι­καιώ­μα­τά τους, οι πε­ριου­σί­ες τους και η ε­λευ­θε­ρί­α του λό­γου τους, α­ντι­με­τω­πί­ζο­νται α­πό την Τουρ­κί­α με δια­φο­ρε­τι­κό τρό­πο. Πώς ε­ξη­γεί­τε ε­σείς αυ­τή την αλ­λα­γή στά­σης;

Η βα­σι­κή δια­φο­ρά έ­γκει­ται στην αυ­ξη­μέ­νη ε­στί­α­ση της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας στο ζή­τη­μα των θρη­σκευ­τικών ε­λευ­θε­ριών στην Τουρ­κί­α. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, η στάση της Ά­γκυ­ρας α­πέ­να­ντι στις δια­κρί­σεις ε­να­ντί­ον των Αρμε­νί­ων, των Ασ­συ­ρί­ων, των Ελ­λή­νων, των Κα­θο­λι­κών και των Προ­τε­σταντών έ­χει ε­πι­δει­νω­θεί.

Σή­με­ρα, εκ­πλήσ­σει το γε­γο­νός ό­τι ο α­ριθ­μός των α­τό­μων στην Τουρ­κί­α που δη­λώ­νουν α­νοι­χτά την αρ­με­νι­κή τους κα­τα­γω­γή αυ­ξά­νε­ται διαρ­κώς. Αυ­τό προσ­δί­δει νέ­α διά­στα­ση στο Αρ­με­νι­κό Ζή­τη­μα;  

Πράγ­μα­τι, εί­ναι μια νέ­α τά­ση που α­πο­δει­κνύ­ει το πό­σο αρ­νη­τι­κά έ­χει ε­πη­ρε­ά­σει η Γε­νο­κτο­νί­α τους ε­πιζή­σα­ντες της Τουρ­κί­ας, ώ­στε να α­να­γκά­ζο­νται να α­πο­κρύ­πτουν την πραγ­μα­τι­κή τους ταυ­τό­τη­τα. Πολ­λοί ε­ξα­κο­λου­θούν να κρύ­βο­νται α­κό­μα και σή­με­ρα. Η α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας α­πό τις Η­ΠΑ και τη διε­θνή κοι­νό­τη­τα σί­γου­ρα θα ε­νι­σχύ­σει αυ­τήν την τά­ση.

Σχε­τι­κά με το ζή­τη­μα του Κα­ρα­μπάχ, σε τι βαθ­μό έ­χου­με κα­τα­φέ­ρει να απο­κτή­σου­με την υ­πο­στή­ρι­ξη της Ουά­σι­γκτον; Έ­χε­τε την αί­σθη­ση ό­τι το Τουρ­κικό - Α­ζερ­μπα­ϊ­ζα­νι­κό λό­μπι εί­ναι ι­σχυ­ρότε­ρο α­πό πριν;

Το λό­μπι του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν διο­χε­τεύ­ει κρυ­φά στην Ουά­σι­γκτον κον­δύ­λια ε­κα­τομ­μυ­ρί­ων, με μι­κρό ευ­τυ­χώς α­πο­τέ­λε­σμα. Οι α­να­φο­ρές του διε­θνούς Τύ­που στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, α­πό το πρό­σφα­το σκάν­δα­λο του Σα­φά­ρωφ μέ­χρι το γε­γο­νός της α­πει­λής α­κρω­τηρια­σμού ορ­γά­νων μιας συγ­γρα­φέ­ως α­πό το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, εί­ναι σχε­δόν ό­λα αρνη­τι­κά.  

Συ­νερ­γά­ζε­στε με την κυ­βέρ­νη­ση της Αρ­με­νί­ας και τις δι­πλω­μα­τι­κές της α­πο­στο­λές;

Δια­βου­λευό­μα­στε τα­κτι­κά με ό­λους τους φο­ρείς της Αρ­με­νί­ας. Βέ­βαια η μο­νομε­ρής, μυ­στι­κο­πα­θής και α­πε­ρί­σκε­πτη λή­ψη α­πο­φά­σε­ων της αρ­με­νι­κής κυ­βέρ­νη­σης σε ό­τι α­φο­ρά τα Πρω­τό­κολ­λα έχει δια­τα­ρά­ξει την ε­μπι­στο­σύ­νη, τη βά­ση δη­λα­δή του ε­ποι­κο­δο­μη­τι­κού δια­λό­γου με­τα­ξύ των κοινω­νι­κών και πο­λι­τι­κών ε­ταί­ρων.

Εί­ναι δύ­σκο­λο για τις ε­πό­με­νες αρμε­νι­κές γε­νε­ές να δια­τη­ρή­σουν την αρμε­νι­κή ταυ­τό­τητά τους στις Η­ΠΑ;  

Το έρ­γο αυ­τό εί­ναι δύ­σκο­λο. Για να διατη­ρη­θεί η ταυ­τό­τη­τα α­παι­τείται μια ε­ποι­κο­δο­μη­τι­κή συ­νερ­γα­σί­α με­τα­ξύ των οι­κο­γε­νειών και των ορ­γα­νι­σμών της κοι­νό­τη­τας, ό­πως εί­ναι οι εκ­κλη­σί­ες, τα σχο­λεί­α και οι ο­μά­δες νέ­ων. Η ε­πι­τρο­πή μας ερ­γά­ζε­ται με τους ορ­γα­νι­σμούς της κοι­νό­τη­τας, με σκο­πό να προ­σφέ­ρει στους Αρ­με­νο-Α­με­ρι­κα­νούς ό­λων των η­λι­κιών, τη δυ­να­τό­τη­τα να συμ­μετά­σχουν στις πο­λι­τι­κές συ­ζητή­σεις και στην υ­πε­ρά­σπι­ση των κοι­νών α­ξιών μας σε ο­μο­σπον­δια­κό, πο­λι­τεια­κό και το­πι­κό ε­πίπε­δο κα­θώς και στα μέ­σα ε­νη­μέ­ρω­σης. Εί­μα­στε ι­διαί­τε­ρα υπε­ρή­φα­νοι για το Πι­λο­τι­κό μας Πρό­γραμ­μά (Capital Gateway Program)!

Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012 τεύχος 74

“Εί­ναι η­θι­κή υ­πο­χρέ­ω­ση για μας η σκληρή δου­λειά για α­να­γνώ­ρι­ση, συγ­γνώ­μη και επα­νόρ­θω­ση μέχρι το 2015”

Άν­θρω­πος των γραμ­μάτων, υ­πέρ­μα­χος της ε­λευ­θε­ρί­ας του Tύπου και της έκ­φρα­σης. Εκ­δό­της, συγ­γραφέ­ας και υ­πε­ρα­σπι­στής των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των.

Δη­μο­σιο­γρά­φος ο ο­ποί­ος φυ­λα­κί­στη­κε α­πό τις Αρ­χές. Για το ψυ­χι­κό του σθέ­νος, την υ­πο­μο­νή, την πνευ­μα­τι­κή διαύ­γεια και την διαρ­κή μά­χη για την κα­τά­κτη­ση της πραγ­μα­τι­κής δη­μο­κρα­τί­ας, ο ί­διος έ­χει λά­βει αρκε­τά βρα­βεί­α. Με­τα­ξύ αυ­τών, το 2010 α­πέσπα­σε το Βρα­βεί­ο της Ε­θνι­κής Βι­βλιο­θή­κης της Αρ­με­νί­ας, ε­νώ έ­χει προ­τα­θεί για το Νό­μπελ Ει­ρή­νης 2012.

Ο Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­λου γεν­νή­θη­κε το 1948 στην Πρί­γκη­πο. Με­γά­λω­σε με­τα­ξύ Ελ­λή­νων και Αρ­με­νί­ων και α­πό τα νε­α­νι­κά του χρό­νια έ­δει­ξε με­γά­λο εν­δια­φέ­ρον για τους δύ­ο αυ­τούς λα­ούς.

Εί­κο­σι χρο­νών άρ­χι­σε να αρ­θρο­γρα­φεί σε πε­ριο­δι­κά. Το 1977, μα­ζί με τη σύ­ζυ­γό του, Α­ϊ­σέ Νουρ, ίδρυσαν τον εκ­δο­τι­κό οί­κο «Belge» με έ­δρα την Κωνστα­ντι­νού­πο­λη και α­πό τό­τε βρί­σκε­ται σε διαρ­κές «φλερτ» με τους διά­φο­ρους εκ­δο­τι­κούς πε­ριο­ρι­σμούς που υ­φί­στα­νται γε­νι­κά στην Τουρ­κί­α.

Ε­πί­σης, έχει γί­νει το ε­πί­κε­ντρο κά­θε τουρ­κι­κού νό­μου πε­ρί λο­γο­κρι­σί­ας λό­γω της έκδο­σης βι­βλί­ων, μέ­σω των ο­ποί­ων προ­κα­λεί το κε­μα­λι­κό τα­μπού, το στρα­τιω­τι­κό κα­θε­στώς, τα ε­θνι­κι­στι­κά δόγ­μα­τα στην Τουρ­κί­α.

Με την έκ­δο­ση των  πρώ­των κιό­λας  βι­βλί­ων, α­παγ­γέλ­θη­καν κα­τη­γο­ρί­ες κα­τά του ζεύ­γους, ο­δη­γή­θη­καν στη φυ­λα­κή, έ­γι­νε κα­τά­σχε­ση και κα­τα­στρο­φή των αντι­τύ­πων, ε­νώ τους ε­πι­βλή­θη­καν βα­ρύ­τα­τα πρό­στι­μα.

Μέ­χρι σή­με­ρα, έ­χει εκ­δό­σει κεί­με­να Ελ­λή­νων, Αρ­με­νί­ων και Κούρ­δων συγ­γραφέ­ων. Ο Ζα­ράκο­λου, χω­ρίς αμ­φι­σβή­τη­ση, εί­ναι έ­νας διε­θνώς α­ναγνω­ρι­σμέ­νος υ­πε­ρα­σπι­στής του δι­καιώ­μα­τος της ε­λευ­θε­ρί­ας του λό­γου και της ε­λευ­θε­ρο­τυ­πί­ας.

Για πε­ρισ­σό­τε­ρες α­πό τρεις δε­κα­ε­τί­ες, ο Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­λου ερ­γά­στη­κε σκληρά για να γκρε­μί­σει τα ό­ποια ε­μπό­δια της λο­γο­κρι­σί­ας στην Τουρ­κί­α.

Για πολ­λούς στην Τουρ­κί­α αλ­λά και στο ε­ξω­τε­ρι­κό, ο Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­λου εί­ναι έ­νας ή­ρω­ας στον α­γώ­να για την ε­λευ­θε­ρί­α της έκ­φρα­σης και των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των. Στο τεύ­χος αυ­τό έ­χου­με την τι­μή, να συ­ζη­τή­σου­με μα­ζί του εφ’ όλης της ύ­λης. 

Πεί­τε μας πώς ξε­κι­νή­σα­τε να ερ­γά­ζε­στε ως εκ­δό­της; Ποιες δυ­σκο­λί­ες α­ντι­με­τω­πί­σα­τε;

Το 1977 ι­δρύ­σα­με μα­ζί με τη μα­κα­ρί­τισ­σα σύ­ζυ­γό μου Α­ϊ­σέ Νουρ τον εκ­δο­τι­κό οί­κο Belge (στα τουρ­κικά ση­μαί­νει ντο­κου­μέ­ντο). Εκ­δό­σαμε βι­βλί­α ι­στο­ρι­κά, φι­λο­σο­φι­κά, λο­γο­τε­χνι­κά και με θέμα­τα που α­φο­ρού­σαν αν­θρώ­πι­να δι­καιώ­μα­τα. Θί­ξαμε για πρώ­τη φο­ρά ως τό­τε θέ­μα­τα τα­μπού στην Τουρ­κί­α, ό­πως τα δι­καιώ­μα­τα των μειο­νο­τή­των, η γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων, ε­θνικές εκ­κα­θα­ρί­σεις στην Α­να­το­λί­α, αλ­λά και κρα­τι­κά ε­γκλή­μα­τα, ό­πως βα­σα­νι­σμοί, πα­ρά­νο­μες ε­κτε­λέ­σεις, πο­γκρόμ, η μοί­ρα των Ελ­λή­νων του Πό­ντου, το κουρ­δι­κό ζή­τη­μα, οι Ασ­σύ­ριοι, οι Ε­βραί­οι και ο α­ντι­ση­μι­τι­σμός, το στρα­τιω­τι­κό κα­θε­στώς και το α­πο­λυ­ταρ­χι­κό σύ­στη­μα της Τουρ­κί­ας. 40 α­πό τα βι­βλί­α που εκδό­σα­με α­πα­γο­ρεύ­τη­καν και μας α­παγ­γέλ­θη­καν κα­τη­γο­ρί­ες. Η σύ­ζυ­γός μου φυλα­κί­στη­κε τέσ­σε­ρεις φο­ρές. Η κυ­κλο­φο­ρί­α των βι­βλί­ων μας α­πα­γο­ρεύ­τη­κε και α­να­γκα­στή­κα­με να χρε­ω­κο­πή­σου­με.

Στο πα­ρελ­θόν, ό­ταν οι συν­θή­κες για την ε­λευ­θε­ρί­α του λό­γου στην Τουρκί­α ή­ταν πολύ πο­λύ πιο δύ­σκο­λες, επι­λέ­ξα­τε ν’α­σχο­λη­θεί­τε με έ­να ευαί­σθη­το αλ­λά συγ­χρό­νως ε­πι­κίν­δυ­νο ζή­τη­μα που θε­ω­ρεί­το τα­μπού: τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων. Ποιο ή­ταν το ε­ρέ­θι­σμα και το κί­νη­τρο για μια τέ­τοια α­πό­φα­ση που “σφρά­γι­σε” τη ζω­ή σας α­πό τό­τε;

Κα­θώς πραγ­μα­τευό­μα­σταν ζη­τή­μα­τα αν­θρώ­πι­νων δι­καιω­μά­των, έ­πρε­πε ν’α­να­λύ­σου­με τη δο­μή του τουρ­κι­κού κρά­τους, και εί­δα­με το ε­ξαι­ρε­τι­κά α­πο­λυ­ταρ­χι­κό κα­θε­στώς που εί­χε ε­γκα­θι­δρυ­θεί στην Τουρ­κί­α α­πό το κόμμα Ιτ­τι­χάτ α­κρι­βώς πριν τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων. Η α­ντί­λη­ψη του ε­σωτερι­κού ε­χθρού συ­νε­χί­στη­κε αρ­γό­τε­ρα και για άλ­λες μειο­νό­τη­τες ό­πως οι α­ρι­στε­ροί ή οι Κούρ­δοι. Ή­ταν έ­νας δύ­σκο­λος α­γώ­νας αυ­τός που κά­να­με τα τε­λευ­ταί­α 20 χρό­νια. Εί­μα­σταν μό­νοι μας στην αρ­χή, αλ­λά α­πό το 2005 οι υ­πο­στη­ρι­κτές των αν­θρώ­πι­νων δι­καιω­μά­των άρ­χι­σαν να διορ­γα­νώ­νουν Η­μέ­ρες Μνήμης κά­θε χρό­νο στις 24 Α­πρι­λί­ου.

Το Δε­κέμ­βριο του 1994 ο εκ­δο­τι­κός μας οί­κος βομ­βαρ­δί­στηκε. Ε­μείς γλυ­τώ­σα­με, αλ­λά τα γρα­φεί­α μας κα­τα­στρά­φη­καν ο­λο­σχε­ρώς. Δε­χθή­κα­με α­πει­λές και τα ο­νό­μα­τά μας μπή­καν σε μαύ­ρη λί­στα. Το κί­νη­τρό μας δεν ή­ταν μό­νο η η­θι­κή α­ντι­με­τώ­πι­ση της ι­στο­ρί­ας, αλ­λά και η α­πο­φυ­γή νέ­ων ε­κτο­πί­σε­ων, ε­θνι­κών εκ­κα­θα­ρί­σε­ων ή γε­νο­κτο­νιών.

Πό­σες εκ­δό­σεις έ­χε­τε σχε­τι­κά με το αρ­με­νι­κό ζή­τη­μα και τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων; Σε πό­σες γλώσ­σες έ­χε­τε εκδό­σει τα έρ­γα σας;

Οι εκ­δόσεις μας για τη γε­νο­κτο­νί­α έ­χουν γί­νει χω­ρίς λο­γο­κρι­σί­α ή αυ­το­λο­γο­κρι­σί­α. Έ­χου­με εκ­δό­σει πε­ρισ­σό­τε­ρα από 30 βι­βλί­α για το αρ­με­νι­κό ζή­τη­μα και τη γε­νο­κτο­νί­α. Έ­χου­με εκ­δό­σει το βι­βλί­ο του Τε­ο­ντίκ «Μνη­μεί­ο 11ης Α­πρι­λί­ου» στα αρ­με­νι­κά, τα τουρ­κι­κά και τα αγ­γλικά. Έ­χου­με, ε­πί­σης, εκ­δό­σει το βι­βλί­ο του Κε­βόρ­κ Α­μπντου­λάχ για τη γερ­μα­νι­κή δια­σύν­δε­ση με τις ε­κτο­πί­σεις των Αρ­με­νί­ων στα γαλ­λι­κά και τα τουρκι­κά. Το βι­βλί­ο εί­χε πρω­το­κυ­κλο­φο­ρή­σει στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη το 1919.

Πρό­σφα­τα η α­στυ­νο­μί­α κα­τέ­σχε­σε ό­λα τα χει­ρόγρα­φά σας. Συλ­λη­φθή­κα­τε και φυ­λα­κι­στή­κα­τε. Ποιοι ή­ταν οι λό­γοι της σύλ­λη­ψής σας και ποιες κα­τη­γο­ρί­ες σας α­παγ­γέλ­θη­καν;

Συλ­λή­φθη­κα ως Τούρ­κος δια­νο­ού­με­νος, πα­ρα­δειγ­μα­τι­κά, για να α­πο­τρα­πούν ό­λοι οι δη­μο­κρά­τες δια­νο­ού­με­νοι ν’ α­σχο­λη­θούν με το αρ­με­νι­κό, το κουρδι­κό ή ζη­τή­ματα άλ­λων μειο­νο­τή­των. Τους α­σκή­θη­κε τρο­μο­κρα­τία με­τά τη σύλ­λη­ψή μου. Υ­πήρ­ξε ό­μως μια δυ­να­μι­κή εκ­στρα­τεί­α αλ­λη­λεγ­γύ­ης για ε­μέ­να και τον κα­θη­γη­τή Bursa Ersanli, διε­θνώς αλ­λά και στην Τουρ­κί­α. Α­να­γκά­στη­καν να μας α­φή­σουν ε­λεύ­θε­ρους. Υ­πάρ­χουν ω­στό­σο άλ­λοι άν­θρω­ποι στις φυ­λα­κές τώ­ρα. Κατ’ αρ­χάς ο γιος μου, Ντε­νίζ, που εί­ναι με­λε­τη­τής πο­λι­τι­κών ε­πι­στη­μών. Στους ε­πό­με­νους μή­νες θα εκ­δό­σου­με το βι­βλί­ο του για την πο­λι­τι­κή θε­ω­ρί­α του Hobbes.

Έ­χου­με εκ­δό­σει βι­βλί­ο του Aziz Tunc που α­πο­τε­λεί την πρώ­τη έρευ­να για τη σφα­γή των Α­λα­ου­ι­τών στην πό­λη Μα­ράς το 1978 ε­πί κυ­βέρ­νη­σης Ε­τζε­βίτ. Το βι­βλί­ο αυ­τό ε­πε­λέ­γη α­πό το τουρ­κι­κό κέ­ντρο ΡΕΝ ως “βι­βλί­ο του μή­να”. Ο Tunc βρί­σκε­ται στη φυ­λα­κή τώ­ρα. Το ί­διο και ο ι­στο­ρι­κός Ayse Berktay. Ή ο Dursun Yilmaz, που έ­γρα­ψε βι­βλί­ο για την ε­ναλ­λα­κτι­κή παι­δα­γω­γι­κή και την πο­λι­τι­κή α­νυ­πα­κο­ή. Ή ο κουρ­δο­λό­γος Mulazim Ozcan α­πό το πα­νε­πι­στή­μιο της Ου­ψά­λα. Ο Ozcan ή­ταν δά­σκα­λός μου στα κουρ­δι­κά, κα­θώς εί­μα­σταν στην ί­δια φυ­λα­κή.

Ό­λοι αυ­τοί οι άν­θρω­ποι εί­ναι στη φυ­λα­κή τώ­ρα. Χρεια­ζό­μαστε μια δυ­να­μι­κή εκ­στρα­τεί­α αλ­λη­λεγ­γύ­ης γι’ αυ­τούς.

Θα λέ­γα­τε ό­τι οι εκ­δό­σεις σας α­πό τη δε­κα­ε­τί­α του 1970 και με­τά, έ­χουν συμ­βά­λει στην προ­σέγ­γι­ση των Τούρ­κων πολι­τών στα ζη­τή­μα­τα αν­θρωπίνων δι­καιω­μά­των, μειο­νο­τή­των, κα­θώς και στο ευαί­σθη­το θέ­μα της γε­νοκτο­νί­ας των Αρ­με­νί­ων;

Υ­πάρ­χει μια βιο­μη­χα­νί­α άρ­νη­σης στην Τουρ­κί­α, η ο­ποί­α χρη­μα­το­δο­τεί­ται α­πό τον κρα­τι­κό κορ­βα­νά. Η κυ­βέρ­νη­ση Ε­τζε­βίτ, φο­βού­με­νη τις εκ­δό­σεις μας α­πο­φά­σι­σαν να συ­στή­σουν μια ει­δι­κή ε­πι­τρο­πή ως μέ­ρος του ε­θνι­κού συ­στή­μα­τος α­σφα­λεί­ας για να πο­λε­μή­σει το ζή­τη­μα της γε­νο­κτο­νί­ας των Αρ­με­νί­ων. Διορ­γά­νω­σαν σει­ρά δια­λέ­ξε­ων για α­κα­δη­μα­ϊ­κούς, κρα­τι­κούς λει­τουρ­γούς και φοι­τη­τές. Ω­στό­σο υ­πάρ­χουν τώ­ρα πολ­λοί έ­ντι­μοι κι ε­νά­ρε­τοι άν­θρω­ποι, που πα­ρα­δέ­χο­νται την αλή­θεια και συμ­με­τέ­χουν σε εκ­δη­λώ­σεις μνή­μης. Το κί­νη­μα των “Μη­τέ­ρων του Σαβ­βά­του” που α­σχο­λεί­ται με α­γνο­ού­με­νους, διαδή­λω­σαν με τις φω­το­γρα­φί­ες των ποι­η­τών Σια­μα­ντό, Ρου­πέν Σε­βάκ, Κρι­κόρ Ζο­χράπ και άλλων οι ο­ποί­οι συλ­λή­φθη­καν, βα­σα­νί­στη­καν και θα­να­τώ­θη­καν στη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων.

Προ­τα­θή­κα­τε για το βρα­βεί­ο Νό­μπελ α­πό τη σου­η­δι­κή α­κα­δη­μί­α. Πρό­σφα­τα σας τί­μη­σε ο πρό­ε­δρος της Δη­μο­κρα­τί­ας της Αρ­με­νί­ας για το έρ­γο σας α­να­φο­ρι­κά με τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων. Σας δί­νουν οι πρω­το­βου­λί­ες αυ­τές δύ­να­μη για να συ­νε­χί­σε­τε το δύ­σκο­λο έρ­γο σας;

Πράγ­μα­τι ή­ταν ση­μα­ντι­κές εκ­δη­λώ­σεις υ­πο­στή­ρι­ξης στον α­γώ­να μας για την ει­ρή­νη, την α­λή­θεια και τη δι­καιο­σύ­νη.

Οι Έλ­λη­νες γνω­ρί­ζουν κα­λά το έρ­γο σας ως α­κτι­βι­στή για τα αν­θρώ­πι­να δι­καιώ­μα­τα. Έ­χε­τε βρα­βευ­τεί στη Λευ­κά­δα, έ­χε­τε δώ­σει δια­λέ­ξεις στην Α­θή­να κα­θώς και σε άλ­λες πό­λεις. Πώς θα πε­ρι­γρά­φα­τε αυ­τού του εί­δους τις ε­πα­φές;

Πραγ­μα­τευ­τή­κα­με την ελ­λη­νι­κή πραγ­ματι­κό­τη­τα στην Α­να­το­λί­α α­πό πα­λιά. Εκ­δό­σα­με πε­ρισ­σό­τε­ρα α­πό 50 βι­βλί­α, λο­γο­τε­χνι­κά και ιστο­ρι­κά, ή­δη α­πό τη δε­κα­ε­τί­α του 1970. Το πρώ­το ή­ταν το 1973, σχε­τι­κά με τους βα­σα­νισμούς α­πό το στρα­τιω­τι­κό κα­θε­στώς στην Ελλά­δα. Ή­ταν α­δύ­να­το να εκ­δό­σου­με α­ντί­στοι­χο βι­βλί­ο στην Τουρ­κί­α εξ αι­τί­ας της τουρκι­κής χού­ντας, έ­τσι το κά­να­με “μέ­σω” Ελ­λά­δας. Το 1982 εκ­δό­σα­με τα «Μα­τω­μέ­να Χώ­μα­τα» της Δι­δώς Σω­τη­ρί­ου. Α­πα­γο­ρεύ­τη­κε α­πό το στρα­τιω­τι­κό κα­θε­στώς. Αρ­γό­τε­ρα α­κο­λού­θη­σαν και άλ­λοι τί­τλοι. Η τε­λευ­ταί­α δί­κη της συ­ζύ­γου μου ή­ταν για έ­να βι­βλί­ο για τον πο­λι­τι­σμό και τη γλώσ­σα του Πόντου. Η κα­τη­γο­ρί­α της α­παγ­γέλ­θη­κε μια ε­βδομά­δα πριν το θά­να­τό της. Δεν εί­ναι μό­νο το αρ­με­νι­κό ζή­τη­μα θέ­μα τα­μπού για την Τουρ­κί­α, αλ­λά και το πο­ντια­κό. Έ­νας α­πό τους πιο δη­μο­φι­λείς έλ­λη­νες συγ­γρα­φείς, ο Γιώρ­γος Αν­δρε­ά­δης, εί­ναι persona non grata στην Τουρ­κί­α α­πό το 1998 ως σή­με­ρα.

Ποιοι σας υ­πο­στή­ρι­ξαν ό­λα αυ­τά τα χρό­νια σκλη­ρής δου­λειάς και α­γώ­να;

Οι α­να­γνώ­στες μας, οι ε­νώσεις συγ­γρα­φέ­ων και εκ­δο­τών, οι ορ­γα­νώ­σεις υ­πε­ρά­σπι­σης αν­θρωπίνων δι­καιω­μά­των σε ε­θνι­κό και διε­θνές ε­πί­πε­δο.

Το 2015 εί­ναι ση­μα­δια­κή χρο­νιά για τους Αρ­με­νί­ους, κα­θώς συ­μπλη­ρώ­νο­νται 100 χρό­νια α­πό τη γε­νο­κτο­νί­α. Θα θέ­λα­τε ν’ α­πευθύ­νε­τε το λόγο στους α­να­γνώ­στες μας με αυ­τή την α­φορ­μή;

Ε­μείς θα συ­νε­χί­σου­με να εκ­δί­δουμε τί­τλους για τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων. Εί­ναι η­θι­κή υ­πο­χρέ­ω­ση για μας η σκληρή δου­λειά για α­να­γνώ­ρι­ση, συγ­γνώ­μη και επα­νόρ­θω­ση μέχρι το 2015.

Πα­κό Σα­χα­κιάν

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Απρίλιος-Ιούνιος 2012 Τεύχος 73

“Δεν μπο­ρού­με να ε­να­πο­θέ­σου­με

ό­λες τις ελ­πί­δες μας στη

διε­θνή κοι­νό­τη­τα”

Κύ­ριε Πρό­ε­δρε, τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια έ­χου­με γί­νει συ­χνά μάρ­τυ­ρες μιας σει­ράς διε­θνών προ­σπα­θειών διευ­θέ­τη­σης του ζη­τή­μα­τος του Να­γκό­ρο Κα­ρα­μπάχ, ό­που πά­ντα γί­νεται λό­γος για τα αν­θρώ­πι­να δι­καιώ­ματα. Μπο­ρούν αυ­τές οι προ­σπά­θειες να συμβά­λουν στην ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος;

Σω­στά θέ­σα­τε το θέ­μα των αν­θρώ­πι­νων δι­καιω­μά­των, για­τί πράγ­μα­τι αυ­τά έ­χουν πα­ρα­βια­στεί ό­λα αυ­τά τα χρό­νια, κυ­ρί­ως τα δι­καιώ­μα­τα του λα­ού του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ. Ε­μείς δεν έ­χου­με πά­ψει να το ε­πι­ση­μαί­νου­με αυ­τό, και κα­θώς φαί­νεται, η προ­σπά­θεια ε­τών έ­χει α­πο­δώ­σει καρπούς. Πράγ­μα­τι κι ε­μείς πα­ρα­κο­λου­θού­με τις προ­σπά­θειες της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας για ει­ρή­νευ­ση, στην α­νά­γκη της ο­ποί­ας κι ε­μείς πι­στεύ­ου­με κι έ­χου­με πά­ντα συμ­βάλλει στην επί­τευ­ξή της. Ξέ­ρε­τε ό­μως, υ­πάρ­χουν κά­ποια ε­μπό­δια που τη δυ­σχε­ραί­νουν.

Το κυ­ριό­τε­ρο ε­μπό­διο εί­ναι η μη ε­ποι­κο­δο­μη­τι­κή στά­ση του Α­ζερ­μπα­ϊτζάν. Η διε­θνής κοι­νό­τη­τα έ­χει α­ντι­λη­φθεί ό­λα αυ­τά τα χρό­νια ποιοι εί­ναι ό­ντως έ­τοι­μοι για την ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος και ποιοι δη­μιουρ­γούν τε­χνη­τές δυ­σκο­λί­ες.

Οι ο­λο­έ­να κλι­μα­κού­με­νες α­να­κοι­νώ­σεις που θυ­μί­ζουν πο­λε­μι­κό σάλ­πι­σμα εκ μέρους του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν έ­χουν προ­φα­νώς α­πο­σταθε­ρο­ποι­η­τι­κό χα­ρα­κτή­ρα. Χαι­ρό­μα­στε που λέ­τε πως η διε­θνής κοι­νό­τη­τα το α­ντι­λαμ­βά­νεται αυ­τό. Ό­μως οι α­πει­λές αυ­τές έ­χουν κά­ποια βά­ση;

Ξέ­ρε­τε, ε­μείς δεν μπο­ρού­με να ε­να­πο­θέ­σου­με ό­λες τις ελ­πί­δες μας στη διε­θνή κοι­νό­τη­τα, κα­θώς η ι­στο­ρί­α έ­χει δεί­ξει πως πολ­λές φο­ρές οι διε­θνείς ορ­γα­νι­σμοί δεν έ­χουν κα­τα­φέ­ρει να πραγ­μα­το­ποι­ή­σουν την α­πο­στο­λή τους ως το τέλος.

Ε­πο­μέ­νως ε­μείς που ζού­με τον ε­πε­κτα­τι­σμό του Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν στο πε­τσί μας κα­θη­με­ρι­νά, κά­νου­με ό,τι εί­ναι α­πα­ραί­τη­το ώ­στε ε­άν απο­φα­σί­σει να μην α­κο­λου­θή­σει ό­σα προ­τεί­νει η διε­θνής κοι­νό­τη­τα να εί­μα­στε έ­τοι­μοι να πρά­ξου­με δε­ό­ντως. Ε­μείς α­νοι­κο­δο­μού­με τη χώρα μας υ­πο­λο­γί­ζο­ντας τις ό­ποιες πι­θα­νές αλ­λα­γές δε­δο­μέ­νων.

Ό­λοι οι Αρ­μέ­νιοι αι­σθα­νό­μα­στε πο­λύ κο­ντά με τους συ­μπα­τριώ­τες μας στο Καρα­μπάχ. Η Δια­σπο­ρά ε­πι­θυ­μεί δια­κα­ώς να δει ν’ α­να­γνω­ρί­ζε­ται διε­θνώς η Δημο­κρα­τί­α του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ. Πι­στεύ­ε­τε πως η πο­λι­τι­κή συ­γκυ­ρί­α ευ­νο­εί κά­τι τέ­τοιο; Πώς μπο­ρεί να βο­η­θή­σει η Διασπο­ρά;

Η ε­πί­σκε­ψή μου ε­δώ, σ’ αυ­τό α­πο­σκο­πεί. Να γνω­ρί­σου­με την πα­ροι­κί­α, τις δο­μές της, τους συ­μπα­τριώ­τες μας που ζουν ε­δώ.

Ε­μείς ξέ­ρου­με κα­λά πως ό,τι έ­χου­με πε­τύ­χει ως τώ­ρα το έ­χου­με κάνει μα­ζί με τ’ α­δέρ­φια μας στην Αρ­με­νί­α και τη Δια­σπο­ρά. Το ί­διο ο­φεί­λου­με να κά­νου­με και τώ­ρα: ν’ α­ξιο­ποι­ή­σου­με πλή­ρως το αν­θρώ­πι­νο δυ­να­μι­κό της Δια­σπο­ράς και για τη διε­θνή α­να­γνώ­ρι­ση της Δη­μο­κρα­τί­ας μας.

Στην ει­κο­σα­ε­τή α­νε­ξαρ­τη­σί­α του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ, η κοι­νω­νί­α έ­χει κα­τα­φέ­ρει να προ­ο­δεύ­σει; Ο α­πο­κλει­σμός της Αρ­με­νί­ας έ­χει αρ­νη­τι­κές συ­νέ­πειες;

Α­σφα­λώς και ο α­πο­κλει­σμός της Αρ­με­νί­ας έ­χει αρ­νη­τι­κές συ­νέ­πειες και στην οι­κο­νο­μι­κή κα­τά­στα­ση του Να­γκόρ­νο Κα­ραμπάχ. Συ­νά­μα ό­μως έ­χουν υ­πάρ­ξει και πολλές θε­τικές ε­ξε­λί­ξεις. Εί­ναι γνω­στό πως η οι­κο­νο­μί­α της χώ­ρας εί­χε ή­δη α­πο­δε­κα­τι­στεί ό­ταν ξε­κί­νη­σαν οι βομ­βαρ­δι­σμοί. Τώ­ρα θα πρέ­πει αφ’ ε­νός να ξα­ναστή­σου­με τη χώ­ρα, αφ’ ε­τέ­ρου να τη βο­η­θή­σου­με ν’ α­να­πτυ­χθεί.

Ε­ξυ­πα­κού­ε­ται ό­τι το έρ­γο αυ­τό γί­νε­ται με τη συ­νερ­γασί­α της Δια­σπο­ράς, η πα­ρου­σί­α της ο­ποί­ας εί­ναι πά­ντα αι­σθη­τή σε ό­λη την ει­κο­σα­ε­τή α­νε­ξαρ­τη­σί­α του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ. Να προ­σθέ­σω πως πα­ρά τη διε­θνή οι­κο­νο­μι­κή κρί­ση, ε­μείς κα­τα­φέ­ραμε να έ­χου­με με­γά­λη οι­κο­νο­μι­κή α­νά­πτυ­ξη και κα­λό ε­πί­πε­δο ζω­ής.

Η α­νά­πτυ­ξη για φέ­τος έ­φτα­σε το 10%, κά­τι που σύμ­φω­να με τους ει­δι­κούς α­πο­τε­λεί ση­μα­ντι­κό δεί­κτη. Η θε­τι­κή αυ­τή ε­ξέ­λι­ξη ο­φεί­λε­ται στην ερ­γα­τι­κό­τη­τα του λα­ού μας και την α­γά­πη του για την πα­τρί­δα.

Ε­γώ πι­στεύ­ω πως αν ε­ξα­κο­λου­θή­σου­με να ε­πι­δει­κνύ­ου­με αυ­τή τη θέ­λη­ση μπο­ρούμε να ε­πι­τύ­χου­με α­κό­μη κα­λύ­τε­ρα α­ποτε­λέ­σμα­τα.

Έ­νας πο­λύ ση­μα­ντι­κός το­μέ­ας ε­πίσης εί­ναι αυ­τός του του­ρι­σμού. Εί­ναι περιτ­τό φυ­σι­κά ν’ α­να­φέ­ρου­με την ε­ξαι­ρε­τι­κή φυ­σι­κή ο­μορ­φιά του τό­που μας και την πε­ρι­βό­η­τη φι­λο­ξε­νί­α του λα­ού μας. Για το λό­γο αυ­τό κα­τα­σκευάζο­νται σύγχρο­να ξε­νο­δο­χεί­α που μπο­ρούν να ι­κα­νο­ποι­ήσουν και τον πιο α­παι­τη­τι­κό ε­πι­σκέ­πτη, κα­θώς και άλ­λες του­ρι­στι­κές υ­πο­δο­μές. Για τον ί­διο λό­γο εκ­συγ­χρο­νί­ζου­με το α­ε­ρο­δρό­μιο του Στε­πα­να­κέρ­τ και το ε­φοδιά­ζου­με με ε­ξο­πλι­σμό τε­λευ­ταί­ας τε­χνο­λο­γί­ας.

Υ­πάρ­χει θέ­μα με­τα­νά­στευ­σης του λα­ού α­πό το Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ;

Ό­χι. Με­τά τις προ­ε­δρι­κές ε­κλο­γές του 2007, με­λε­τώ­ντας την κα­τά­στα­ση, φτά­σα­με στο συ­μπέ­ρα­σμα πως θα πρέ­πει ο­πωσ­δή­πο­τε να βελ­τιώ­σου­με τις συν­θή­κες δια­βί­ω­σης του λα­ού μας. Έ­τσι κα­ταρ­τή­σα­με έ­να πρό­γραμ­μα που συ­μπε­ρι­λάμ­βα­νε κί­νη­τρα για τη σύ­να­ψη γά­μων, την α­πό­κτη­ση πολ­λών παι­διών, κ.ά. Τα προ­γράμ­μα­τα αυ­τά έ­χουν ή­δη αρ­χί­σει ν’ α­πο­δί­δουν καρ­πούς. Ενώ το 1992 το Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπά α­ριθ­μού­σε 138.000 κα­τοί­κους, σή­με­ρα ο α­ριθ­μός αυ­τός α­νέρ­χεται στους 145.000.

Ό­σον α­φο­ρά το ρυθ­μό των γεν­νή­σε­ων, πλη­σιά­ζου­με τους δεί­κτες που εί­χα­με ε­πί Σο­βιε­τι­κής Έ­νω­σης. Συ­νεχί­ζου­με με τον ί­διο ζή­λο, γνω­ρί­ζο­ντας τη σο­βα­ρό­τη­τα του ζη­τή­μα­τος. Το δη­μο­γρα­φι­κό έ­χει χα­ρα­κτη­ρι­στεί εκ μέ­ρους μας θέ­μα στρα­τη­γι­κής ση­μα­σί­ας. Ε­πί­σης, συ­νε­χί­ζου­με το έρ­γο της ε­πα­νε­γκα­τά­στα­σης των συ­μπα­τριω­τών μας στις α­πε­λευ­θε­ρω­μέ­νες περιο­χές με τη βελ­τί­ω­ση συν­θη­κών δια­βί­ω­σης σε αυ­τές (ύ­δρευ­ση, α­γω­γοί φυ­σι­κού α­ε­ρί­ου, πε­ρί­θαλ­ψη, κλπ).

Τι θα θέ­λα­τε να πεί­τε στους συ­μπα­τριώ­τες μας στην Ελ­λά­δα;

Η Ελ­λά­δα εί­ναι φί­λη χώρα από πα­λιά. Έ­χου­με ι­στο­ρι­κούς δε­σμούς με τον ελ­λη­νι­κό λα­ό, αλ­λά οι κα­λές μας σχέ­σεις συ­νε­χί­ζο­νται ως και τις μέ­ρες μας. Κατ’ αρ­χάς ευ­γνω­μο­νώ την ελ­λη­νι­κή πο­λι­τεί­α για­τί δί­νει στους συ­μπα­τριώ­τες μου τη δυ­να­τό­τη­τα να έ­χουν σχο­λεί­α, εκκλη­σί­ες, κοι­νό­τη­τα, αλλά και να συμ­με­τέ­χουν ε­νερ­γά στην πο­λι­τι­κή και οι­κο­νο­μι­κή ζω­ή της χώ­ρας.

Α­πό τη με­ριά μας, θα ε­πι­θυ­μού­σα­με τη σύ­σφι­γξη των δε­σμών μας με την Ελ­λά­δα, και πι­στεύω πως η ε­πί­σκε­ψή μας ε­δώ και οι ε­πα­φές μας με τους φο­ρείς της πα­ροικί­ας συμ­βάλ­λουν σε αυ­τό το σκοπό.

Τεύχος: Ιανουάριος-Μάρτιος 2012

«Ο αρ­με­νι­κός λαός θα ζή­σει τα ε­πό­με­να χρό­νια ι­διαί­τε­ρες και μο­να­δι­κές στιγ­μές ως απο­τέ­λε­σμα των προ­σπα­θειών του για α­να­γνώρι­ση της γε­νο­κτο­νί­ας»

Ο Θε­ο­φά­νης Μαλ­κί­δης γεν­νή­θη­κε στην Α­λε­ξαν­δρού­πο­λη α­πό γο­νείς πρό­σφυ­γες α­πό την Α­δρια­νού­πο­λη της Α­να­το­λι­κής Θρά­κης. Εί­ναι δι­δά­κτωρ κοι­νω­νι­κών ε­πι­στη­μών και μέ­λος της Διε­θνούς Έ­νω­σης Α­κα­δη­μα­ϊ­κών για τη Με­λέ­τη των Γε­νο­κτο­νιών η ο­ποί­α το 2007 α­να­γνώ­ρι­σε, με­τά α­πό ψη­φο­φο­ρί­α με­τα­ξύ των με­λών της, τη Γε­νο­κτο­νί­α των Ελ­λή­νων, των Αρ­με­νί­ων και των Ασ­συ­ρί­ων.

Έ­χει πραγ­μα­το­ποι­ή­σει πα­ρεμ­βά­σεις για το ζή­τη­μα της Γε­νο­κτο­νί­ας των Ελ­λή­νων και των Αρ­με­νί­ων, ε­κτός και ε­ντός Ελ­λά­δας και για τη δρα­στη­ριό­τη­τά του έ­χει βρα­βευ­θεί α­πό δη­μό­σιους και άλ­λους φο­ρείς, τό­σο στο ε­σω­τε­ρι­κό ό­σο και το ε­ξω­τε­ρι­κό.

Το 2009 μί­λη­σε στην πρώ­τη εκ­δή­λω­ση των ελ­λη­νι­κών προ­σφυ­γι­κών σω­μα­τεί­ων και της Αρ­με­νι­κής κοι­νό­τη­τας για τη Γε­νο­κτο­νί­α, έ­ξω α­πό το κτί­ριο του Ο­Η­Ε στη Νέ­α Υόρ­κη, ε­νώ το 2010 προ­σκλή­θη­κε α­πό τη Δη­μο­κρα­τί­α της Αρ­με­νί­ας και μί­λη­σε στο Διε­θνές Συ­νέ­δριο για τη Σύμ­βα­ση, την Πρό­λη­ψη και την Κα­τα­στο­λή του Ε­γκλή­μα­τος της Γε­νο­κτο­νί­ας.

Το 2009 πραγ­μα­το­ποί­η­σε τις συ­νο­μι­λί­ες με την αρ­μό­δια ε­πι­τρο­πή του ι­δρύ­μα­τος που εί­ναι υ­πεύ­θυ­νο για τη λει­τουρ­γί­α της ε­λεύ­θε­ρης δια­δι­κτυα­κής ε­γκυ­κλο­παί­δειας wikipedia, το ο­ποί­ο έ­δω­σε την ά­δεια λει­τουρ­γί­ας της wikipedia στην πο­ντια­κή διά­λε­κτο (http//pnt.wikipedia.org.)

Με­τα­ξύ των κει­μέ­νων του εί­ναι τα ε­ξής:

«Η πο­λι­τι­κή της Ελ­λά­δας και της Τουρ­κί­ας για τη Θρά­κη, με­τά την έ­ντα­ξή τους στο ΝΑ­ΤΟ», «Η γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων», «Η Γε­νο­κτο­νί­α των Ελ­λή­νων» (στην αρ­με­νι­κή, ελ­λη­νι­κή, αγ­γλι­κή, ρω­σι­κή, ι­τα­λι­κή και ι­σπα­νι­κή γλώσ­σα).

Ε­πι­με­λή­θη­κε το δι­δα­κτι­κό εγ­χει­ρί­διο του Ρό­ναλ­ντ Λε­βί­τσκι για τη «Γε­νο­κτο­νί­α των Ελ­λή­νων του Πό­ντου» στην αγ­γλι­κή γλώσ­σα (εκ­δ. Σύλ­λο­γος Πο­ντί­ων Σι­κά­γο «Ξε­νι­τέ­ας») και το με­τέ­φρα­σε και στην ελ­λη­νι­κή.

Τα κεί­με­να του Θ. Μαλ­κί­δη έ­χουν με­τα­φρα­σθεί στην αρ­με­νι­κή, αγ­γλι­κή, γαλ­λι­κή, ι­τα­λι­κή, ι­σπα­νι­κή, ρω­σι­κή, τουρ­κι­κή, βουλ­γα­ρι­κή και αλ­βα­νι­κή γλώσ­σα.

Κύ­ριε Μαλ­κί­δη, α­σχο­λεί­στε πολ­λά χρό­νια με το Αρ­με­νι­κό και το Πο­ντια­κό Ζή­τη­μα και ει­δι­κά με το θέ­μα της γε­νο­κτο­νί­ας. Πώς κρί­νε­τε την πρό­σφα­τη α­πό­φα­ση για την ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σης της γε­νο­κτο­νί­ας α­πό τη βου­λή της Γαλ­λί­ας και τον τρό­πο α­ντί­δρα­σης της Τουρ­κί­ας;

Η πρό­σφα­τη α­πό­φα­ση της Γαλλί­ας α­πο­τε­λεί μί­α α­κό­μη δι­καί­ω­ση της μα­κρο­χρό­νιας προ­σπά­θειας των Αρ­με­νί­ων σε ό­λον τον πλα­νή­τη. Εί­ναι το α­πο­τέ­λε­σμα της συ­νέ­πειας και της συ­νέ­χειας του αγώ­να, ο ο­ποί­ος σέ­βε­ται την ι­στο­ρί­α ε­νός λα­ού, δεν την ε­ξα­φα­νί­ζει προς ό­φε­λος ψευ­δε­πί­γρα­φων συμ­φε­ρό­ντων και συμ­μα­χιών, ε­φή­με­ρων προσ­δο­κιών και πο­λι­τι­κών κε­νολο­γιών, έ­χει ρί­ζες στο πα­ρελ­θόν, δη­λα­δή στο ζή­τη­μα της Γε­νο­κτο­νί­ας και με βάση τις ρί­ζες αυ­τές βα­δί­ζει στο πα­ρόν, δη­λα­δή βγά­ζει κλαδιά και πο­ρεύ­ε­ται   στο μέλ­λον προσ­δο­κώ­ντας καρ­πούς.

Η Τουρ­κί­α θε­ω­ρεί ό­τι στη διε­θνή κοι­νό­τη­τα υ­πάρ­χει μό­νον αυ­τή και κυ­ρί­ως μό­νο η δι­κή της ο­πτι­κή. Έ­τσι όλοι θα πρέ­πει να υ­πο­τά­ξουν τη θέ­λη­σή τους και κυ­ρί­ως την ι­στο­ρί­α τους για να ι­κα­νο­ποι­η­θεί έ­νας μη­χα­νι­σμός που ε­ξα­φα­νί­ζει τους λα­ούς και την ταυ­τό­τη­τά τους. Εί­ναι προ­φα­νές ό­τι η α­ντί­δρα­σή της εί­ναι ό­μοια κα­θε­στώ­των με ε­νο­χές που αρ­νού­νται να α­ντι­με­τω­πί­σουν την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Σε κα­μί­α πε­ρί­πτω­ση δεν δεί­χνει με­τα­στροφή, ού­τε α­πο­δο­χή. Δεν πε­ρι­μέ­ναμε κά­τι δια­φο­ρε­τι­κό α­πό την Τουρ­κί­α, αυ­τό που προσ­δο­κού­με εί­ναι να συ­νε­χί­σει τον έ­ντι­μο και συ­νε­πή α­γώ­να του ο αρμε­νι­κός λα­ός και άλ­λοι λα­οί, ώ­στε το κα­θε­στώς τύ­που α­παρ­τχά­ι­ντ ό­πως αυ­τό στην Τουρ­κί­α να κα­ταρ­ρεύ­σει α­πό το βά­ρος των ε­γκλη­μά­των του και της ιστο­ρι­κής α­νά­γκης και αι­τή­μα­τος του τουρ­κι­κού λα­ού για δη­μο­κρα­τί­α και ε­λευ­θε­ρί­α.

Νο­μί­ζε­τε ό­τι το πα­ρά­δειγ­μα της Γαλ­λί­ας θα το ακο­λου­θή­σουν και άλ­λες χώ­ρες;

Έ­χω την ά­πο­ψη, η ο­ποί­α τεί­νει να γί­νει βε­βαιό­τη­τα ό­τι η συ­νέ­πεια του αγώ­να των Αρ­με­νί­ων και των ορ­γα­νώ­σε­ών τους αλ­λά και άλ­λων πο­λι­τι­κών, ι­στο­ρι­κών και ε­ρευ­νη­τών, θα ο­δη­γή­σει και σε άλ­λες α­να­γνω­ρί­σεις της Γε­νο­κτο­νί­ας και ο­πωσ­δή­πο­τε και στο ε­πό­με­νο στά­διο που εί­ναι η ποι­νι­κο­ποί­η­ση της άρ­νη­σής της.

Βρι­σκό­μα­στε στο μέ­σον μί­ας με­γά­λης προ­σπά­θειας. Σε και­ρούς πο­λύ δύ­σκο­λους, α­μέ­σως με­τά το Β΄ Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο οι Αρ­μέ­νιοι ξεκί­νη­σαν έ­να δύ­σκο­λο και α­νη­φο­ρι­κό δρό­μο για να α­να­δεί­ξουν το ζή­τη­μα της Γε­νο­κτο­νί­ας. Εί­χαν μα­ζί τους την α­λή­θεια και το εύ­ρη­μα του Ρα­φα­ήλ Λέμ­κιν, του αν­θρώ­που που ει­σή­γα­γε την ελ­λη­νι­κή λέ­ξη Γε­νο­κτο­νί­α στο διεθνές στε­ρέ­ω­μα, πε­ρί Γενο­κτο­νί­ας Αρ­μενί­ων και Ελ­λή­νων. Ό­πως σας είναι γνω­στό ε­δώ και και­ρό έ­χου­με α­να­δεί­ξει το ι­στο­ρι­κό αυ­τό ντο­κου­μέ­ντο, ό­τι ο Λέμ­κιν για να στη­ρί­ξει τα ε­πι­χει­ρή­μα­τά του α­να­φέρ­θη­κε στην ε­ξό­ντω­ση των Ελ­λήνων και των Αρ­με­νί­ων. Δείτε τα σχε­τι­κά δη­μο­σιεύ­μα­τα,   «Genocide»- ε­φη­με­ρί­δα The New York Times August 26, 1946 και «The Genocide under the Law of Nations- ε­φη­με­ρί­δα The New York Times January 5, 1947.

Οι Αρ­μένιοι λοι­πόν συ­νέ­χι­σαν ό­πως εί­χαν το χρέ­ος και την ευ­θύ­νη να πρά­ξουν και α­νέ­δει­ξαν έ­να α­πο­σιω­πη­μέ­νο έ­γκλη­μα. Θαυ­μά­ζω πραγ­μα­τι­κά το λα­ό αυ­τό που μέ­σα σε κοι­νω­νι­κές και οι­κο­νο­μι­κές δυ­σκο­λί­ες και πά­μπολ­λες πο­λι­τι­κές Συ­μπλη­γά­δες μπόρε­σε και έ­φτα­σε το ζή­τη­μα σε τό­σο υ­ψη­λό ε­πί­πεδο. Α­να­γνω­ρί­σεις, πα­γκόσμιο εν­δια­φέ­ρον, ιν­στι­τού­τα, μου­σεί­α και πα­νε­πι­στη­μιακές έ­δρες, βι­βλί­α και κι­νη­μα­το­γρα­φι­κές ται­νί­ες, και κυ­ρί­ως βιω­μα­τι­κή - ψυ­χι­κή σχέ­ση του αρ­με­νι­κού λα­ού με το ζήτη­μα της Γε­νο­κτο­νί­ας.

Ο αρ­με­νι­κός λαός θα ζή­σει τα ε­πό­με­να χρό­νια ι­διαί­τε­ρες και μο­να­δι­κές στιγ­μές ως απο­τέ­λε­σμα των προ­σπα­θειών του για α­να­γνώρι­ση της γε­νο­κτο­νί­ας. Με­τά τη Σταύρω­σή του έρ­χε­ται η Α­νά­στα­ση.

Σή­με­ρα πό­σο κο­ντά εί­ναι η Τουρ­κί­α στο να α­πο­δε­χθεί την ι­στο­ρί­α της, με ό­τι αυτό ση­μαί­νει;

Ό­σον α­φο­ρά την Τουρ­κί­α, πα­ρό­τι ε­δώ και και­ρό τρο­φο­δο­τεί τα α­νά κό­σμο φι­λι­κά κα­θε­στώ­τα και μέ­σα ε­νη­μέ­ρω­σης με δη­λώ­σεις πε­ρί εκ­συγ­χρο­νι­σμού, ε­ξευ­ρω­πα­ϊ­σμού, α­πο­δοχής του πα­ρελ­θό­ντος της και άλ­λα σχε­τι­κά προ­πα­γαν­δι­στι­κά σχή­μα­τα, η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα είναι άλ­λη. Αρ­νεί­ται να συμ­βι­βα­στεί, να α­ποδε­χθεί και να δη­λώ­σει την ευ­θύ­νη της. Η στά­ση της, ό­ταν δεν εί­ναι θρα­σύδει­λη και θε­α­τρι­κή- «α­πει­λές», α­νά­κλη­ση δι­πλωμα­τών κλπ- δεί­χνει έ­να κα­θε­στώς που λει­τουργεί με φό­βο και με σπα­σμω­δι­κές κι­νή­σεις (συλ­λή­ψεις α­κτι­βι­στών, φυ­λα­κί­σεις, κα­τα­δί­κες, πο­λι­τι­κές δο­λο­φο­νί­ες, κ.ά). Δεν μπορεί, το κα­θε­στώς αυ­τό, να δια­νο­η­θεί και κυ­ρί­ως να δει τί­πο­τα άλ­λο πέ­ραν του τουρ­κι­κού ως α­λη­θές.   Ω­στό­σο στην τουρ­κι­κή κοι­νω­νί­α γί­νε­ται μί­α «ε­πα­νά­στα­ση», τη­ρου­μέ­νων των α­να­λο­γιών και των ο­ρί­ων της κοινω­νί­ας   στο ε­σω­τε­ρι­κό της.

Η τουρ­κι­κή κοι­νω­νί­α δεί­χνει μί­α στά­ση α­πο­δο­χής της α­λή­θειας. Εί­ναι βέ­βαιο ότι αυ­τοί που γνω­ρί­ζουν α­γω­νί­ζο­νται ώ­στε   ο τουρ­κι­κός λα­ός να ζη­τή­σει συ­γνώ­μη και να α­παλ­λα­γεί α­πό την ευ­θύ­νη του. Εί­ναι κα­τά τη γνώ­μη μου μί­α α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κή κί­νη­ση που τη χρειά­ζε­ται η κοινωνί­α στην Τουρ­κί­α και εύ­χο­μαι να την πρά­ξει σύ­ντο­μα και η τουρ­κι­κή πο­λι­τι­κή τά­ξη. Ό­πως α­να­φέ­ρε­ται το σχε­τι­κό χωρί­ο στο κα­τά Ιω­άν­νη Ευαγ­γέ­λιο (Η’ 32), το ο­ποί­ο προ­τεί­νω να το δια­βά­σουν οι εν­δια­φε­ρό­με­νοι, «γνώ­σθε­σε την α­λή­θειαν και η α­λή­θεια α­πε­λευ­θε­ρώσει υ­μάς».

Η στά­ση της τουρ­κι­κής κυ­βέρ­νη­σης σε ό­τι α­φο­ρά τη δια­δι­κα­σί­α εκ­δη­μο­κρα­τι­σμού του κρά­τους με στό­χο την ευ­ρω­πα­ϊ­κή έ­ντα­ξη α­πό την μια πλευ­ρά και α­πό την άλ­λη οι φυ­λα­κί­σεις δη­μο­σιο­γρά­φων α­γω­νι­στών και δια­νο­ου­μέ­νων, με πρό­σφα­το πα­ρά­δειγ­μα του Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­γλου, πό­σο α­κό­μη μπο­ρεί να συ­νε­χι­στεί;

Έ­να μέ­ρος της πο­λι­τι­κής και της κοι­νής γνώ­μης στην Ευ­ρώ­πη, το κομ­μάτι αυ­τό υ­πάρ­χει και στην Ελ­λά­δα, θε­ω­ρεί ό­τι με την έ­ντα­ξη της Τουρ­κί­ας στην Ευ­ρω­πα­ϊ­κή Έ­νω­ση ό­λα τα εκ­κρε­μή ζη­τή­μα­τα θα ε­πι­λυ­θούν αυ­τομά­τως. Ότι δη­λα­δή η Τουρ­κί­α θα εκ­δη­μο­κρα­τιστεί, θα στα­μα­τή­σει να έ­χει χι­λιά­δες φυλακι­σμέ­νους πο­λι­τι­κούς, δια­νο­ου­μέ­νους και α­γω­νι­στές των αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των και θα βα­δί­σει μπρο­στά έ­χο­ντας α­πο­δε­χτεί το πα­ρελ­θόν της. Σας θυμί­ζω ό­τι α­ντί­στοι­χα ε­πι­χει­ρή­μα­τα υ­πήρχαν και στον Ψυ­χρό Πό­λε­μο για να ε­νταχθεί η Τουρ­κί­α στο ΝΑ­ΤΟ και άλ­λους δυτι­κούς ορ­γα­νι­σμούς. Όπως γνω­ρί­ζε­τε η σχε­τι­κή ε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γί­α κα­τέρ­ρευ­σε με ο­δυ­νη­ρό τρό­πο («Σε­πτεμ­βρια­νά», δο­λο­φο­νί­ες, φυ­λα­κί­σεις) και κα­ταρ­ρέ­ει και σή­με­ρα α­φού δεν έ­χει ού­τε θε­μέ­λια, ού­τε α­λη­θι­νή προ­ο­πτι­κή. Μί­α α­κό­μη φυ­λά­κι­ση και δί­ω­ξη του εκ­δό­τη Ρα­γκίπ Ζαρά­κο­γλου μα­ζί με χι­λιά­δες άλ­λες, δεί­χνει ό­τι το κα­θε­στώς αυ­τό που συ­ντη­ρεί τη βί­α για να α­να­πα­ρά­γε­ται δεν μπο­ρεί να πρά­ξει ού­τε το πα­ρα­μι­κρό για να θε­ω­ρηθεί α­πό αυ­ταρ­χι­κό, δη­μο­κρα­τι­κό και σύγ­χρονο. Πό­σο μάλ­λον να α­πο­δε­χθεί τη Γε­νο­κτο­νί­α ε­κα­τομ­μυ­ρί­ων αν­θρώ­πων πριν ένα πε­ρί­που αιώ­να, Γε­νο­κτο­νί­α η ο­ποί­α συ­νεχί­ζε­ται με άλ­λα μέ­σα και τρό­πους α­κό­μη και σή­με­ρα.

Μι­λή­στε μας για το βι­βλί­ο που συγ­γρά­ψα­τε μα­ζί με τους τούρ­κους συγγρα­φείς Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­γλου και Σαΐτ Τσε­τί­νο­γλου για τη γε­νο­κτο­νί­α των Ελ­λήνων και ει­δι­κό­τε­ρα στον Πό­ντο.

Το βι­βλί­ο στην ελ­λη­νι­κή και την αγ­γλι­κή γλώσ­σα α­πο­τε­λεί­ται α­πό τα κεί­μενα του Ρα­γκίπ Ζα­ρά­κο­λου, του συγ­γρα­φέ­α Σαΐτ Τσε­τί­νο­γλου, συ­νερ­γά­τη του Ζαρά­κο­λου και το δι­κό μου. Ο Ρα­γκίπ Ζαρά­κο­λου στο κεί­με­νό του α­να­φέ­ρει ό­τι «οι γε­νο­κτο­νί­ες έ­γι­ναν. Α­πο­μέ­νει να προ­σπα­θή­σου­με να α­να­γνω­ρι­στούν α­πό ό­λους. Δεν μπο­ρεί να συ­νε­χι­στεί η σημε­ρι­νή κα­τά­στα­ση στην Τουρ­κί­α, ό­που το κα­θε­στώς έ­χει με­τα­τρέ­ψει τους αν­θρώ­πους σε σκλά­βους. Η Τουρ­κί­α πρέ­πει να α­να­γνω­ρί­σει τη Γε­νο­κτο­νί­α».

Ο Σαΐτ Τσε­τί­νο­γλου ση­μειώ­νει τη με­γά­λη ευ­θύ­νη της Γερ­μα­νί­ας για τη γε­νο­κτο­νί­α αλ­λά και άλ­λων δυ­νά­με­ων (Αγ­γλί­α, Γαλ­λί­α, Η.Π.Α., Ι­τα­λί­α ) που έ­μει­ναν α­διά­φο­ρα στην ε­ξό­ντω­ση των αρ­χαί­ων λα­ών της Α­να­τολής.

Το βι­βλί­ο, έκ­δο­ση της Λέ­σχης Πο­ντί­ων Νο­μού Κα­βά­λας, εί­ναι χο­ρη­γί­α του Θε­μι­στο­κλή Α­να­νιά­δη συγ­γε­νή του Συ­με­ών Α­να­νιά­δη, α­θλη­τή του Συλ­λό­γου «Πό­ντος» του Κολ­λε­γί­ου «Α­να­τό­λια», ο ο­ποί­ος α­παγ­χο­νί­στη­κε το 1921 στην Α­μά­σεια, εί­ναι μία συμ­βο­λή στον με­γά­λο ι­στο­ρι­κό, πο­λι­τι­κό και η­θι­κό α­γώ­να α­να­γνώ­ρι­σης της Γε­νο­κτο­νί­ας. Και εί­ναι ση­μα­ντι­κό το βι­βλί­ο αυ­τό   α­φού για πρώ­τη φο­ρά δύ­ο Τούρ­κοι δια­νο­ού­με­νοι γρά­φουν και δη­μο­σιεύ­ουν βι­βλί­ο για τη Γε­νο­κτο­νί­α ε­νι­σχύ­ο­ντας τον α­γώ­να για την α­να­γνώ­ρι­ση. Εί­ναι αυ­τό που σας πε­ριέ­γρα­ψα πα­ρα­πά­νω. Η τουρ­κι­κή κοι­νω­νί­α της γνώ­σης, της δρά­σης και του πο­λι­τι­κού αγώ­να, δεί­χνει μί­α άλ­λη ο­δό, τε­λεί­ως δια­φο­ρε­τι­κή α­πό αυ­τήν του ρα­τσι­στι­κού τουρ­κι­κού κρά­τους που δο­λο­φό­νη­σε και δο­λο­φο­νεί. Αυ­τήν την ο­δό έ­χου­με επι­λέ­ξει, γνω­ρί­ζο­ντας τα ε­μπό­δια και το κό­στος, γνω­ρί­ζο­ντας και τι έ­χου­με απέ­να­ντι. Γνω­ρί­ζου­με ό­μως ό­τι το α­πο­τέ­λε­σμα θα εί­ναι νι­κη­φό­ρο. Ό­πως έ­λε­γε και ο Γκά­ντι, μπο­ρεί ο τύ­ραν­νος να δεί­χνει α­νί­κη­τος, αλ­λά στο τέ­λος νι­κά η α­λή­θεια.

Ε­πί­σης, με­τα­φρά­σα­τε και επι­με­λη­θή­κα­τε και το βι­βλί­ο του Ευ­θύ­μιου Κου­ζι­νού «Ει­κο­σι­τρί­α χρό­νια στη Μι­κρά Ασί­α» το ο­ποί­ο έ­χει και με­γά­λο εν­δια­φέ­ρον για τους Αρ­με­νίους.

Πράγ­μα­τι, η έ­ρευ­να για το ζή­τη­μα της γε­νο­κτο­νί­ας των Ελ­λή­νων και ει­δι­κά στον Πό­ντο, το σύλλο­γο «Πό­ντος» του Κολλε­γί­ου Α­να­τό­λια της Μερ­ζι­φού­ντας και για την προ­σφορά του στον Ελ­λη­νι­σμό ο­δή­γη­σε στην α­να­κάλυ­ψη ε­νός ση­μα­ντι­κού έρ­γου ε­νός μα­θη­τή του Κολ­λε­γί­ου «Α­να­τό­λια», του Ευ­θύ­μιου Κου­ζι­νού.

Ο Ευ­θύ­μιος Κου­ζι­νός γεν­νή­θη­κε το 1899 στο Α­λα­τσάμ (Λε­ο­ντό­πο­λις ή Λε­ο­ντού­πολις- τουρ­κ. Alacam) του Πό­ντου, 27 χλμ. δυ­τι­κά α­πό τη Σαμ­ψού­ντα και φοί­τη­σε στο Κολ­λέ­γιο «Α­να­τό­λια», α­πό το 1913 μέ­χρι και το 1921. Το 1922 έ­φυ­γε μα­ζί με τους άλ­λους πρό­σφυ­γες για την Ελ­λά­δα και το ε­πό­με­νο έ­τος με­τα­νά­στευ­σε στις Η­ΠΑ, ό­που μέ­σω της Α­με­ρι­κα­νικής φι­λαν­θρω­πι­κής ορ­γά­νω­σης «Near East Relief», ε­νη­μέ­ρωνε το α­με­ρι­κα­νι­κό κοι­νό για τη Γε­νο­κτονί­α.

Το βι­βλί­ο «Ει­κο­σι­τρί­α χρό­νια στη Μικρά Α­σί­α» στη­ρί­χτη­κε στις δια­λέ­ξεις του Ευ­θύ­μιου Κου­ζι­νού «Η Ζω­ή μου στην Τουρ­κί­α», οι ο­ποί­ες πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν στο Κολ­λέ­γιο Bates (Maine) στο χρο­νι­κό διά­στη­μα 1923-1925 και στο Πα­νε­πι­στή­μιο Northwestern την πε­ρί­ο­δο 1926-1927.

Ε­πί­σης, χρησι­μο­ποι­ή­θη­κε το κεί­με­νό του «Ση­μειώ­σεις στους προ­σφυ­γι­κούς κα­ταυ­λι­σμούς στην Α­θή­να (1922-1923)».

Το βι­βλί­ο του Ευ­θύ­μιου Κου­ζι­νού δί­νει ι­διαί­τε­ρες και με­γά­λης α­ξί­ας πληρο­φο­ρί­ες οι ο­ποί­ες εί­ναι πα­ντε­λώς ά­γνω­στες, για τη ζω­ή και τις διώ­ξεις Ελ­λή­νων και Αρ­με­νί­ων, για τον Μου­στα­φά Κε­μάλ, για τα τάγ­μα­τα ερ­γα­σί­ας, για τους Έλ­λη­νες και τους Αρ­με­νίους που έ­ζη­σαν και δο­λο­φο­νήθη­καν μα­ζί στο Κολ­λέ­γιο «Ανατό­λια» Μερ­ζι­φού­ντας, για τη δρά­ση του α­θλη­τι­κού Συλ­λό­γου «Πό­ντος», για την τύ­χη των με­λών του και ει­δι­κό­τε­ρα για έ­να ε­ξέ­χον μέ­λος του και φί­λο του συγ­γρα­φέ­α. Τον Συ­με­ών Α­να­νιά­δη, τον α­θλη­τή του «Πό­ντος» και μα­θη­τή του «Α­να­τό­λια», ο ο­ποί­ος α­παγχο­νί­στη­κε το 1921 στην Α­μά­σεια, μα­ζί με κα­θη­γη­τές και μα­θη­τές του Κολ­λε­γί­ου.

Το βι­βλί­ο «Ει­κο­σι­τρί­α χρό­νια στη Μι­κρά Ασί­α» του Ευ­θύ­μιου Κου­ζι­νού το ο­ποί­ο εκ­δό­θηκε το 1969 στη Νέ­α Υόρ­κη, α­πο­τε­λεί μί­α σημα­ντι­κή πη­γή για τους Έλ­λη­νες και για τους Αρ­μενίους που ζού­σαν στον Πό­ντο.

Την έκ­δο­ση του με­τα­φρα­σμέ­νου στην ελ­λη­νι­κή γλώσ­σα βι­βλί­ου, το ο­ποί­ο έ­γι­νε χά­ρη στη χο­ρη­γί­α του Θε­μι­στο­κλή Α­να­νιά­δη, είμαι βέ­βαιος ό­τι θα α­κο­λου­θή­σουν και άλ­λες, που θα δεί­ξουν την ι­στο­ρι­κή πο­ρεί­α και δια­δρο­μή των Ελ­λή­νων και των Αρ­με­νί­ων, την ι­στο­ρί­α σω­μα­τεί­ων, σχο­λεί­ων και αν­θρώ­πων ό­πως ο Συ­με­ών Α­να­νιά­δης και ο κα­θη­γη­τής Κα­ρα­μπέτ Κο­τζα­γιάν, που ξε­χώ­ρι­σαν με τη δρα­στη­ριό­τη­τά τους και α­πέ­δει­ξαν με τη θυ­σί­α τους την α­νι­διο­τε­λή κοι­νω­νι­κή και ε­θνι­κή τους προ­σφο­ρά.

Οι σχέ­σεις Ελ­λά­δος-Αρ­με­νί­ας στο ε­πι­στη­μο­νι­κό πε­δί­ο του εν­δια­φέ­ρο­ντός σας, σε τι ε­πί­πε­δο υ­φί­στα­νται σή­με­ρα και τι θα προ­τεί­να­τε για το μέλ­λον;

Ε­κτι­μώ, λό­γω των πολ­λών και συ­νε­χών ε­πα­φών με διακε­κρι­μέ­νους Αρ­μέ­νιους ε­ρευ­νη­τές τό­σο στην Αρ­με­νί­α ό­σο και αλ­λού, ό­τι βρι­σκό­μα­στε σε ε­ξαι­ρε­τικό ε­πί­πε­δο. Σ’ αυ­τό ση­μα­ντικός α­ρω­γός α­πο­τε­λεί ο κοι­νός ι­στο­ρι­κός δεσμός και η μα­κρο­χρό­νια φι­λί­α που έ­χει α­να­πτυ­χθεί με­τα­ξύ των δύ­ο λα­ών.

Μά­λι­στα ο δε­σμός και η φι­λί­α αυ­τή ε­νι­σχύ­ε­ται με κοι­νές δρα­στη­ριό­τη­τες που έ­χουν και κα­λύ­τε­ρο α­πο­τέ­λε­σμα. Για πα­ρά­δειγ­μα σας α­να­φέ­ρω την προ­σπά­θεια Ελ­λή­νων και Αρ­με­νί­ων (μα­ζί και με τους Ασ­σύ­ριους) στη Σου­η­δί­α η ο­ποί­α έφε­ρε την α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας το 2010, τις α­νά τον πλα­νή­τη κοι­νές πα­ρου­σιά­σεις μας για το ζή­τη­μα της Γε­νο­κτο­νί­ας κα­θώς και τις με­τα­φρά­σεις έρ­γων για το ί­διο θέ­μα, στην ελ­λη­νι­κή και αρ­με­νι­κή γλώσ­σα. Οι πα­ρα­πά­νω δρα­στη­ριό­τη­τες α­πο­τε­λούν εν­δει­κτι­κές και μό­νο της προ­σπά­θειάς μας   και θε­ω­ρώ ό­τι θα έ­χουν συ­νέ­χεια με ά­με­σα και α­πτά α­πο­τε­λέσμα­τα.

Ό,τι σχε­τί­ζε­ται με το μέλ­λον, υ­πάρχει η γνω­στή πρό­τα­σή μου, την ο­ποί­α ε­πα­να­λαμ­βά­νω και μέ­σα α­πό το πε­ριο­δι­κό σας για τη δη­μιουρ­γί­α στην Ελ­λά­δα ε­νός ε­ρευ­νη­τι­κού κέ­ντρου για τη Γε­νο­κτο­νί­α με την ο­νο­μα­σί­α «Ρα­φα­ήλ Λέμ­κιν». Κέ­ντρο το ο­ποί­ο μπο­ρεί να α­πο­τε­λέσει το­μή στην έ­ρευ­να και την πο­λι­τι­κή προ­σπά­θεια για την α­νά­δει­ξη της Γε­νο­κτο­νί­ας. Σ’ αυ­τό μπο­ρεί να συμ­μετά­σχουν Αρ­μέ­νιοι, Έλ­λη­νες, Ασ­σύ­ριοι, και κά­θε λα­ός που έ­χει υ­πο­στεί Γε­νο­κτο­νί­α, και να α­πο­τε­λέ­σει μί­α θε­σμο­θε­τη­μέ­νη μορ­φή τεκ­μη­ρί­ω­σης του Ε­γκλή­μα­τος ε­νά­ντια στους λα­ούς μας.

Ε­πί­σης στην Αρ­με­νί­α τα πα­νε­πι­στήμια και η Α­κα­δη­μί­α θα μπο­ρού­σαν να δη­μιουρ­γή­σουν κύ­κλο μα­θη­μά­των που θα μπο­ρού­σαν να ε­ξε­λι­χθούν σε έ­δρα για τη Γε­νο­κτο­νί­α των Ελ­λή­νων.

Γνω­ρί­ζω ή­δη τρεις συ­να­δέλ­φους στην Αρ­με­νί­α με τους ο­ποί­ους συ­νερ­γα­ζό­μα­στε πο­λύ στε­νά, οι ο­ποί­οι α­σχο­λού­νται σε δι­δα­κτο­ρι­κό ε­πί­πε­δο με το θέ­μα και θα μπο­ρού­σαν να α­πο­τε­λέ­σουν το πρώ­το προ­σω­πι­κό. Την ί­δια στιγ­μή στην Ελ­λά­δα, ό­λοι γνω­ρί­ζου­με τις ε­ξαι­ρε­τι­κές προ­σπά­θειες του κα­θη­γη­τή Ι. Χα­σιώ­τη για το ζή­τη­μα της ι­στο­ρί­ας και της Γε­νο­κτο­νί­ας των Αρ­με­νί­ων, α­πό τη δι­κή μου πλευ­ρά, ή­δη το πράτ­τω ε­δώ και και­ρό, δι­δά­σκω τη Γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­μενί­ων, ε­νώ το ζή­τη­μα μπο­ρεί να α­να­δει­χθεί α­κό­μη πε­ρισ­σό­τε­ρο με την ε­νίσχυ­ση και βο­ή­θεια ό­λων μας.

Κά­θε προ­σπά­θεια, έ­στω και μι­κρή, μπο­ρεί να συμ­βάλ­λει α­πο­φα­σι­στι­κά στη δι­καίω­ση και α­νά­δει­ξη του ζη­τή­μα­τος της Γε­νο­κτο­νί­ας και της ι­στο­ρι­κής α­λή­θειας.

Έ­χου­με με­γά­λη ευ­θύ­νη έ­να­ντι των δικών μας προ­γό­νων και α­πο­γό­νων, Αρ­με­νί­ων και Ελ­λή­νων, έ­να­ντι κά­θε αν­θρώ­που που έ­χα­σε τη ζω­ή του, να μη στα­ματή­σου­με, να μη φο­βη­θού­με, να συ­νε­χί­σου­με μέ­χρι την τε­λι­κή νίκη.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2011

Με α­φορ­μή τη διορ­γά­νω­ση της ε­πε­τεί­ου των Σε­πτεμ­βρια­νών α­πό την Οι­κου­με­νι­κή Ο­μο­σπον­δί­α Κων­στα­ντι­νου­πο­λι­τών (Οι.Ομ.Κω) κα­θώς και της η­με­ρί­δας «Χω­ρίς Α­πο­κα­τά­στα­ση και Δι­καί­ω­ση τα Αν­θρώ­πι­να Δι­καιώ­μα­τα εί­ναι Γράμ­μα­τα Κε­νά Λό­γου», που διε­ξή­χθη στις 10 Σε­πτεμ­βρί­ου, τα «Αρ­με­νι­κά» συ­νά­ντη­σαν τον Τζε­γκίζ Α­κτάρ δη­μο­σιο­γρά­φο και α­κα­δη­μα­ϊ­κό πρώ­ην συ­νερ­γά­τη του Ο.Η.Ε. και μας μί­λη­σε, με­τα­ξύ άλ­λων για την ι­δέ­α -στην ο­ποί­α ή­ταν α­πό τους πρω­τα­γω­νι­στές της- διορ­γά­νω­σης η­μέ­ρας μνή­μης, η ο­ποί­α έ­γι­νε α­νά­γκη για τον κομ­βι­κό ρό­λο της κοι­νω­νί­ας σχε­τι­κά με την α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας κα­θώς και για τα μελ­λο­ντι­κά σχέ­διά του.

Ο Α­κτάρ γεν­νή­θη­κε το 1955. Εί­ναι α­πό­φοιτος του Λυ­κεί­ου Galatasaray και του πα­νε­πιστή­μιου της Σορ­βόν­νης. Έ­χει κά­νει διδα­κτο­ρι­κό στις οι­κο­νο­μι­κές ε­πι­στή­μες, ε­νώ δι­δά­σκει στο Πα­νε­πι­στή­μιο Galatasaray. O Δρ. Α­κτάρ συ­γκα­τα­λέ­γε­ται με­τα­ξύ των κο­ρυ­φαί­ων ε­μπει­ρο­γνω­μό­νων στα θέ­μα­τα της Ευ­ρω­πα­ϊ­κής Έ­νω­σης. Από το 1989 μέ­χρι σή­με­ρα, πα­ρα­κο­λου­θεί και συμ­με­τέ­χει στις δια­δι­κα­σί­ες διεύ­ρυν­σης της Ευ­ρω­πα­ϊ­κής Έ­νω­σης. Την πε­ρί­ο­δο 1989-1994 ερ­γά­στη­κε ως α­ντι­πρό­ε­δρος της Συμ­βου­λευ­τι­κής ε­πι­τρο­πής σε ε­πί­πε­δο κρα­τών, για τη δια­μόρ­φω­ση των πο­λι­τι­κών με­τα­νά­στευ­σης και α­σύ­λου της Ευ­ρω­πα­ϊ­κής Έ­νω­σης. Α­πό το 1994-1999 ή­ταν κα­θο­δη­γη­τής της α­ντι­προ­σω­πί­ας της Σλο­βε­νί­ας στον Ορ­γα­νι­σμό των Η­νω­μέ­νων Ε­θνών.

Πώς γεν­νή­θη­κε η ι­δέ­α της διορ­γά­νω­σης η­μέ­ρας μνή­μης των θυ­μά­των της γε­νο­κτο­νί­ας των Αρμενίων στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, την 24η Α­πρι­λί­ου; «Αυ­τός ο πό­νος εί­ναι ΔΙ­ΚΟΣ μας. Αυ­τό το πέν­θος εί­ναι Ο­ΛΩΝ μας», έ­γρα­φε -με­τα­ξύ άλ­λων- η δια­κή­ρυ­ξη, κά­τω α­πό την ο­ποί­α συ­γκε­ντρώ­θη­καν 28.000 υ­πο­γρα­φές. Δεν φο­βη­θή­κα­τε τις α­ντι­δρά­σεις των ε­θνι­κι­στών;

Η ι­δέ­α πραγ­μα­το­ποί­η­σης μιας τέ­τοιας κα­μπά­νιας γεν­νή­θη­κε πριν α­πό πο­λύ και­ρό, ό­ταν α­κό­μη ο Χρά­ντ Ντιν­κ ή­ταν εν ζω­ή. Ό­ταν δο­λο­φο­νή­θη­κε, η υ­λο­ποί­η­ση της ι­δέ­ας έ­γι­νε α­νά­γκη.

Ό­λοι ξέ­ρου­με για το «αρ­με­νι­κό» τα­μπού, για τη διά­στα­ση του θέ­μα­τος. Ω­στό­σο, ό­πως λέ­νε οι Γάλ­λοι: «δεν μπο­ρείς να φτιά­ξεις ο­με­λέ­τα, χω­ρίς να σπά­σεις τα αυ­γά». Στην αρ­χή η α­ντί­δρα­ση ή­ταν με­γά­λη, αλ­λά με­τά τα πράγ­μα­τα ε­ξο­μα­λύν­θη­καν. Οι υ­πο­γρα­φές έ­φτα­σαν τις 31.000. Για την περ­σι­νή εκ­δή­λω­ση έ­γι­νε με­γά­λη φα­σα­ρί­α, αλ­λά φέ­τος δεν α­κού­στη­κε τί­πο­τε.

Πριν α­πό λί­γες μέ­ρες, η κυ­βέρ­νη­ση του Ερ­ντο­γάν δη­μο­σί­ευ­σε τον Κα­νο­νι­σμό για την ε­πι­στρο­φή των βα­κου­φι­κών α­κι­νή­των. Θε­ω­ρεί­τε ό­τι εί­ναι η αρ­χή ε­νός ει­λι­κρι­νούς δια­λό­γου;

Κοι­τάξ­τε, αυ­τό εί­ναι έ­να βή­μα σε ό­λη τη διερ­γα­σί­α της πο­ρεί­ας. Έ­να βή­μα χω­ρίς ε­πι­στρο­φή. Η ε­κτί­μη­σή μου εί­ναι ό­τι θα συ­νε­χί­σου­με να έ­χου­με τέ­τοια γε­γο­νό­τα. Αύ­ριο, θα λει­τουρ­γή­σει ξα­νά η εκ­κλη­σί­α Σουρ­π Χατ­ς στο Βαν. Ό­λοι οι χω­ρι­κοί σ’αυ­τά τα μέ­ρη ε­πι­θυ­μούν να ε­πι­σκευά­σουν τις εκ­κλη­σί­ες στα χω­ριά τους. Βέ­βαια, ο σκο­πός εί­ναι να προ­σελ­κύ­σουν τους του­ρί­στες, α­πό την άλ­λη, ό­μως, ξα­να­ζω­ντα­νεύ­ει η αρ­με­νι­κή κοι­νό­τη­τα ε­κεί.

Ποιοι εί­ναι, κα­τά τη γνώ­μη σας, οι λό­γοι που α­πο­τρέ­πουν την Τουρ­κί­α α­πό την α­να­γνώ­ρι­ση της γε­νο­κτο­νί­ας των Αρμενίων;

Πι­στεύ­ω ό­τι το κυ­ριό­τε­ρο ζή­τη­μα εί­ναι ο φό­βος για τις α­πο­ζη­μιώ­σεις. Το γε­γο­νός ό­τι θα τε­θεί ζή­τη­μα α­πο­ζη­μιώ­σε­ων, α­νη­συ­χεί και ε­νο­χλεί το κρά­τος και την κυ­βέρ­νη­ση. Αυ­τό εί­ναι το κυ­ριό­τε­ρο ε­μπό­διο.

Θε­ω­ρεί­τε ό­τι στη ση­με­ρι­νή Τουρ­κί­α, οι μειο­νό­τη­τες α­πο­λαμ­βά­νουν ί­σα δι­καιώ­μα­τα με τους υ­πό­λοι­πους πο­λί­τες;

Προ­φα­νώς, ό­χι. Ε­δώ υ­πάρ­χουν α­πο­φά­σεις Α­νώ­τα­του Δι­κα­στη­ρί­ου, σύμ­φω­να με τις ο­ποί­ες οι πο­λί­τες της χώ­ρας που α­νή­κουν στις μειο­νο­τι­κές κοι­νό­τη­τες θε­ω­ρού­νται «ξέ­νοι». Ο κό­σμος ξε­χνά. Θε­ω­ρώ πως σι­γά-σι­γά θα αλ­λά­ξουν τα πράγ­μα­τα.

Με­τά τη δο­λο­φο­νί­α του Χρά­ντ Ντινκ, τι μέ­τρα έ­χει πά­ρει η Τουρ­κί­α ώ­στε να μην ε­πα­να­λη­φθούν πα­ρό­μοια τρα­γι­κά γε­γο­νό­τα;

Δεν νο­μί­ζω να έ­χει λη­φθεί κα­νέ­να ι­διαί­τε­ρο μέ­τρο. Η δί­κη δεν ε­ξε­λίσ­σε­ται κα­λά. Εί­ναι έ­νας κα­θρέ­φτης των ε­ξε­λί­ξε­ων. Οι πραγ­μα­τι­κοί υ­παί­τιοι εί­ναι κρυμ­μέ­νοι και δεν εμ­φα­νί­ζο­νται. Ε­πο­μέ­νως, δεν υ­πάρ­χει κα­λή ε­ξέ­λι­ξη.

Οι α­πλοί Τούρ­κοι και Αρ­μέ­νιοι θα μπο­ρού­σαν να συμ­φι­λιω­θούν, διό­τι έ­χουν τις ί­διες α­νη­συ­χί­ες και τις ί­διες α­νά­γκες. Για­τί πι­στεύ­ε­τε ό­τι α­πέ­τυ­χε η δι­πλω­μα­τί­α του πο­δο­σφαί­ρου;

Αυ­τό το ζή­τη­μα δεν εί­ναι μια δου­λειά που μπο­ρεί να κά­νει το Κρά­τος. Για να α­να­γνω­ρι­στεί η γε­νο­κτο­νί­α πρέ­πει πλέ­ον η κοι­νω­νί­α να πά­ρει την πρω­το­βου­λί­α. Υ­πάρ­χει μια θε­ω­ρί­α κα­τά την ο­ποί­α οι Κούρ­δοι διέ­πρα­ξαν τη σφα­γή των Αρ­με­νί­ων και δεν ή­ταν ορ­γα­νω­μέ­νη α­πό το κρά­τος.

Κα­τά τη γνώ­μη μου, το να α­νοί­ξουν τα σύ­νο­ρα εί­ναι πιο ση­μα­ντι­κό απ’ό­τι να α­να­γνω­ρι­στεί η γε­νο­κτο­νί­α. Η ί­δια η κοι­νω­νί­α θα α­να­λά­βει το ρό­λο της. Ό­ταν α­νοί­ξουν τα σύ­νο­ρα με την Αρ­με­νί­α, οι λα­οί θα σμί­ξουν, θα πη­γαι­νο­έρ­χο­νται. Το γε­γο­νός ό­τι δεν α­νοί­γουν τα σύ­νο­ρα, ό­τι φο­βά­ται το κρά­τος, α­να­στέλ­λει την ε­ξο­μά­λυν­ση των σχέ­σε­ων των δυο λα­ών.

Ποια εί­ναι τα ε­πό­με­να βή­μα­τά σας;

Στην Τουρ­κί­α, υ­πάρ­χει- α­πό τους α­πλούς πο­λί­τες, μέ­χρι και τους υ­πουρ­γούς- με­γά­λη α­μά­θεια α­να­φο­ρι­κά με τα θέ­μα­τα των Αρ­με­νί­ων, των Κούρ­δων και των Ασ­συ­ρί­ων. Πα­ρα­δείγ­μα­τος χά­ριν, υ­πάρ­χουν 26.000 βι­βλί­α στον κό­σμο για τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρμενίων, αλ­λά μό­λις 50 σο­βα­ρά βι­βλί­α έ­χουν με­τα­φρα­στεί και κυ­κλο­φο­ρούν στην Τουρ­κί­α. Οπό­τε, σι­γά-σι­γά προ­σπα­θού­με να α­να­βιώ­σου­με τις «σε­λί­δες» της ι­στο­ρί­ας μας. Εί­ναι πραγ­μα­τι­κή αρ­χαιο­λο­γί­α.

Στη με­τά­φρα­ση α­πό και προς τα τουρ­κι­κά μας βο­ή­θη­σε ο πρό­ε­δρος της Οι.Ομ.Κω. καθηγητής Νι­κό­λα­ος Ου­ζού­νο­γλου, τον ο­ποί­ο ευ­χα­ρι­στού­με θερ­μά.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2011

Με α­φορ­μή τη συ­μπλή­ρω­ση 20 χρό­νων α­πό την α­νε­ξαρ­τη­σί­α της Αρ­μενί­ας, ο α­να­πλη­ρω­τής υ­πουρ­γός Ε­ξω­τε­ρι­κών της χώ­ρας Αρ­μάν Γκι­ρα­γκο­σιάν μί­λη­σε στο πε­ριο­δι­κό «Αρ­με­νικά». Με­τα­ξύ άλ­λων, συ­ζη­τή­θη­καν οι προ­τε­ραιό­τη­τες που έ­χει θέ­σει το υ­πουργεί­ο,ο ρό­λος των αρ­με­νι­κών πα­ροι­κιών, οι προ­σπά­θειες ει­ρη­νι­κής ε­πί­λυ­σης του ζη­τή­μα­τος του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ κα­θώς και η πα­ρα­ποί­η­ση της ι­στο­ρί­ας α­πό την πλευ­ρά της Τουρ­κί­ας.

«Προ­τε­ραιό­τητά μας εί­ναι η επί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ»

Ο Αρμάν Γκιραγκοσιάν εί­ναι α­να­πλη­ρω­τής υ­πουρ­γός Ε­ξω­τε­ρι­κών της Αρμενίας από τον Απρίλιο του 2005 μέχρι σήμερα. Διετέλεσε πρέσβης της Αρμενίας στις Η.Π.Α. από το Νοέμβριο του 1999 μέ­χρι το Μάρ­τιο του 2005 ενώ από το 2001 είναι μό­νι­μος α­ντι­πρό­σω­πος της Αρ­με­νί­ας στον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών. Το διά­στη­μα 1994-1999 διε­τέ­λε­σε πρέ­σβης της Αρ­με­νί­ας στην Ελ­λά­δα, ε­νώ πα­ράλλη­λα ε­κτε­λού­σε κα­θή­κο­ντα πρέ­σβη στην Κύ­προ, τη Σλο­βε­νί­α, την Κρο­α­τί­α, την Αλ­βα­νί­α και στην Ο­μο­σπον­δια­κή Δη­μο­κρα­τί­α της Γιου­γκο­σλα­βί­ας. Πριν ξε­κι­νή­σει τη στα­διο­δρο­μί­α του ως δι­πλω­μά­της, εί­χε ερ­γα­στεί ε­πί σει­ρά ε­τών στην Α­κα­δη­μί­α Ε­πι­στη­μών της Αρ­με­νί­ας, με ει­δί­κευ­ση στα θέ­μα­τα ι­στορί­ας και πο­λι­τι­σμού της δια­σπο­ράς. Εί­ναι συγ­γρα­φέ­ας πε­ρισ­σό­τε­ρων α­πό 100 βιβλί­ων και ε­πι­στη­μο­νι­κών με­λε­τών γύ­ρω α­πό το Αρ­με­νι­κό ζή­τη­μα, ε­νώ η δι­δακτο­ρι­κή δια­τρι­βή του εί­χε τίτλο: «Το ζήτημα του δυτικού αρ­με­νι­σμού και η βρε­τα­νι­κή δι­πλω­μα­τί­α (1830-1914)».

Φέ­τος συ­μπλη­ρώ­νο­νται 20 χρό­νια α­πό την α­νε­ξαρ­τη­σί­α της Αρ­με­νί­ας. Πώς α­ξιολο­γεί­τε τη λει­τουρ­γί­α κα­θώς και την α­πο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα της ε­ξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής της νε­ο­σύ­στα­της Δη­μο­κρα­τί­ας μας;

Η ε­γκα­θί­δρυ­ση της Δη­μο­κρα­τί­ας και η δη­μιουρ­γί­α του υ­πουρ­γεί­ου Ε­ξω­τε­ρικών πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν σε πο­λύ δύ­σκο­λες ε­πο­χές, κα­θώς με­τά την πτώ­ση της Σο­βιε­τι­κής Έ­νω­σης α­κο­λού­θη­σε η οι­κονο­μι­κή κα­τάρ­ρευ­ση της χώ­ρας, ε­νώ πα­ράλ­λη­λα μαι­νόταν ο πόλε­μος στο Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ.

Προ­σω­πι­κά, εί­μαι πο­λύ πε­ρή­φα­νος διό­τι α­πό την πρώ­τη μέρα ερ­γά­ζο­μαι στο υ­πουρ­γεί­ο Ε­ξω­τε­ρι­κών και προ­σφέ­ρω τις υ­πη­ρε­σί­ες μου συμ­βάλ­λο­ντας στην α­νά­πτυ­ξη και α­να­βάθ­μι­ση των υ­πηρε­σιών του. Προ­ϋ­πό­θε­ση για την ε­δραί­ω­ση μιας α­νε­ξάρ­τη­της Δη­μοκρα­τί­ας εί­ναι η ε­θνι­κή α­σφά­λεια της χώ­ρας με την ορ­γά­νω­ση του στρα­τού, κα­θώς και η ε­ξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή της.

Αν και α­πό το 1918 εί­χα­με α­νε­ξάρ­τη­τα ή η­μι-α­νε­ξάρ­τη­τα υ­πουρ­γεί­α Ε­ξω­τε­ρι­κών, για μας ξε­κί­νη­σε μια και­νούρ­για πε­ρί­ο­δος πριν α­πό 20 χρό­νια, μέ­σα σ’ έ­να νέ­ο, σύγ­χρο­νο και πο­λύ­πλο­κο πε­ρι­βάλ­λον.

Εί­μα­στε υ­πο­χρε­ω­μέ­νοι να λει­τουρ­γή­σου­με με νέες δο­μές και υ­πη­ρε­σί­ες. Στην αρ­χή, α­ξιο­ποι­ή­σα­με τους έ­μπει­ρους πο­λι­τι­κούς και δι­πλω­μά­τες που ερ­γά­ζο­νταν στο υ­πουρ­γεί­ο Ε­ξω­τε­ρι­κών της Σο­βιε­τι­κής Αρ­με­νί­ας αλ­λά και Αρ­μέ­νιους α­πό άλ­λες Σο­βιε­τι­κές Δημο­κρα­τί­ες. Οι άν­θρω­ποι αυ­τοί κα­τά­φε­ραν μέ­σα σε μι­κρό χρο­νι­κό διά­στη­μα να συ­νερ­γα­στούν αλ­λά και να με­τα­φέ­ρουν τις γνώ­σεις και τις ε­μπει­ρί­ες τους στη νέ­α γε­νιά των δι­πλω­μα­τών μας.

Πρέ­πει να το­νί­σου­με ό­τι, ό­λα αυ­τά τα χρό­νια, η συμ­με­το­χή νέ­ων α­πό τη δια­σπο­ρά υ­πήρ­ξε δυ­να­μι­κή, ε­νώ και η α­ρω­γή των αρ­με­νι­κών πα­ροικιών και ορ­γα­νώ­σε­ων στην ί­δρυ­ση πρε­σβειών και προ­ξε­νεί­ων ή­ταν κα­τα­λυ­τική.

Σή­με­ρα, μπο­ρού­με να πού­με πως ό­λα αυ­τά τα χρό­νια πα­ρά τις τε­ρά­στιες οι­κονο­μι­κές δυ­σκο­λί­ες και τις αλ­λα­γές της διε­θνούς πο­λι­τι­κής σκη­νής, κα­τα­φέρα­με να έ­χου­με μια α­ξιό­λο­γη και σύγ­χρο­νη ε­ξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή. Κα­τα­φέ­ρα­με να δη­μιουρ­γή­σου­με έ­να δυ­να­μι­κό δι­πλω­μα­τι­κό σώ­μα, έ­χο­ντας εκ­προ­σώ­πη­ση σε πά­ρα πολ­λές χώ­ρες, ό­που συ­νερ­γα­ζό­μα­στε σε διά­φο­ρα ε­πί­πε­δα. Πα­ράλ­λη­λα, στις διε­θνείς και πε­ρι­φε­ρεια­κές ορ­γα­νώ­σεις έ­χου­με μια α­ξιό­λο­γη πο­λι­τι­κή πα­ρου­σί­α και δρα­στη­ριό­τη­τα.

Με μια πο­λι­τι­κή πρω­το­βου­λιών σε διά­φο­ρα θέ­μα­τα, πά­ντα σε­βό­μενοι τις αρ­χές του διε­θνούς δι­καί­ου, έ­χου­με κα­τα­φέ­ρει να βά­λου­με γερές βά­σεις στο πε­δί­ο δρά­σης της διε­θνούς πο­λι­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας.

Οι θέσεις μας σε διά­φο­ρα πα­γκό­σμια και πε­ρι­φε­ρεια­κά θέ­μα­τα εί­ναι ο­ριο­θε­τη­μένες μέ­σα στα πλαί­σια των δη­μο­κρα­τι­κών αρ­χών της δι­καιο­σύ­νης και της διεθνούς κοι­νής γνώ­μης.

Σή­με­ρα, ποιες εί­ναι οι προ­τε­ραιό­τη­τες της ε­ξω­τε­ρι­κής πο­λι­τικής της Αρ­με­νί­ας;

Η ε­φαρ­μο­ζό­με­νη ε­ξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή μας έ­χει ως στό­χο να υ­περ­νι­κή­σει τις διά­φο­ρες και πο­λύ­πλευ­ρες πιέ­σεις που α­σκού­νται στη χώ­ρα μας, α­πο­φεύ­γο­ντας να βά­λου­με σε κίν­δυ­νο την α­νε­ξαρ­τη­σί­α και την α­σφά­λεια της χώ­ρας, την αυτο­διά­θε­ση και τη δη­μιουρ­γι­κό­τη­τα των πο­λι­τών της, δια­σφα­λίζο­ντας ω­στό­σο έ­να κλί­μα στα­θε­ρό­τη­τας για οι­κο­νο­μι­κή α­νά­πτυ­ξη και ευη­με­ρί­α.

Φυ­σι­κά, μια α­πό τις ά­με­σες προ­τε­ραιό­τη­τές μας εί­ναι η ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­ματος του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ. Ε­πι­διώ­κου­με, μέ­σα α­πό ει­ρη­νι­κές δια­δι­κα­σί­ες, να δο­θεί μια δί­και­η λύ­ση, που θα συ­νά­δει με τις θε­με­λιώ­δεις αρ­χές του διεθνούς δι­καί­ου. Συ­νε­χί­ζου­με να δυ­να­μώ­νου­με και να εμ­βα­θύ­νου­με τις δι­πλω­ματι­κές μας σχέ­σεις με τις δυο γει­το­νι­κές χώ­ρες, το Ι­ράν και τη Γε­ωρ­γί­α. Πα­ρά τη δυ­σμε­νή θέ­ση στην ο­ποί­α έ­χει πε­ριέλ­θει το Ι­ράν τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια, λό­γω του πυ­ρη­νικού της προ­γράμ­μα­τος, για μας παραμέ­νει έ­νας α­ξιό­λο­γος σύμ­μα­χος και συ­νερ­γά­της. Έ­χου­με α­πό κοι­νού α­να­πτύ­ξει ε­νερ­γεια­κά προ­γράμ­μα­τα, ε­νώ συ­νεργα­ζό­μα­στε στον το­μέ­α των με­τα­φο­ρών.

Η πο­λι­τι­κή των ί­σων α­πο­στά­σε­ων στο θέ­μα του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ α­πό την πλευ­ρά του Ι­ράν, εί­ναι μια υ­γι­ής στά­ση εκ μέ­ρους του, αλ­λά και η φι­λι­κή διά­θε­ση των αρ­χών που ε­πι­δει­κνύ­ουν προς τη με­γά­λη αρ­με­νι­κή κοι­νό­τη­τα της χώ­ρας εί­ναι α­ξιο­μνη­μόνευ­τη.

Η κυ­βέρ­νη­ση της Αρ­με­νί­ας έ­χει τη διά­θε­ση να α­να­πτύ­ξει φι­λι­κές σχέ­σεις με τη Γε­ωρ­γί­α, λαμ­βά­νο­ντας υ­πό­ψη ό­τι η χώ­ρα αυ­τή εί­ναι ση­μα­ντι­κή για τις μετα­φο­ρές και το ε­μπό­ριο μέ­σω της Μαύ­ρης θά­λασ­σας. Η πο­λυ­πλη­θής αρ­μενι­κή κοι­νό­τη­τα της Γε­ωρ­γί­ας α­ντι­με­τω­πί­ζει ση­μα­ντι­κά προ­βλή­μα­τα, στα ο­ποί­α προ­σπα­θού­με να δώ­σου­με λύ­σεις, σε συ­νερ­γασί­α με την κυ­βέρ­νη­ση της Γε­ωρ­γί­ας.

Μια α­κό­μη προ­τε­ραιό­τη­τα της ε­ξω­τε­ρι­κής μας πο­λι­τι­κής εί­ναι η α­να­βάθ­μιση της στρα­τιω­τι­κής συ­νερ­γα­σί­ας με τη Ρω­σί­α. Σ’ αυ­τή τη δια­δι­κα­σί­α έ­χει συμ­βά­λει κα­θο­ρι­στι­κά ο με­γά­λος αρ­με­νι­κός πλη­θυ­σμός των 2 ε­κα­τομ­μυ­ρί­ων που ζουν στη Ρω­σί­α.

Οι φι­λι­κές σχέ­σεις και η συ­νερ­γα­σί­α σε διά­φο­ρα θέ­μα­τα που έ­χει ε­πι­τευ­χθεί με τις Η.Π.Α., α­πο­τε­λεί μια α­κό­μη α­πό τις προ­τε­ραιό­τη­τές μας. Η Α­με­ρι­κή έ­χει παί­ξει κα­τα­λυ­τι­κό ρό­λο στη ση­μα­ντική οι­κο­νο­μι­κή βο­ή­θεια που έ­χει λάβει η Αρ­με­νί­α και το Ναγκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ α­πό διά­φο­ρους διε­θνείς ορ­γα­νι­σμούς τα τε­λευ­ταί­α εί­κο­σι χρό­νια, πο­σό που φτά­νει τα 2 δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια. Στο πλαί­σιο της συ­νερ­γα­σί­ας με τη χώ­ρα αυ­τή δί­νου­με ι­διαί­τε­ρη ση­μα­σί­α και στο πρό­βλη­μα της τρο­μο­κρα­τί­ας.

Πα­ράλ­λη­λα, δί­νου­με με­γά­λη έμ­φα­ση στις σχέ­σεις μας με τις χώ­ρες της Ευ­ρώπης και την Ευ­ρω­πα­ϊ­κή Έ­νω­ση. Θε­ω­ρού­με ό­τι η χώ­ρα μας εί­ναι μέ­λος της ευ­ρω­παϊ­κής οι­κο­γέ­νειας και κά­νου­με τις κα­τάλ­λη­λες ε­νέρ­γειες, έ­τσι ώ­στε να προσεγ­γί­σου­με την Ευ­ρώ­πη στα θέ­μα­τα δη­μο­κρα­τί­ας, οι­κο­νο­μί­ας και δι­καιο­σύ­νης.

Ε­πί­σης, τα τε­λευ­ταί­α χρό­νια η Αρ­με­νί­α έ­χει α­να­βαθ­μί­σει τις δι­πλω­μα­τι­κές της σχέ­σεις με τις χώ­ρες του Περ­σι­κού Κόλ­που, τη Λα­τι­νική Α­με­ρι­κή και τη Μέ­ση Α­να­το­λή.

Με την ε­ξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή μας προ­σπα­θού­με να θέ­σου­με- ό­που εί­ναι δυ­να­τό- το θέ­μα της α­να­γνώ­ρι­σης της γε­νο­κτο­νί­ας στον Ο­Η­Ε, να α­να­πτύ­ξου­με α­κό­μη πε­ρισ­σό­τε­ρο τις σχέ­σεις Αρ­με­νί­ας-Δια­σπο­ράς, να δια­σφα­λί­σου­με τα δι­καιώμα­τα των πο­λι­τών μας και να προ­στα­τεύ­σου­με μνη­μεί­α του αρ­με­νι­κού πο­λι­τισμού που υ­πάρ­χουν σε διά­φο­ρες χώ­ρες.

Πώς α­ξιο­λο­γεί­τε τις δι­με­ρείς σχέ­σεις με την Τουρ­κί­α σή­με­ρα;

Υ­πάρ­χει μια ε­μπο­ρι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα α­πό ι­διώ­τες που δια­κι­νούν τα ε­μπο­ρεύ­μα­τά τους μέ­σω τρί­των χω­ρών. Έ­χουν α­να­πτυ­χθεί σχέ­σεις με­τα­ξύ συλ­λό­γων και μη κυ­βερ­νη­τι­κών ορ­γα­νώ­σε­ων και υ­πάρ­χουν πτή­σεις με­τα­ξύ Ε­ρε­βάν και Κωνστα­ντι­νού­πο­λης. Η Τουρ­κί­α ε­ξα­κο­λου­θεί να κρα­τά κλει­στά τα σύ­νο­ρά της με την Αρ­με­νί­α. Δεν θέ­λω να ε­πα­να­λά­βω αυ­τά που συ­νέ­βησαν με­τά την υ­πο­γρα­φή των πρω­το­κόλ­λων με­τα­ξύ των δύ­ο χωρών. Άλ­λω­στε, εί­ναι φα­νε­ρό ό­τι η Τουρ­κί­α κι αυ­τή τη φο­ρά μπρο­στά στα μά­τια ό­λου του κό­σμου, ο­ριο­θέ­τη­σε τη συ­νέ­χι­ση των συ­νο­μι­λιών, συν­δέ­ο­ντάς τες με τα θέ­μα­τα της γε­νο­κτο­νί­ας και του Ναγκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ. Η «μπά­λα» εί­ναι στην πλευ­ρά της Τουρ­κί­ας σή­με­ρα, ό­πως δήλω­σε η υ­πουρ­γός Ε­ξω­τε­ρι­κών των Η­ΠΑ.

Η Τουρ­κί­α ε­δώ και δε­κα­ε­τί­ες, ξο­δεύ­ο­ντας α­στρο­νο­μι­κά πο­σά, προ­σπαθεί να πα­ρα­ποι­ή­σει την ι­στο­ρί­α, υ­πο­στη­ρί­ζο­ντας ό­τι ο αρ­με­νι­κός λα­ός στη δια­σπο­ρά και την Αρ­με­νί­α φέρει την ευ­θύ­νη για τη στά­ση της. Μας κα­τη­γο­ρεί για προ­δο­σί­α, τρο­μο­κρα­τί­α, ό­τι βά­ζου­με προ­ϋ­ποθέ­σεις για να έ­χου­με σχέ­σεις. Ω­στό­σο, η συ­μπε­ρι­φο­ρά της με­τά την υ­πο­γρα­φή των πρω­το­κόλ­λων έ­δει­ξε σε ό­λους ποιος ευ­θύ­νε­ται για το α­διέ­ξο­δο. Αυ­τός που βά­ζει προ­ϋ­πο­θέ­σεις, που παίρνει σα­φή και μο­νόπλευ­ρη θέ­ση σ’ έ­να πε­ρι­φε­ρεια­κό ζή­τη­μα, αυ­τό του Να­γκόρ­νο Καρα­μπάχ, εί­ναι η Τουρ­κί­α.

Στο θέ­μα του Να­γκόρ­νο Κα­ρα­μπάχ υπάρ­χουν κά­ποιες ε­ξε­λί­ξεις σε δι­πλω­μα­τι­κό ε­πί­πε­δο ή αυ­τές έ­χουν πα­γώ­σει;

Η θέ­ση της Αρ­με­νί­ας εί­ναι ξε­κά­θα­ρη σ’ αυ­τό το ζή­τη­μα. Ζη­τά­με την ει­ρη­νική ε­πί­λυ­ση του θέ­μα­τος, μέ­σα στα πλαί­σια των διε­θνών αρ­χών και δι­καί­ου. Συμφω­νού­με το θέ­μα να ε­πι­λυ­θεί, ό­πως ο­ρί­στη­κε στη Μα­δρί­τη, υ­πό την προ­ε­δρί­α της ο­μά­δας Μιν­σκ του Ο­Α­ΣΕ. Δη­λα­δή η βού­λη­ση των κα­τοί­κων του Να­γκόρ­νο Κα­ραμπάχ να έ­χει κα­θο­ρι­στι­κό ρό­λο στην τε­λι­κή ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος. Πρό­σφα­τα, το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν α­νέ­τρε­ψε την ε­ξέ­λι­ξη των δια­πραγ­ματεύ­σε­ων στην πό­λη Κα­ζάχ, α­πορ­ρί­πτο­ντας αυ­τή την προ­ϋ­πό­θε­ση. Αν στο Κα­ζάχ οι δύ­ο πλευ­ρές α­πο­δέ­χο­νταν ό­λες τις προ­ϋ­ποθέ­σεις που έ­χουν τε­θεί στο τρα­πέ­ζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων θα κάνα­με έ­να με­γά­λο βή­μα μπρο­στά. Θα μπο­ρού­σα­με να προ­χω­ρή­σου­με στην υ­πο­γρα­φή συμ­φώ­νου για την ει­ρη­νι­κή ε­πί­λυ­ση του ζη­τή­μα­τος. Σύ­ντο­μα, σχε­διά­ζε­ται νέ­α ε­πί­σκε­ψη α­πό τους προ­ε­δρεύ­ο­ντες των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων της ο­μά­δας Μινσκ για συ­νο­μι­λί­ες με τις δυο πλευ­ρές.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Aπρίλιος-Ιούνιος 2011

Ο Χράντ Ντινκ έλεγε πως εάν κάποτε η Τουρκία εκδημοκρατιστεί θα αποκαλυφθούν δύο εκατομμύρια Αρμένιοι

Θα μπορούσατε να μας δώσετε κάποιες γενικές πληροφορίες για το Κέντρο Μελετών, για την αποστολή του, τον τρόπο λειτουργίας και τους στόχους του;

Το Κέντρο Μελετών δυτικο-αρμενικών ζητημάτων ιδρύθηκε στις αρχές του 2008 και νομικά κατοχυρώθηκε από το κράτος το 2009. Λειτουργεί ως επιστημονικό, ερευνητικό κέντρο και ο βασικός σκοπός του φαίνεται και από την ονομασία του. Ουσιαστικά μελετάμε την αρμενική παρουσία, τον πολιτισμό, καθώς και τα διάφορα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι Αρμένιοι σε όλη την τουρκική επικράτεια. Μετά τη γενοκτονία και τη σοβιετοποίηση της Αρμενίας αποξενωθήκαμε από τα γνώριμα εδάφη της δυτικής Αρμενίας και από τον εναπομείναντα αρμενικό πληθυσμό, αφού τα σύνορα σφραγίστηκαν και δεν είχαμε καμία επαφή με το χώρο που ήταν ο πυρήνας της αρμενικής παρουσίας επί χιλιετίες. Οπότε η πληροφόρηση και γνώση μας ήταν και είναι μέχρι και σήμερα, πολύ περιορισμένες.

Δεδομένου ότι πρόκειται για ένα αρκετά λεπτό θέμα, από πού έχετε αξιόπιστες πηγές πληροφοριών για να διεξάγετε τις έρευνες σας και να έχουμε τελικά σωστά συμπεράσματα;

Είναι πολύ σημαντική η γνώση της ιστορίας μας σε όλη την επικράτεια που ο αρμενικός λαός έζησε για αιώνες - στην Κιλικία, το βασίλειο του Μεγάλου Χάικ, τον Πόντο. Προσπαθούμε, λοιπόν, να έχουμε αξιόπιστες πληροφορίες και βασιζόμενοι σε αυτές να ενημερώνουμε την κοινή γνώμη. Οι πηγές μας είναι πολλές, κατ’ αρχήν από τον τουρκικό και αρμενικό Τύπο της Τουρκίας, από επιστημονικά κέντρα, από έρευνες αρμενίων επιστημόνων της Κωνσταντινούπολης ή άλλες επιστημονικές ομάδες από όλο τον κόσμο. Πολλοί ξένοι επιστήμονες έχουν βαθειά γνώση της ιστορίας και ασχολούνται με θέματα που άπτονται των Αρμενίων της Τουρκίας. Επιπρόσθετα μελετάμε τις πολιτικές εξελίξεις και τις πρακτικές των πολιτικών και κρατικών φορέων της Τουρκίας, από όπου και προκύπτουν σημαντικά συμπεράσματα. Προσπαθούμε δε να διατηρούμε επαφές με ανθρώπους που ασχολούνται με τα θέματά μας, όπως για παράδειγμα στο παρελθόν με τον Χράντ Ντινκ, με τη συντακτική ομάδα της «Αγκός», της εφημερίδας «Μαρμαρά», ακόμη και με άτομα που έχουν σημαντικό ρόλο για την αρμενική πραγματικότητα. Όπως ο πρόεδρος των Αρμενίων του Ντερσίμ, Μιχράν Πιργκίτς Γιουλτέκιν, ο οποίος επίσης προσπαθεί να αναπτύξει σχέσεις με την Αρμενία και τη διασπορά. Επιπλέον, υπάρχει και η περίπτωση των Αρμενίων του Χεμσίν, καθώς πριν από λίγο καιρό φιλοξενήσαμε τον Ισμέτ Σαχίν μια ιδιαίτερα σημαντική προσωπικότητα της ομώνυμης περιοχής.

Πόσες διαφορετικές ομάδες υπάρχουν με αρμενική καταγωγή που έχουν εξισλαμιστεί ή τους θεωρούμε Τούρκους, Κούρδους ή κάτι άλλο και έχουν αρμενική ρίζα;

Κατ’ αρχήν το θέσατε στη σωστή βάση μιλώντας για ομάδες, αλλά θεωρώ ότι είναι λάθος να αναφερόμαστε σε αυτούς τους ανθρώπους ως αλλοεθνείς με αρμενική ρίζα, γιατί είναι ξεκάθαρα Αρμένιοι. Και τούτο διότι αρμενική ρίζα σημαίνει ότι κάποιος από τους προγόνους ήταν Αρμένιος. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι τέτοιο, στην πλειοψηφία τους είναι αμιγώς Αρμένιοι.

Κατ’ αρχήν έχουμε μια περίπτωση που τον τελευταίο καιρό έχει αποκτήσει δημοσιότητα χάρη στην έκδοση βιβλίων όπως «Η γιαγιά μου», «Για σένα η καρδιά μου χτυπά» κ.ά. όπου αναφέρονται ιστορίες κοριτσιών και αγοριών που κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας δόθηκαν για προστασία σε τουρκικές και κουρδικές οικογένειες. Μάλιστα, μετά από σημαντικές έρευνες ο αριθμός τους υπολογίζεται γύρω στις 100.000.

Τα παιδιά και τα εγγόνια τους ναι, μπορούμε να πούμε ότι έχουν αρμενική ρίζα. Οι απόγονοι των παιδιών αυτών κατά ένα μεγάλο ποσοστό μεγάλωσαν σε ένα τουρκικό και μουσουλμανικό περιβάλλον και τα περισσότερα δεν έχουν προβληματισμούς όσον αφορά στην αρμενική τους ρίζα.

Επίσης, την περίοδο της γενοκτονίας υπήρξαν μεγάλες ομάδες αρμενικού πληθυσμού που αλλαξοπίστησαν για να μην σφαγιασθούν ή εξοριστούν, κάποιοι έγιναν μέλη κουρδικών φυλών ασπαζόμενοι την αντίστοιχη θρησκεία, σουνίτες, μουσουλμάνοι ή αλεβίτες. Αυτή η ομάδα χωρίζεται σε δύο κατηγορίες, η πρώτη που με την πάροδο του χρόνου έχασε βαθμιαία την επαφή της με την αρμενικότητα. Από αυτούς υπάρχουν λίγοι που επιστρέφουν τα τελευταία χρόνια στο χριστιανισμό ιδιαίτερα εκείνοι εγκαθίστανται σητν Κωνσταντινούπολη και βαφτίζονται στην αρμενική εκκλησία.

Η δεύτερη κατηγορία, που μας ενδιαφέρει περισσότερο, είναι οι εξισλαμισμένοι Αρμένιοι που δεν έχουν αφομοιωθεί στην πραγματικότητα και για περίπου 100 χρόνια αντιστέκονται. Αυτούς τους ονομάζουμε κρυπτο-Αρμένιους και ζουν με δύο ταυτότητες. Στην κοινωνία και στην καθημερινότητά τους είναι Τούρκοι ή Κούρδοι ενώ στο σπίτι τους Αρμένιοι που διατηρούν τις παραδόσεις, τις συνήθειες και τη θρησκεία τους. Πολλές φορές έχουν και ένα σταυρό μέσα στο σπίτι ή ένα ευαγγέλιο.

Όταν μιλάμε για εξισλαμισμένους Αρμενίους, πρέπει να διακρίνουμε αυτές τις δύο κατηγορίες, διαφορετικά εξάγουμε λάθος συμπεράσματα.

Σε αυτούς τους πληθυσμούς συμπεριλαμβάνονται και οι Αρμένιοι του Χεμσίν;

Οι Αρμένιοι του Χεμσίν είναι μια ακόμη μεγάλη ομάδα που την εντάσσουμε σε μια άλλη κατηγορία Αρμενίων οι οποίοι εξισλαμίστηκαν πριν από 300 χρόνια. Και σε αυτή την περίπτωση συναντάμε δυο διαφορετικές εκφάνσεις: των Χεμ-σίν της περιοχής του Αρτβίν, που ως επί το πλείστον μιλούν την αρμενική διάλεκτο, έχουν αρμενικά τραγούδια και παραδόσεις και αποδέχονται ότι έχουν αρμενική καταγωγή και των Χεμσίν της περιοχής Ριζά, όπου ο πληθυσμός αυτοπροσδιορίζεται ως Χεμσινλήδες και δεν θεωρούν τους εαυτούς τους ούτε Αρμένιους αλλά ούτε και Τούρκους.

Θα μπορούσατε να μας δώσετε μια αριθμητική περιγραφή αυτών των πληθυσμών.

Η αριθμητική απεικόνιση των πληθυσμών αυτών είναι αρκετά δύσκολη και παρακινδυνευμένη όσο αφορά στην προσέγγιση της πραγματικότητας. Υπάρχουν πολλοί ερευνητές που έχουν αναφερθεί με αριθμούς. Για παράδειγμα έχει επιστημονικά καταγραφεί ότι ο αριθμός των παιδιών, των εγγονιών και των δισέγγονων των 100.000 ορφανών που δόθηκαν σε Τούρκους και Κούρδους πρέπει να είναι πολύ μεγάλος και ίσως προσεγγίζει κάποια εκατομμύρια. Πρόκειται για άτομα που έχουν αρμενική ρίζα. Για τις υπόλοιπες ομάδες θα πρέπει να είμαστε πολύ πιο προσεκτικοί. Στις αναφορές μας μιλάμε για δύο έως τέσσερα εκατομμύρια ανθρώπους, αλλά θα πρέπει να είμαστε συγκεκριμένοι σε ποιο αριθμό ανθρώπων αναφερόμαστε. Εάν συνυπολογίσουμε όλους τους Αρμενίους που έχουν αποσπαστεί από τον εθνικό κορμό και έχουν αλλαξοπιστήσει, τότε ο αριθμός τους είναι πραγματικά τεράστιος. Ωστόσο ο αριθμός των κρυπτο-Αρμενίων είναι πολύ μικρότερος. Σε διαφορετικές έρευνες εκτιμάται ότι είναι από 700.000 έως ενάμισι εκατομμύριο. Κάτι το οποίο είναι πολύ σημαντικό για εμάς διότι είναι άνθρωποι που έχουν συνείδηση της αρμενικότητάς τους. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς κατοικούν στη δυτική Αρμενία, το Ντερσίμ και την Κιλικία. Είναι ενδεικτικό ότι ο Χράντ Ντινκ έλεγε πως εάν κάποτε η Τουρκία εκδημοκρατιστεί θα αποκαλυφθούν δύο εκατομμύρια Αρμένιοι.

Σε αυτούς τους Αρμενίους, έχουν διατηρηθεί στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού μας που έως σήμερα εμείς τα θεωρούσαμε χαμένα λόγω της ολοκληρωτικής καταστροφής;

Ναι βέβαια. Είναι πολύ σημαντικό που έχουν διατηρήσει τα αρμενικά τραγούδια και τους χορούς, και μάλιστα κάποια από αυτά για εμάς είναι ένας εθνικός θησαυρός που έχει διασωθεί από τους κρυπτο-Αρμένιους. Και όχι μόνο. Για παράδειγμα, οι Χεμσίν έχουν διατηρήσει κάποιους αρμενικούς χορούς που σήμερα μόνο εκεί τους συναντάς, όπως ο πολεμικός χορός με τα σπαθιά, ο χορός «τρ-τρ» και ο χορός της αρκούδας. Συχνά οι συνθήκες διαβίωσης σε απομακρυσμένες περιοχές και η απομόνωση βοήθησαν ώστε να διασωθούν μέχρι τις μέρες μας χοροί που χορεύονταν για χιλιετίες.

Στο Ντερσίμ και σε άλλες περιοχές έχουν διατηρηθεί λαϊκές παραδόσεις και συνήθειες, όπως ο αρμενικός παραδοσιακός γάμος. Ενώ πολλές φορές μετάφρασαν και τραγούδησαν τα αρμενικά τραγούδια στα τουρκικά και κουρδικά κρατώντας αυτούσια την αρμενική μελωδία.

Στο Χεμσίν σήμερα, στην περιοχή Ριζά, όπου δεν ομιλείται πλέον η αρμενική γλώσσα, αν και πολλοί την γνωρίζουν, γιορτάζουν την αρμενική παραδοσιακή γιορτή Βαρταβάρ. Για μια εβδομάδα από τις 15-22 Ιουλίου πραγματοποιείται ένα μεγάλο φεστιβάλ που το ονομάζουν Βαρτιβόρ, όπου τα κορίτσια φορούν παλιές αρμενικές παραδοσιακές στολές.

Η ενασχόληση με αυτούς τους πληθυσμούς και η ανάδειξη των προ-βλημάτων τους μπορεί να αποβεί επικίνδυνη για αυτές τις ομάδες;

Κατηγορηματικά όχι. Εμείς καταπιαστήκαμε και ασχοληθήκαμε με αυτά τα θέματα πολύ αργότερα. Πριν από εμάς, ασχολήθηκαν - και συνεχίζουν να ασχολούνται - τούρκοι ιστορικοί και πολιτικοί. Επίσης, ο τουρκικός Τύπος έχει αναδείξει αυτό το θέμα και χιλιάδες άρθρα και μελέτες έχουν γραφτεί σχετικά με αυτό. Έχουμε καταγράψει τουλάχιστον 350 μελέτες και άρθρα στην τουρκική γλώσσα για τους κρυπτο-Αρμένιους, οι οποίες όμως ως επί το πλείστον προσεγγίζουν το θέμα με αρνητική διάθεση.

Λίγοι είναι οι ακαδημαϊκοί επιστήμονες και δημοσιογράφοι που επικρίνουν την πολιτική της αφομοίωσης και του εξισλαμισμού. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς είναι άνθρωποι του προοδευτικού χώρου της Κωνσταντινούπολης. Ακόμα έχουν γίνει μελέτες στην Ευρώπη και την Αμερική και έχουν γυριστεί ντοκιμαντέρ. Επίσης, μεγάλος αριθμός από τους Αρμένιους αυτούς έχει μεταναστεύσει στην Ευρώπη. Έχουν δημιουργήσει πολιτιστικούς συλλόγους και κάποιοι βαφτίζονται.

Στην Κωνσταντινούπολη έχουμε συλλόγους Αρμενίων από το Σασούν, το Ντερσίμ, τη Μαλάτια που έχουν ως στόχο τη διαφύλαξη της αρμενικής πολιτιστικής και ιστορικής παράδοσης.

Δηλαδή, όσοι «ανακαλύπτουν» την αρμενικότητά τους δεν αντιμετωπίζουν κανένα πρόβλημα;

Δυστυχώς, αντιμετωπίζουν. Ο Μιχράν Γκιουλτεκίν εκφράζοντας το παράπονο των Αρμενίων που επιστρέφουν στη χριστιανική πίστη λέει ότι, η επίσημη παροικία και το Πατριαρχείο δεν τους συμπεριφέρεται όπως θα ήταν αναμενόμενο, κρατώντας μια επιφυλακτική στάση απέναντί τους.

Προσωπικά έχω μιλήσει με τον Μιχράν γι’ αυτό το θέμα και το κατανοώ. Οι εξισλαμισμένοι Αρμένιοι μιλούν κουρδικά ή τουρκικά, δεν έχουν καμία επαφή με την αρμενική γλώσσα και η διαδικασία για να αποδείξουν ότι είναι επισήμως Αρμένιοι είναι μια χρονοβόρα και πολύ δύσκολη διαδικασία.

Μετά υποχρεούνται από το Πατριαρχείο να περάσουν από μαθήματα αρμενικής γλώσσας για να βαφτιστούν.

Θα πρέπει να τονίσουμε τη συντηρητική συμπεριφορά της κοινότητας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία προβληματίζεται για τη σχέση της με το τουρκικό κράτος, διότι δεν θέλει νέα προβλήματα με την αποδοχή μεγάλου αριθμού αν-θρώπων στους κόλπους της. Μια προσέγγιση με την οποία δεν συμφωνώ. Αναπόφευκτα, η αποκοπή εδώ και τέσσερις γενεές αυτών των ανθρώπων από την αρμενική εκκλησία και την παροικία, δημιουργούν προβλήματα κατανόησης και εξοικείωσης.

Πιστεύετε ότι μελλοντικά θα ξεπεραστούν αυτά τα προβλήματα;

Η στάση που έχουμε ως λαός - και όχι μόνο η αρμενική κοινότητα στην Τουρκία - ότι δηλαδή δεν μπορούμε να δεχτούμε την ύπαρξη Αρμενίων με άλλο θρήσκευμα και να τους θεωρήσουμε ισότιμους είναι λάθος. Το έθνος μας από τα αρχαία χρόνια ήταν πολυθρησκευτικό έθνος. Βέβαια, θα πρέπει να προσεγγίσουμε με προσοχή αυτό το θέμα, χωρίς να παραγνωρίζουμε το σημαντικό ρόλο της Αρμενικής Αποστολικής εκκλησίας στην ιστορία. Άλλωστε, στην Αρμενία έχουμε αρμένιους καθολικούς, ευαγγελικούς, αλλά και πολλές αιρέσεις που έχουν χιλιάδες πιστούς, τους οποίους ορθά τους θεωρούμε ισότιμους Αρμένιους.

Παρ’ όλα αυτά δεν αποδεχόμαστε τους ανθρώπους αυτούς που για να γλυτώσουν τη ζωή τους και των παιδιών τους ασπάστηκαν μια άλλη θρησκεία, οι οποίοι με την πάροδο των χρόνων και λόγω του καταπιεστικού περιβάλλοντος απλά έχασαν την επαφή με την αρμενική γλώσσα.. Κατά τη γνώμη μου αυτή η στάση είναι μεγάλο λάθος. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και αυτοί οι άνθρωποι υπήρξαν θύματα της γενοκτονίας του 1915 και σήμερα έχουν τις πιο νωπές μνήμες γιατί διαβιούν στον τόπο όπου αυτή συντελέστηκε.

Οι μνήμες και οι ιστορίες έχουν περάσει από γενιά σε γενιά. Με αυτούς τους ανθρώπους δεν πρέπει να μιλάμε γι’ αυτά που μας χωρίζουν αλλά για αυτά που μας ενώνουν, τα οποία είναι σαφώς περισσότερα και σημαντικότερα.

Τα τελευταία χρόνια γίνεται αναστύλωση αρμενικών εκκλησιών που είχαν καταστραφεί, με σημαντικότερη τη συντήρηση και τον εξωραϊσμό της μονής του Σουρπ Χατς στο Βαν. Πώς θα περιγράφατε τη συμπεριφορά του τουρκικού κράτους;

Η πολιτική της Τουρκίας δεν έχει αλλάξει. Αυτές οι αναστυλώσεις γίνονται για να δείξει στην κοινή γνώμη - και πολύ περισσότερο στην Ευρώπη -, ότι σέβεται τον αρμενικό πολιτισμό. Όμως, αναστυλώνοντας δυο τρεις από τις 2.500 μονές και εκκλησίες που υπήρχαν στην Τουρκία και σήμερα είναι κατεστραμμένες, δεν μπορεί να γίνει πιστευτή. Ο Τούρκος πρωθυπουργός καθώς και άλλοι πολιτικοί στις δημόσιες ομιλίες τους χρησιμοποιούν κατά κόρον την αναστύλωση του Σουρπ Χατς θέλοντας να αποδείξουν την αλλαγή της συμπεριφοράς τους προς τους χριστιανικούς λαούς της Τουρκίας. Εμείς δεν πρέπει να πέσουμε σ’ αυτή την παγίδα.

Η αναστύλωση ναών και η αλλαγή της χρήσης σε μουσεία ή πολιτιστικά κέντρα φέρνει για εμάς αντίθετα αποτελέσματα. Ο πιστός που προσευχόταν και άναβε το κερί του και θεωρούσε ιερό μέρος τη μισογκρεμισμένη εκκλησία, τώρα ο φυλασσόμενος χώρος του το απαγορεύει. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για τους κρυπτο-Αρμένιους.

Στην ενδιαφέρουσα κουβέντα μας, παρότι είπαμε πολλά υπήρξαν θέματα που δεν προλάβαμε να αγγίξουμε στη συζήτησή μας. Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να συμπληρώσετε;

Για εμάς είναι σημαντικό η δουλειά που κάνουμε, οι έρευνες για την ιστορία, τους ανθρώπους, τον πολιτισμό της δυτικής Αρμενίας να είναι εύκολα προσβάσιμες για όλους όσους θέλουν να ενημερώνονται γι’ αυτά τα θέματα.

Άλλωστε αυτή είναι και η αποστολή μας.

Έχουμε δημιουργήσει ένα πολύ πλούσιο site στην αρμενική και τουρκική γλώσσα - www.akunq.net/am/ και www.akunq.net/tr/ αντίστοιχα - με θέματα που περιλαμβάνουν από την τοπική κουζίνα έως την ιστορία, την πολιτική, τη θρησκεία, καθώς και συνεντεύξεις. Αλλά το σημαντικότερο, έχουμε πολλά θέματα για την καθημερινότητα των Αρμενίων στην περιοχή.

Ελπίζουμε για πολλούς το site αυτό να είναι η αφετηρία για την επαφή και τη μελέτη ενός μεγάλου μέρους της ιστορικής μας πατρίδας.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Ιανουάριος-Μάρτιος 2011

Είναι ένα πρόσωπο που προφανώς δεν χρειάζεται συστάσεις. Ο Σάββας Καλεντερίδης συνέδεσε το όνομα του με την υπόθεση Οτζαλάν αλλά οι γνώσεις, η εμπειρία του και οι τοποθετήσεις του εκτείνονται και αφορούν τόσο στις ελληνοτουρκικές σχέσεις όσο και τα δρώμενα στην ευρύτερη γεωπολιτική περιοχή της Ανατολής.

Στη συνέντευξη που παραχώρησε στα Αρμενικά αναφέρεται στο βαθύ κράτος της Τουρκίας, στην ανάμειξη των Η.Π.Α, στο Αρμενικό ζήτημα, στη σημασία του έθνους-κράτους για τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας και φυσικά στην υπόθεση Οτζαλάν που αποτέλεσε και τον λόγο να αλλάξει επαγγελματική πορεία.

«Η ίδια μας η ιστορία, μας δίνει το δικαίωμα της αυτοσυντήρησης και αυτοάμυνας»

Είστε γνωστός στο ευρύτερο κοινό από την υπόθεση του Οτζαλάν. Θεωρείτε ότι η τροπή των γεγονότων εκείνη την περίοδο άλλαξε τις “ισορροπίες” και επηρέασε την εξέλιξη των ελληνοτουρκικών σχέσεων;

Είναι γεγονός ότι το κουρδικό, από το 1983 μέχρι το 1999, αποτέλεσε ένα στοιχείο που επηρέασε ουσιωδώς τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Άλλωστε , οι ελληνικές κυβερνήσεις στήριζαν πολιτικά τον αγώνα των Κούρδων, όπως και οι έλληνες πολίτες ή ακόμη και ο απόδημος ελληνισμός.

Μετά την παράδοση του Οτζαλάν, η ελληνική εξωτερική πολιτική έκανε μια στροφή 180 μοιρών. Ενδεχομένως να είχαν ωριμάσει και οι συνθήκες για κάτι τέτοιο και απλά η σύλληψη του Οτζαλάν και οι σεισμοί να ήταν το έναυσμα αλλά και ο καταλύτης για τις αλλαγές που είδαμε τα επόμενα χρόνια. Ίσως να ήταν και τα νέα πρόσωπα που προέκυψαν με την ανάληψη της εξουσίας από τον Κώστα Σημίτη, τα οποία είχαν μια διαφορετική προσέγγιση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις,

Ποια η άποψή σας για το Νέο-Οθωμανικό πρόσωπο και τον υποτιθέμενο διαμελισμό της γειτονικής χώρας;

Καταρχάς πρέπει να παραδεχτούμε ότι η Τουρκία είναι μια μεγάλη χώρα, με έντονο πληθυσμιακό δυναμικό και με παραγωγικές δομές- τόσο σε επίπεδο πρωτογενούς όσο και δευτερογενούς τομέα. Το διαπιστώνουμε από τις εξαγωγές της, που ξεπερνούν τα 120 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα -πληθυσμιακά, οικονομικά καθώς και με το γεωπολιτικό της μέγεθος. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να πει, ποιο από όλα αυτά είναι το μεγαλύτερο πρόβλημά της .

Πιστεύω ότι η καινούργια κατεύθυνση που έδωσε η παρουσία του Νταβούτογλου στην κορυφή της τουρκικής διπλωματίας, είναι ένα θέμα που ασφαλώς αξίζει να το παρακολουθούμε και να το εξετάζουμε τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε διεθνές.

Θεωρώ, επίσης, ότι έχει υπερεκτιμηθεί το φαινόμενο του νέο-οθωμανισμού  και ιδιαίτερα του Νταβούτογλου. Πιστεύω δε, ότι επί της ουσίας η έννοια του νέο-οθωμανισμού είναι κάτι ανάλογο με ένα άδειο σακί. Διότι αν διαβάσει κανείς όχι ως ειδήμον αλλά ως απλός αναγνώστης το βιβλίο του Νταβούτογλου και παρατηρήσει τη φρασεολογία του, θα διαπιστώσει ότι υπάρχει ένας πολιτικός πρωτογονισμός στην ουσία των λεγομένων του ανδρός. Όσον αφορά σε αυτόν καθ’ αυτόν τον νέο-οθωμανισμό, βλέπει κανείς ότι η Τουρκία προσπαθεί με την κυβέρνηση Ερντογάν - που είναι μετριοπαθείς ισλαμιστές- να μετατρέψει σε πλεονέκτημα ένα σοβαρότατο μειονέκτημα που έχουν ως χώρα και ως λαός. Δηλαδή το έλλειμμα πολιτισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και πολιτισμικά ζητήματα της πίστης στο Ισλάμ.

Σε ποια στοιχεία βασίζετε τη συγκεκριμένη άποψη;

Ενδεικτικό είναι ότι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν λειτουργούσε ίσως κανένα πανεπιστήμιο, με εξαίρεση τις τελευταίες δεκαετίες. Επιπλέον οι μουσουλμανικές κοινωνίες δεν είχαν καν σχολειά για τα παιδιά τους, εκτός από τους Μεντρεσέδες (θεολογικά σχολειά όπου κατά βάση διδάσκεται το Κοράνι) .

Από την άλλη, η Οθωμανική Αυτοκρατορία χαρακτηρίστηκε ως ένας καταστροφέας πολιτισμών. Έρχεται λοιπόν αυτό το πολιτισμικό και γεωπολιτικό αβαθές της Τουρκίας, και προσπαθεί να σβήσει τις αρνητικές μνήμες και να αναδείξει τις όποιες θετικές προκειμένου να χτίσει το ιδεολόγημα του νέο-οθωμανισμού. Τη στιγμή που η περιοχή στην οποία θέλει να εφαρμόσει αυτή τη πολιτική- δηλαδή τα πρώην όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας- βρίθει από λαούς με πολύ βαρύ πολιτισμό, όπως είναι οι Αρμένιοι, οι Έλληνες, οι Ασσύριοι, οι Κούρδοι ή οι Αλεβίτες, που είναι και οι αυτόχθονες κάτοικοι της Ανατολής. Έρχεται λοιπόν ο κ. Νταβούτογλου να μιλήσει σε αυτούς τους λαούς με τον τόσο πλούσιο πολιτισμό, για γεωπολιτικό, ιστορικό και πολιτισμικό βάθος. Προφανώς «ξεχνάει» ότι οι Τούρκοι ήρθαν στην Ανατολή χωρίς να έχουν γραφή. Για αυτό δανείστηκαν για δυο αιώνες τη γραφή των Ιρανών, στη συνέχεια των Αράβων και από το 1926 έως το 1928 τη λατινική γραφή που στην απαρχή της ήταν και ελληνική. Άρα ασφαλώς και θα πρέπει να δίνουμε τη βαρύτητα που αρμόζει στην τουρκική εξωτερική πολιτική και ιδιαίτερα στο φαινόμενο του νέο-οθωμανισμού, όχι όμως και να το υπερεκτιμούμε.

Από την μια το «αβαθές» της Τουρκία και από την άλλη το βαθύ κράτος. Ποιος όμως θεωρείτε ότι έχει τον έλεγχο του τουρκικού κράτους λαμβάνοντας υπόψη και το σκάνδαλο Εργενεγκόν.

Καταρχήν, βαθύ κράτος είναι οι μηχανισμοί οι οποίοι κινούνται έξω από κάθε έννοια του Κράτους Δικαίου και η κινητήρια δύναμή τους είναι οι στόχοι και οι σκοποί του τουρκικού ή κεμαλικού εθνικισμού.

Το βαθύ κράτος είναι ένα φαινόμενο το οποίο υπήρχε από την περίοδο τον Νεοτούρκων. Στη συνέχεια ισχυροποιήθηκε την περίοδο του Μουσταφά Κεμάλ. Το βαθύ κράτος συνέχισε να υπάρχει και να είναι πολύ ισχυρό και κατά τη διάρκεια του Αντνάν Μεντερές.

Από τότε που άρχισε να κάνει φανερή την παρουσία του και την επιρροή του ο αμερικανικός παράγοντας στην Τουρκία- εννοώ το πρώτο πραξικόπημα που έγινε το 1960, το δεύτερο το 1971 και το τρίτο το 1980-, το βαθύ κράτος άρχισε να ελέγχεται κατά κάποιο τρόπο από αντίστοιχους μηχανισμούς της αμερικανικής διοίκησης.

Αυτό μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 90. Μετά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, άρχισε να φαίνεται στον ορίζοντα πιο καθαρά η πρόθεση των ΗΠΑ για την ίδρυση ενός κουρδικού κράτους στο Β. Ιράκ. Γιατί τότε άρχισε να δρα η «Provide Comfort», δύναμη ισχυρή με έδρα το Ινσιρλίκ των Αδάνων. Μάλιστα η αεροπορική βάση του Ινσιρλίκ είναι οικοδομημένη πάνω σε κτήματα Αρμενίων που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας. Όταν λοιπόν άρχισε να βλέπει το βαθύ κράτος- δηλαδή οι εθνικιστικές και κεμαλικές δομές της Τουρκίας- ότι σταδιακά γίνεται πράξη η ίδρυση ενός κουρδικού κράτους στο Β. Ιράκ, διέβλεψε πως αυτό για την Τουρκία σημαίνει αργά ή γρήγορα και δικό της διαμελισμό. Και αν όχι διαμελισμό, στο δια ταύτα αδυναμία ελέγχου του κουρδικού με τις μεθόδους και τους τρόπους που το έλεγχαν μέχρι τότε.

Γιατί αν ιδρυθεί ένα κράτος στο Β. Ιράκ και εκδίδονται διαβατήρια που λένε Κουρδιστάν, τότε είναι προφανές ότι οι Κούρδοι της Τουρκίας, εφόσον αντιμετωπίζουν προβλήματα, θα περάσουν τα σύνορα και θα πάνε στο δικό τους κράτος. Και αυτό για την Τουρκία σημαίνει μπελάδες σε σχέση με το Κουρδικό.

Αυτή ήταν και η αφορμή ώστε το βαθύ κράτος της Τουρκίας να επιχειρήσει να απαλλαγεί από το σφιχταγκάλιασμα των ΗΠΑ;

Βεβαίως. Γιατί μέχρι τότε βαθύ κράτος και ΗΠΑ πήγαιναν μαζί. Να σας θυμίσω, ότι τα κεφάλαια για το επιχειρησιακό σκέλος του βαθέως κράτους του τουρκικού ΓΕΕΘΑ τα πλήρωνε η JASMAD και μάλιστα την περίοδο που έγιναν τα Σεπτεμβριανά το 1955.

Οι μηχανισμοί που αναμείχθηκαν στα γεγονότα, χρηματοδοτήθηκαν από τις ΗΠΑ και κατά την άποψή μου όλα έγιναν εν γνώση τους. Τότε άρχισε σταδιακά το βαθύ κράτος να προσπαθεί να βρει τρόπους να απαγκιστρωθεί από το σφιχταγκάλιασμα των ΗΠΑ.

Όταν πλησίαζε η επιχείρηση ανατροπής του Σαντάμ Χουσεΐν - που θα έδινε και το οριστικό κτύπημα στο εθνικό κράτος του Ιράκ-, οι Τούρκοι αντιλήφθηκαν ότι τα πράγματα οδηγούνταν σε ένα ομοσπονδοποιημένο Ιράκ, άρα και πιο κοντά στην ανεξαρτησία των Κούρδων. Τότε άρχισε να ριζοσπαστικοποιείται το βαθύ κράτος στην Τουρκία και προέκυψαν οι ανοικτές συγκρούσεις μεταξύ των Αμερικανών και των Τούρκων σε αυτό το ζήτημα. Ακριβώς εκείνη την περίοδο οι Αμερικανοί έψαξαν και αναζήτησαν αξιόπιστο συνομιλητή και συνεργάτη τους στην Τουρκία, αφού πια οι στρατηγοί ελεγχόμενοι και αυτοί από το βαθύ κράτος εξέφρασαν -με έντονο τρόπο πολλές φορές- τη δυσπιστία τους απέναντι στον αμερικανικό παράγοντα. Και τον βρήκαν στη διάσπαση του κόμματος του Ερμπακάν και στην ηγετική ομάδα που εξέφραζε το «νέο» στο τουρκικό Ισλάμ. Δηλαδή στην τριάδα Ερντογάν, Γκιουλ και Μπουλέντ Αρίντ. Η στήριξη των Αμερικανών ήταν το στοιχείο που τους ανέβασε στην εξουσία.

Φυσικά, υπήρχε και η βούληση του λαού.

Ναι. Από εκεί και έπειτα ισχυροποιήθηκε σε τέτοιο βαθμό ο Ερντογάν και το κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης που μπόρεσε να τα βάλει με το βαθύ κράτος ή τουλάχιστον με εκείνο το βαθύ κράτος που απειλούσε τον ίδιο και φαινόταν ότι δεν είναι διατεθειμένο να αποδεχτεί την αμερικανική πολιτική στο Κουρδικό ζήτημα, ιδιαίτερα στο Β. Ιράκ.

Ωστόσο, το βαθύ κράτος και οι μηχανισμοί του είναι τρόπος ζωής στην Τουρκία και παραμένουν εξίσου άγριοι για τους εναπομείναντες Αρμένιους, κρυπτο-Αρμένιους ή φανερούς Αρμένιους, για τους Ασσύριους και για τους Έλληνες. Σας υπενθυμίζω ότι η υπόθεση Ντινκ δεν έχει διαλευκανθεί. Με άλλα λόγια δεν έχουν καθίσει στο σκαμνί οι ιθύνοντες εγκέφαλοι της δολοφονίας του. Μπορεί έκτοτε να άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο το βαθύ κράτος συμπεριφέρεται απέναντι στο διαφορετικό και ό,τι θεωρεί επικίνδυνο αλλά ουσιαστικά πήρε καινούργια μορφή και πλέον αντί από το στρατό, ελέγχεται απόλυτα από τον ίδιο τον Ερντογάν και από το κόμμα του.

Θεωρείτε λοιπόν πιθανόν ότι κάποτε θα τιμωρηθούν οι υπεύθυνοι για τη δολοφονία του Χράντ Ντινκ;

Πιθανόν να φτάσουμε κάποια στιγμή σε ένα επίπεδο «διαλεύκανσης». Δηλαδή ίσως ο τότε Διοικητής της Στρατοχωροφυλακής της Τραπεζούντας να τιμωρηθεί. Όμως είναι αδιανόητο - ιδιαίτερα στην Τουρκία - να δρούσε μόνος του. Πήρε εντολές σε κεντρικό επίπεδο και νομίζω ότι σε αυτές τις δομές δεν υπάρχει καμία περίπτωση να φθάσει η κυβέρνηση του Ερντογάν και η τουρκική δικαιοσύνη.

Η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία των Αρμενίων και Ελλήνων, με ποιους τρόπους εκτιμάτε ότι επηρεάζει τις σχέσεις της με τις γειτονικές της χώρες, αλλά και τη διαδικασία ένταξή της στην Ε.Ε.;

Παρεμπιπτόντως, σήμερα διάβαζα ένα άρθρο στην εφημερίδα Δημοκρατία με τίτλο «Νέος Σαντάμ ο Ερντογάν;» Θα έλεγα ότι ο Ταγίπ Ερντογάν για αρκετά χρόνια κατόρθωσε και δημιούργησε ελπίδες στη Δύση και την Ελλάδα, ότι δηλαδή μπορεί να είναι ο ηγέτης που θα φέρει τη δημοκρατία στην Τουρκία. Ήταν πραγματικά αρκετά πειστικός και έκανε αρκετά βήματα προς το εσωτερικό της Τουρκίας στην κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού. Όμως στο ζήτημα της Γενοκτονίας ο Ερντογάν έδειξε το πραγματικό του πρόσωπο. Υποδεχόμενος τον Μπεσίρ, τον διεθνώς καταζητούμενο ηγέτη του Σουδάν, είχε το θράσος να δηλώσει πως οι μουσουλμάνοι δεν διέπραξαν ούτε και διαπράττουν γενοκτονίες. Και συνέχισε με εξαιρετική θρασύτητα να λέει αθλιότητες, όπως ότι γενοκτονίες διέπραξαν οι Αρμένιοι και οι Έλληνες που σκότωσαν αθώους μουσουλμάνους. Και όλα αυτά τη στιγμή που πατάει στη γη, που είναι ένα απέραντο νεκροταφείο θυμάτων από τις γενοκτονίες που έχει διαπράξει η Τουρκία.

Ξέρετε διαβάζω για τις περιοχές του Καρς, του Αρνταχάν, του Ερζερούμ, μήπως βρω ειδήσεις να βάλω στην «Ποντιακή Γνώμη»- στην εφημερίδα που εκδίδω- και σχεδόν κάθε μήνα διαπιστώνω πως όταν κάνουν εκσκαφές για δρόμους ή για σχολεία, βρίσκουν ομαδικούς τάφους. Όπου και να σκάψεις στην Τουρκία βρίσκεις «ξεχασμένους» νεκρούς.

Υπό ποιες προϋποθέσεις θα αναγκαστεί η Τουρκία να παραδεχτεί τα εγκλήματα αυτά;

Παρότι σε άλλους τομείς δείχνει μια μετριοπάθεια, στο συγκεκριμένο ζήτημα η Τουρκία θα αναγκαστεί να αποδεχθεί τα εγκλήματα που έκανε εναντίον των Χριστιανών της Ανατολής μόνο όταν βρεθεί σε κατάσταση αδυναμίας και μόνο όταν ο ίδιος ο τουρκικός λαός αρχίσει και πιέζει την τουρκική κυβέρνηση να εξιλεωθεί απέναντι στα θύματα του σκοτεινού παρελθόντος της χώρας. Θεωρητικά, καλά κάνουμε και αναζητούμε τους συμμάχους μας στο εξωτερικό. Βέβαια, ιδιαίτερα εσείς οι Αρμένιοι, έχετε πολλάκις διαπιστώσει ότι άνθρωποι που πληρώνονται αδρά στις ΗΠΑ, σας πούλησαν στην κυριολεξία στο παρά πέντε. Δεν νομίζω πως είμαι αιθεροβάμων, όμως θεωρώ ότι οι πιο αξιόπιστοι σύμμαχοί και πραγματικοί μας φίλοι βρίσκονται στο εσωτερικό της Τουρκίας.

Και αυτό, γιατί πράγματι υπάρχουν τούρκοι πολίτες που θέλουν να απαλλαγούν από το άγχος και από το στίγμα των γενοκτόνων.

Πώς θα σχολιάζατε την επίσκεψη του έλληνα πρωθυπουργού στο Ερζερούμ και ποια η γνώμη σας για τα σενάρια συνεκμετάλλευσης στο Αιγαίο;

Καταρχάς, σχετικά με την επίσκεψη του έλληνα πρωθυπουργού στο Ερζερούμ, να σημειώσουμε ότι τουλάχιστον σε εκφραστικό επίπεδο οι δηλώσεις του ήταν απρόσμενα σωστές. Θα έλεγα και επιθετικές, αν λάβουμε υπόψη ότι ήταν φιλοξενούμενος και όμως τις έκανε ενώπιον του διπλωματικού σώματος της Τουρκίας. Έτσι κατά βάση ακύρωσε στο σύνολό της την τουρκική εξωτερική πολιτική. Από την άλλη, μπορεί ο ελληνικός λαός σε σχέση με την οικονομία να έχει ολισθήσει στις τελευταίες θέσεις τις Ευρωπαϊκής Ένωσης και η ποιότητα της δημοκρατίας μας να μην τον κολακεύει, όμως δεν πρόκειται να επιτρέψει σε κανέναν πολιτικό να προβεί σε συνεκμετάλλευση του Αιγαίου προτού λυθούν ζητήματα του τύπου, τι ανήκει και σε ποιον.

Κατά τη γνώμη μου συνεκμετάλλευση στο Αιγαίο θα έχουμε, το θέμα είναι με ποιους όρους. Δηλαδή για εκείνα τα κοιτάσματα που βρίσκονται μεταξύ της Λέσβου και των Μικρασιατικών ακτών- αν υπάρχουν-μοιραία θα πάμε σε συνεκμετάλλευση, καθότι εκεί τα ποσοστά έχουν να κάνουν με τις περιοχές που ανήκουν στην Ελλάδα αλλά και στην Τουρκία. Όσον αφορά όμως στα κοιτάσματα που βρίσκονται στη Θάσο ή το κεντρικό Αιγαίο, όποιος Έλληνας τολμήσει να μιλήσει για συνεκμετάλλευση ή να κάνει κίνηση για συνεκμετάλλευση σε τέτοιες περιοχές και το αντιληφθεί ο ελληνικός λαός νομίζω πως δεν θα έχει καλό τέλος.

Σε σχέση με τα αρμενοτουρκικά και τα ελληνοτουρκικά, το φιάσκο των πρωτοκόλλων καθώς και η αποκαλούμενη πολιτική των μηδενικών προβλημάτων, που οδηγεί τελικά;

Αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής- ίσως και ευρύτερων σχεδιασμών- είναι οι κινήσεις εντυπωσιασμού στις οποίες προβαίνει η Τουρκία για τα πρωτόκολλα με τους Αρμενίους ή οι αντίστοιχες κινήσεις για την Ελλάδα. Με άλλα λόγια, η πολιτική των μηδενικών προβλημάτων, παρότι δημιουργεί ελπίδες, στην ουσία και αυτή είναι ένα άδειο σακί όπως ο νέο-οθωμανισμός.

Η Τουρκία επιδιώκει να ισχυροποιήσει τη θέση της στην περιοχή για πολλούς λόγους. Οι δυο πιο σοβαροί είναι αφενός η ενίσχυση του οικονομικού της ρόλου και των σχέσεων της με τις γειτονικές χώρες, μέσα από τη λογική των μηδενικών προβλημάτων. Δηλαδή χωρίς να κάνει ουσιαστικά βήματα για να λυθούν τα προβλήματα, δημιουργεί ένα καλό κλίμα ώστε να προωθήσει και να αυξήσει την οικονομική της επιρροή. Αφετέρου, επιχειρεί να δυσχεράνει και να αποδυναμώσει τη στήριξη από τις γειτονικές της χώρες στο Κουρδικό ζήτημα και την ίδια στιγμή να ενισχύει τις σχέσεις της με το Ιράν και τη Συρία για να μπορέσει να συνθλίψει το κουρδικό στο εσωτερικό της αλλά και να χειριστεί διαφορετικά το Β. Ιράκ.

Το ενεργειακό και οι φυσικοί πόροι, παραμένουν οι βασικοί «παίκτες» στη σκακιέρα φυσικού πλούτου;

Αν και δεν είμαι σε θέση να το στηρίξω με στοιχεία, φαίνεται ότι στο ζήτημα της εκμετάλλευσης των ενεργειακών αποθεμάτων, οι αγορές απαιτούν να ανοίξει ένας καινούργιος γεωγραφικός κύκλος. Δηλαδή θα φύγουμε από την περιοχή της Μέσης Ανατολής και θα πάμε σε εκείνη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου για την εκμετάλλευση των αποθεμάτων. Διότι πλέον ωρίμασαν οι συνθήκες και ο λόγος είναι, ότι μειώνονται τα αποθέματα και οι εκμεταλλεύσιμες περιοχές στη Μέση Ανατολή. Αυτό σημαίνει, ότι αυτή η αναγκαιότητα θα επηρεάσει και τις ισορροπίες και τους γεωπολιτικούς συσχετισμούς στην περιοχή της Νοτιανατολικής Μεσογείου. Μέχρι τις πρόσφατες δεκαετίες, οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί τόσο στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο όσο και το Νοτιοανατολικό Αιγαίο ήταν μάλλον προς την πλευρά της Τουρκίας. Επομένως, δεν ευνοούσαν τα εθνικά συμφέροντα Ελλάδας και Κύπρου.

Αναρωτιέται κανείς εάν όλα αυτά έγιναν για να αποδυναμωθεί η Ελλάδα και η Κύπρος και να μην μπορέσουν να διεκδικήσουν το μερίδιο που τους ανήκει.

Ίσως να έπαιξαν ρόλο τα τεράστια - κατά τα φαινόμενα και κατά τα γραφόμενα- αποθέματα, στο εάν η Τουρκία χρησιμοποιήθηκε ως ένας μοχλός πίεσης ώστε να αποδυναμώσει την Ελλάδα, και η τελευταία για να μπει στο παιχνίδι της εκμετάλλευσης από θέση αδυναμίας, Τώρα όμως φαίνεται ότι οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί αλλάζουν, με δεδομένο ότι τα αποθέματα φυσικού αερίου που βρίσκονται είτε στη κοινή κυπριακή και ισραηλινή περιοχή, είτε στην ελληνική και κυπριακή περιοχή φαίνονται ότι στην ουσία είναι άχρηστα αν δεν υπάρξει τρόπος να μεταφερθούν στις ενεργοβόρες αγορές της Ευρώπης. Μάλλον ο μοναδικός ασφαλής δρόμος προς την Ευρώπη είναι η Κύπρος και η Ελλάδα. Όλοι οι άλλοι λόγω πολιτικής αστάθειας - δηλαδή ο δρόμος Ισραήλ-Λιβάνου-Συρίας-Τουρκίας, είτε Ισραήλ-Αιγύπτου-Τυνησίας - θα είναι αναξιόπιστοι για τις επόμενες πέντε δεκαετίες. Το γεγονός αυτό θα επηρεάσει και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις-η επίσκεψη γερμανού ηγέτη μετά από σαράντα χρόνια, δηλαδή της Μέρκελ, και τα όσα δήλωσε δεν μπορούν να εξηγηθούν αλλιώς. Θέλω να πιστεύω, ότι οι εξελίξεις αυτή τη φορά θα ευνοήσουν τα εθνικά μας συμφέροντα. Όμως για να έχουν όλα αυτά αποτέλεσμα, Κύπρος και Ελλάδα χρειάζονται δυνατές κυβερνήσεις και εγρήγορση σε διπλωματικό και στρατιωτικό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο λαών.

Όσο αφορά στην κατάσταση που βιώνει η Ελλάδα σήμερα αλλά και σύμφωνα με τα όσα αναπτύξατε, θα ήταν παράτολμο να συμπεράνουμε ότι η κρίση είναι τεχνητή;

Όπως ανέφερα, τις προηγούμενες δεκαετίες δεν επιτράπηκε στην Ελλάδα να ελέγξει απολύτως το Αιγαίο και το χώρο που την ενώνει με την Κύπρο, γιατί αν το έκανε θα μπορούσε να διεκδικήσει με άλλους όρους τα ποσοστά που της αναλογούν σε τετριμμένα ζητήματα. Επίσης, εάν η Ελλάδα ήταν μια χώρα που δεν είχε το ΔΝΤ στο κεφάλι της και διέθετε και οικονομική ευρωστία, πάλι θα μπορούσε να διαπραγματευτεί το μερίδιο με διαφορετικούς όρους. Όμως ο νους του ανθρώπου πάει ακόμα και στο ότι όλη αυτή η κατάσταση της ουσιαστικής πτώχευσης της Ελλάδας, ίσως και να δημιουργήθηκε από ορισμένους παράγοντες, προκειμένου να μπορούν να μας χειριστούν καλύτερα στο ζήτημα αυτό. Όμως αυτά δεν μπορεί κανείς να τα ισχυριστεί με στοιχεία. Είναι όμως εύλογες σκέψεις.

Διανύουμε το 2011. Έννοιες όπως η Εθνική Κυριαρχία ακούγονται κάπως παράξενα. Μήπως έχει ξεπεραστεί πλέον αυτός ο όρος;

Όχι, δεν έχει. Είναι αλήθεια ότι το κράτος- έθνος ή καλύτερα το εθνικό κράτος δοκιμάζεται. Όχι γιατί υπάρχουν κάποιοι μηχανισμοί που βάλουν εναντίον του έθνους-κράτους, αλλά γιατί εξελίσσεται ο κόσμος και γενικότερα η ανθρωπότητα. Αν και δεν μπορούμε να πούμε το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα σε 50 ή 100 χρόνια και ποια θα είναι η μετεξέλιξή.

Όμως, κοιτώντας την ιστορία των λαών μας, θεωρώ ότι θα πρέπει να υποστηρίξουμε όσο είναι δυνατόν την έννοια του έθνους-κράτους, αλλά και τις δομές του, γιατί αυτό προστατεύει τα έθνη τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο που διανύουμε. Όπως, επίσης, καλό θα ήταν να λάβουμε και όποια άλλα μέτρα χρειάζονται χωρίς να μπούμε σε ξενοφοβικές ή εθνοφοβικές λογικές, προκειμένου να προστατεύσουμε και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του λαού και του έθνους μας. Επομένως οι έννοιες του έθνους αλλά και του εθνικού κράτους και τις εθνικής κυριαρχίας υπάρχουν. Οφείλουμε να τις υποστηρίξουμε παραμένοντας όμως ανοικτοί και στις επιρροές της παγκόσμιας κοινωνίας. Ζούμε σε μια παγκόσμια κοινωνία, δεν πρέπει να είμαστε φοβικοί απέναντι στην παγκοσμιοποίηση, ταυτόχρονα όμως έχει σημασία να φροντίσουμε να προστατεύσουμε την ιδιοπροσωπία μας.

Ο Σάββας Καλεντερίδης υπηρέτησε την πατρίδα Ελλάδα. Όμως, το Μάρτιο του 2000, παραιτηθήκατε από τις τάξεις του Ελληνικού Στρατού με το βαθμό του αντισυνταγματάρχη. Πώς ένας άνθρωπος αυτού του βεληνε-κούς αλλάζει πορεία και δραστηριο-ποιείται στον εκδοτικό οίκο;

Θα σας εξηγήσω. Όταν ολοκληρώθηκε η τραγωδία του Οτζαλάν, αποφάσισα ότι δεν θέλω πια να συνεχίσω. Το πρώτο πράγμα που μου ήρθε στο μυαλό ήταν να κάνω αυτό που δεν είχε κάνει άλλος μέχρι τότε. Ή έστω αυτό που θεωρούσα ότι έπρεπε να γίνει σε αυτόν τον τομέα. Κι έτσι, «γεννήθηκε» ο εκδοτικός οίκος Ινφογνωμων. Αρχίσαμε να εκδίδουμε οδηγούς για την Ανατολή, την κάτω Ιταλία, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, ενώ έχουμε ένα μισοέτοιμο οδηγό για την Αρμενία, τη Συρία και τη Λιβύη. Πιστεύω ότι θα επεκταθούμε και σε όλες αυτές τις περιοχές της Ανατολίας, του Πόντου, του Καυκάσου, της Μέσης Ανατολής και της Μεσογείου.

Αυτή η ανάγκη σας ήταν ένα είδος έμπνευσης ή υπήρχε από παλιά;

Όταν υπηρετούσα στην Τουρκία, ένοιωσα την ανάγκη να γυρίσω όλη την Ανατολή, όχι όμως ως απλός επισκέπτης. Προσδοκούσα να γνωρίσω την ιστορία, τα μνημεία, τους πολιτισμούς και τους λαούς που έζησαν στη κάθε περιοχή. Αυτό με ώθησε στο να ανατρέξω σε βιβλία ή σε ταξιδιωτικούς οδηγούς. Τότε διαπίστωσα ότι δεν υπήρχε ένα φυλλάδιο, ούτε ένας χάρτης στα ελληνικά για την Ανατολή- που πιστεύω ότι είναι και η μήτρα του ελληνικού πολιτισμού.

Αν δείτε το οδηγό μας «Ιωνία», θα κατανοήσετε τι λέω. Επίσης, όταν ταξιδεύαμε είτε επίσημα είτε ανεπίσημα στους αρχαιολογικούς χώρους, εκεί ο επισκέπτης διαπίστωνε το βιασμό της ιστορικής αλήθειας από τους τούρκους ξεναγούς. Ήταν αδύνατο να κρατήσεις την ψυχραιμία σου με τις αθλιότητες και τα ψεύδη που έλεγαν, είτε στους ξένους είτε στους Έλληνες. Μέσα από αυτή τη διαδικασία γνώρισα την Ανατολή. Διάβασα πολύ, και τότε γεννήθηκε μέσα μου η πεποίθηση ότι πρέπει να εκδοθούν ιστορικοί ταξιδιωτικοί οδηγοί για αυτή την περιοχή που να απεικονίζουν δίκαια την ιστορική αλήθεια, συμπεριλαμβάνοντας και την οθωμανική ιστορία, όχι μόνο την αρμενική και την ελληνική. Και ταυτόχρονα να είναι πραγματικοί οδηγοί για τους έλληνες επισκέπτες. Και στο μέλλον ευελπιστώ αυτοί οι οδηγοί να μεταφραστούν και στα αγγλικά για να μπορέσουμε να επεκτείνουμε την αλήθεια και στο αγγλόφωνο κοινό. Επαναλαμβάνω, δεν θα έλεγα τους οδηγούς μας ελληνοκεντρικούς, αλλά αληθο-κεντρικούς. Δηλαδή είναι ιστορικοί ταξιδιωτικοί οδηγοί που απεικονίζουν την ιστορική αλήθεια με ό,τι αυτό σημαίνει.

Χαρακτηρίσατε την ολοκλήρωση της υπόθεσης Οτζαλάν ως τραγωδία. Κλείνοντας λοιπόν τη συνέντευξη με τον ίδιο τρόπο που την ξεκινήσαμε, θεωρείτε ότι θα μπορούσε να πάρει διαφορετική τροπή και να έχει διαφορετικό τέλος η υπόθεση για τον κούρδο ηγέτη;

Ασφαλώς και θα μπορούσε να πάρει άλλη τροπή. Αυτό όμως υπό δύο προϋποθέσεις. Αφενός ψύχραιμη και αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης που δεν έγινε, αφετέρου μια άλλη πολιτική φιλοσοφία και στάση ζωής των πολιτικών που αναμείχθηκαν, απέναντι στους Τούρκους και στην όλη ιστορία. Εάν υπήρχαν αυτά τα δύο, με μεγάλη ευκολία θα μπορούσαμε να διαχειριστούμε διαφορετικά το όλο θέμα άσχετα αν στη συνέχεια ο Οτζαλάν κατέληγε ή όχι στη φυλακή. Πάντως ο ελληνικός παράγοντας μπορούσε να μην έχει καμία απολύτως ανάμιξη σε αυτό. Αν οι πολιτικοί ήξεραν τι έκαναν, δεν θα τηρούσαν αυτή τη στάση απέναντι σε αυτό το μείζων ιστορικό ζήτημα.

Θα θέλατε να προσθέσετε κάτι τελευταίο στην ενδιαφέρουσα κουβέντα μας;

Θα ήθελα να σημειώσω, ότι οι λαοί της Ανατολής στη διάρκεια της ιστορίας των τελευταίων τριών χιλιάδων ετών, παρότι είχαν προβλήματα στη συμβίωσή τους και πέρασαν πολέμους, το μεγαλύτερο διάστημα συνυπήρξαν ειρηνικά και συνεργάστηκαν. Ο παράγοντας που χάλασε την αρμονία στην Ανατολή ήταν ο Τουρκισμός.

Πιστεύω, ότι η Ανατολή για εμάς που είμαστε παιδιά της πρέπει να αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος και η βούλησή μας να είναι προς την κατεύθυνση να ξανανθίσει. Δεν εννοώ ότι πρέπει όλοι οι λαοί να συνασπιστούμε για να νικήσουμε τους Τούρκους. Όμως είναι απαραίτητη η συνεργασία των λαών της Ανατολής για να νικήσουμε το σωβινισμό και τη νοοτροπία που γεννά γενοκτονίες, εθνοκαθάρσεις και βία.

Η ίδια μας η ιστορία, μας δίνει το δικαίωμα της αυτοσυντήρησης και αυτοάμυνας. Μάλιστα θα έλεγα, ότι δεν είναι απλά δικαίωμα αλλά και υποχρέωσή μας. Για αυτό οφείλουμε Αρμένιοι, Ασσύριοι, Κούρδοι, Έλληνες ,Λάζοι και όλοι οι λαοί της Ανατολής να ψάξουμε και να βρούμε ένα κοινό δρόμο.

Ο Σάββας Καλεντερίδης γεννήθηκε στη Βέργη Σερρών το 1960. Το 1977 εισήλθε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε το 1981, ως ανθυπίλαρχος. Υπηρέτησε σε διάφορες μονάδες των τεθωρακισμένων και των καταδρομών και σε κρίσιμες θέσεις στο εξωτερικό. Το Μάρτιο του 2000, ενώ φοιτούσε στην Ανωτάτη Σχολή Πολέμου, παραιτήθηκε από τις τάξεις του Ελληνικού Στρατού, με το βαθμό του αντισυνταγματάρχη. Από το φθινόπωρο του 2000 ίδρυσε και διευθύνει τον εκδοτικό οίκο Ινφο-Γνώμων. Με το ψευδώνυμο Κώστας Νικοπολίδης μετέφρασε από τα τουρκικά και επιμελήθηκε την έκδοση του βιβλίου “Κράτος συμμορία”, Εκδόσεις Τουρίκη, ενώ μετέφρασε από τα τουρκικά και την “Έκθεση Σουσουρλούκ”, που συμπεριλήφθηκε στο ομώνυμο βιβλίο των Εκδόσεων Α.Α. Λιβάνη. Σε συνεργασία με το ίδρυμα “Φίλοι Λαογραφικού Μουσείου Μέλπως Μερλιέ” συμμετείχε και προλόγισε την έκδοση του διπλού CD “Τραγούδια του Πόντου, Ηχογραφήσεις του 1930” και του CD “Τραγούδια από τις παράλιες πόλεις του Πόντου και της Μικράς Ασίας». Αναλύσεις και άρθρα του με κύριο θέμα την Τουρκία και άλλα περιφερειακά ζητήματα, έχουν δημοσιευθεί στις εφημερίδες “Κυριακάκτικη Ελευθεροτυπία” και “Παρόν” και στα περιοδικά “Άμυνα και διπλωματία”, “Απόρρητο Δελτίο” και “Διπλωματία”.

{jgototop}{/jgototop}

Yerkir Media ο οποίος εκπέμπει και δορυφορικά

Στην Λούση Οννικιάν-Σαχινιάν

Τεύχος: Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2010

Η τηλεόραση στην Αρμενία δεν έχει καμία σχέση με την κοινωνία

Παρουσιάστε μας, σας παρακαλώ τον χάρτη των τηλεοπτικών καναλιών στην Αρμενία σήμερα.

Τα κανάλια διακρίνονται ανάλογα με τον πολιτικό τους προσανατολισμό και ανάλογα με τα ενδιαφέροντά τους. Από πολιτικής πλευράς, μπορώ να πω ότι τα περισσότερα από αυτά ακολουθούν την κυβερνητική γραμμή, τη γραμμή των μεγάλων επενδυτών, δηλαδή της ολιγαρχίας. Γι’ αυτό το λόγο η συντριπτική πλειοψηφία των καναλιών που ασκούν κάποια πολιτική κι έχουν πολιτική ειδησεογραφία ακολουθούν την πολιτική της κυβέρνησης. Δεν μιλάμε, φυσικά για τις προεκλογικές περιόδους, οπότε κάθε κανάλι υποστηρίζει τον έναν ή τον άλλο υποψήφιο. Υπάρχουν ένα δύο κανάλια που έχουν συγκεκριμένο πολιτικό στόχο και λειτουργούν πιο ανεξάρτητα από την κυβερνητική πολιτική, και άλλα, όπως το Γεργκίρ Μέντια το οποίο χωρίς να θέλω να περιαυτολογήσω, διατηρεί ανοιχτή τη συχνότητά του σε διάφορες πολιτικές κατευθύνσεις. Ως προς τα ενδιαφέροντα των καναλιών, διάφοροι αντικειμενικοί και υποκειμενικοί λόγοι τα ωθούν να διαθέτουν πολύ λιγότερο χώρο στην πολιτική, την οικονομία, τα κοινωνικά θέματα και περισσότερο σε ελαφρές εκπομπές τύπου σόου (θεάματος), σε ταινίες, σε χαμηλού επιπέδου σήριαλ, με τα οποία προσπαθούν να προσελκύσουν τους τηλεθεατές.

Με ποιον τρόπο δηλαδή θα αξιολογούσατε την ποιότητα των προσφερόμενων προγραμμάτων και πώς συγκρίνονται τα σημερινά προγράμματα με αυτά των προηγούμενων ετών;

Η τηλεόραση στην Αρμενία δεν έχει καμία σχέση με την κοινωνία. Δηλαδή, οι δυσκολίες, τα σημαντικά θέματα που απασχολούν τους απλούς πολίτες, τα οικονομικά, τα κοινωνικά, τα πολιτιστικά, θέματα απόδοσης δικαιοσύνης, διαφθοράς, δεν απεικονίζονται. Η τηλεόραση είναι ένα ζαχαρωτό, με όμορφο περιτύλιγμα, όπου απεικονίζονται μόνο οι πλούσιοι, μόνο τα σκάνδαλα και τα κουτσομπολιά, δηλαδή όλα αυτά με τα οποία είναι απασχολημένος ο κόσμος σήμερα. Δεν υπάρχει σχεδόν καμιά σχέση ανάμεσα στην τηλεόραση και το κοινό. Έτσι οι άνθρωποι, για να ξεφύγουν από τα προβλήματά τους, συνήθως καταπίνουν αυτό το, να το πω ναρκωτικό, να το πω υπνωτικό, το οποίο αποσπά την προσοχή τους από το πρόβλημα της πληρωμής του ενοικίου, του ηλεκτρικού, των οικογενειακών υποχρεώσεων, των λογαριασμών.

Κατά πόσο είναι λοιπόν ανεξάρτητη η δημοσιογραφία στην Αρμενία σήμερα με αυτά τα δεδομένα;

Δεν είναι ανεξάρτητη, διότι η τηλεόραση, όπως και όλα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διεθνώς, δεν είναι αυτόνομα. Πουθενά στον κόσμο δεν υπάρχουν ανεξάρτητα τηλεοπτικά κανάλια κι εφημερίδες. Κι ο λόγος που δεν είναι ανεξάρτητα είναι ότι η σχέση κέρδους-δαπανών είναι δυσανάλογη. Έτσι λοιπόν, παραμένουν τις περισσότερες φορές εξαρτημένα από τους ιδιοκτήτες, τους επιχειρηματίες, τους πολιτικούς παράγοντες και φυσικά τις κυβερνήσεις, από τις οποίες αποβλέπουν το κέρδος και ό,τι άλλο ήθελε προκύψει.

Τι είδους προγράμματα παράγει σήμερα το Γεργκίρ Μίντια, ποια είναι η θεματολογία του. Οι παραγωγές σας διατίθενται στο κοινό και σε ποια μορφή;

Η αποστολή του Γεργκίρ Μίντια ήταν εξαρχής διαφορετική. Οι ιδρυτές του καναλιού είχαν μια διαφορετική τοποθέτηση. Δεν πρόκειται για κερδοφόρα επιχείρηση, κι αυτό φυσικά ενέχει δυσκολίες. Για παράδειγμα, ενώ το επιτρέπει ο νόμος, εμείς δεν επιτρέπεται να διαφημίζουμε καζίνα ή νυχτερινά κέντρα ή κάποια ύποπτη επιχείρηση, πράγμα που φυσικά δημιουργεί οικονομικά προβλήματα. Αλλά αυτή είναι η πολιτική του καναλιού. Επίσης, δεν αποβλέπουμε αποκλειστικά στην υψηλή τηλεθέαση. Το σλόγκαν μας είναι: «Το Γεργκίρ για τη χώρα» (σ.σ. γεργκίρ σημαίνει χώρα στην αρμενική γλώσσα). Δηλαδή το Γεργκίρ Μίντια για όλη τη χώρα των Αρμενίων και για όλο τον κόσμο. Γι’ αυτό το λόγο η ειδησεογραφία μας δεν περιορίζεται μόνο στα εσωτερικά νέα, μόνο όσα αφορούν την Αρμενία. Όταν δεν υπήρχαν ακόμα δορυφόροι, εμείς προσπαθούσαμε να εξασφαλίσουμε ανταποκριτές σε διάφορες χώρες. Το καταφέραμε, πρώτα στο Λίβανο, έπειτα στο Ιράν. Επίσης, ανταποκριτές μας εμφανίζονταν σε αποστολές σε διάφορες χώρες και ετοίμαζαν ταινίες που αφορούσαν τις διάφορες παροικίες. Όπως για παράδειγμα στην αρμενική παροικία της Ελλάδας, αλλά και στο Ιράν, το Λίβανο, τη Ρωσία. Με αυτόν τον τρόπο προσπαθήσαμε να παρουσιάσουμε στον αρμέ-νιο τηλεθεατή, το άλλο πλουσιότερο κομμάτι του λαού μας για το οποίο γνώριζε πολύ λιγότερα πράγματα. Όταν άρχισε η δορυφορική κάλυψη, αυξήθηκαν και οι υποχρεώσεις μας, αφού τέθηκε πια και το αντίστροφο ερώτημα, να παρουσιάσουμε δηλαδή την Αρμενία στην αρμενική διασπορά. Από την πρώτη στιγμή είχαμε το «Οριζόν», το συνεργαζόμενο κανάλι στις Η.Π.Α., στο οποίο διοχετεύαμε καθημερινά όλη μας την ειδησεογραφία σε απευθείας σύνδεση. Εδώ και ενάμισι χρόνο έχουμε συνεργασία με το κανάλι OTV του Λιβάνου και γενικότερα έχουμε επεκταθεί αρκετά. Τα προγράμματά μας είναι πολιτικο-ειδησεογραφικά. Είμαστε το πιο ειδησεογραφικό κανάλι, με 16 ώρες ειδησεογραφικές εκπομπές. Όσο για τις παραγωγές μας, έχουν τώρα πια μόνιμο χαρακτήρα. Η σειρά «Ας γνωρίσουμε ότι…» έχει περίπου 80 επεισόδια. Ο στόχος ήταν να γνωρίσουν όλοι την Αρμενία εκτός από τα τουριστικά της αξιοθέατα. Ήταν και για μένα προσωπικά μια αποκάλυψη, όταν ο συνεργάτης μας έβγαινε από τον κεντρικό δρόμο και περνούσε μέσα από κάθε χωριό, μελετώντας ένα ένα τα μνημεία. Η σειρά αυτή πωλείται. Έχουμε κι άλλες τέτοιες σειρές, όπως η «Ας θυμηθούμε ποιο είναι» και πολλές άλλες. Τελευταία βραβευτήκαμε από την ένωση συντακτών με το βραβείο καλύτερης εκπομπής. Πρόκειται για μια ταινία-ντοκιμαντέρ μικρού μήκους που αποτελείται από αρχεία, φωτογραφίες, ντοκουμέντα και ταινίες για τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα της ζωής του αρμενικού έθνους συνολικής διάρκειας δύο ετών και 780 εκπομπών σε καθημερινή βάση. Συνήθως αυτά διατίθενται δωρεάν σε εθνικές και πολιτιστικές οργανώσεις των παροικιών. Επίσης, πολύ συχνά πωλούνται και ανταλλάσσονται με άλλα κανάλια. Μια τέτοια περίπτωση ήταν το 1991, όταν διαθέσαμε μαζί με τα πρωτότυπα, αφού τα μεταφέραμε σε ψηφιακή μορφή, στην τηλεόραση του Αρτσάχ, μια ταινία-αρχείο που είχε χαθεί στη διάρκεια των βομβαρδισμών και βρέθηκε εκ των υστέρων τυχαία στα χέρια μας.

Τα δορυφορικά κανάλια λειτουργούν ως επί το πλείστον για τους τηλεθεατές της διασποράς. Έχουν οι διάφορες παροικίες κάποια συμμετοχή στην προετοιμασία των προγραμμάτων; Αν όχι, υπάρχει για το μέλλον μια τέτοια προοπτική;

Στη δική μας περίπτωση, το δορυφορικό πρόγραμμα είναι κατά 90% το ίδιο με αυτό του εσωτερικού καθώς δεν έχουμε άδεια προβολής ταινιών στο δορυφορικό κανάλι. Αντιθέτως, τα υπόλοιπα κανάλια αλλάζουν εντελώς το πρόγραμμά τους. Για μας, ο Αρμένιος που ζει στο Χαλέπι είναι ίδιος με αυτόν που ζει στο Ερεβάν ή στα χωριά. Δεν διαχωρίζουμε τα προγράμματα ειδικά για το δορυφορικό κανάλι όπως για παράδειγμα τις πολιτιστικές εκπομπές ή τα διάφορα σόου. Όσο για τη συνεργασία, ήδη διατηρούμε μόνιμους επαγγελματίες ανταποκριτές στο Λίβανο, την Ουκρανία, τη Γαλλία, την Ουάσιγκτον και την Καλιφόρνια στις Η.Π.Α., τον Καναδά, όπου δεν είναι ακόμα πλήρης η κάλυψη. Υπάρχουν ανταποκρίσεις από την Ιερουσαλήμ, την Κωνσταντινούπολη και την Ελλάδα.

Προσπαθούμε τώρα να διευθετήσουμε το άλλο θέμα, να έχουν δηλαδή οι παροικίες τη δική τους ώρα... Ήδη συνεργαζόμαστε με τις παροικίες της Συρίας, Γαλλίας και Ρωσίας, ώστε να έχουν συγκεκριμένη μόνιμη μέρα και δική τους ώρα στο πρόγραμμα. Επιθυμία μας είναι να έχουν στο μέλλον τη σταθερή τους ώρα και οι διάφορες οργανώσεις μας, το «Χομενετμέν» (σ.σ. αθλητικό σωματείο), ο «Κυανούς Σταυρός», το πολιτιστικό σωματείο «Χαμασκαΐν», αλλά προς το παρόν δεν έχουν γίνει συγκεκριμένα βήματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Να περάσουμε σ’ ένα πολιτικό θέμα. Πώς διαμορφώθηκε η κοινή γνώμη στην Αρμενία μετά την υπογραφή των πρωτοκόλλων με την Τουρκία;

Η εκστρατεία του «όχι» είχε ήδη ξεκινήσει πριν την υπογραφή, κυρίως με πρωτοβουλία του κόμματος Τασνακ-τσουτιούν. Ήταν πολύ λίγοι εκείνοι που υποστήριζαν τα πρωτόκολλα. Ήταν ένας συγκεκριμένος κύκλος ανθρώπων που είχε άμεση εργασιακή εξάρτηση με την κυβέρνηση. Υπήρχε κι ένας κύκλος, συγκεκριμένα ο κύκλος του Λεβόν Τερ Πετροσιάν, ο οποίος ενώ επέκρινε την κυβέρνηση για το χειρισμό άλλων θεμάτων, δεν έλεγε τίποτα για τα πρωτόκολλα, καθώς όλοι αυτοί ήταν πεπεισμένοι ότι αυτό που έπραττε με τα πρωτόκολλα ήταν σωστό. Παρόλα αυτά, υπήρχε μια έντονη πίεση εναντίον της κυβερνητικής πολιτικής που εκφραζόταν με διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις, δημόσιες συζητήσεις. Όλα αυτά οδήγησαν στο πάγωμα των πρωτοκόλλων. Η κοινή γνώμη απαιτούσε μια απάντηση. Τελικά η κυβέρνηση πάγωσε το θέμα, αφού όμως είχε δημιουργηθεί όλη αυτή η αναταρα-χή. Σήμερα, το θέμα έχει παγώσει ακόμα πιο πολύ, αφού δεν συζητιέται πια κι έτσι το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης έχει μειωθεί κατά πολύ. Όχι πως δεν υφίσταται θέμα από πολιτική άποψη πάντα υπάρχει αυτός ο κίνδυνος.

Σήμερα υπάρχει κι ένας άλλος κίνδυνος που είναι αποτέλεσμα της αμερικανικής πολιτικής και των οικονομικών πιέσεων που δημιουργούν ψευδείς εντυπώσεις, με δηλώσεις κι από τις δύο πλευρές ότι οι συνομιλίες συνεχίζονται . Στην ουσία όμως δεν υπάρχει τίποτα που να ενδιαφέρει την κοινή γνώμη. Έτσι κι αλλιώς, υπάρχει η άρνηση από τη μεριά της κοινής γνώμης. Η άρνηση αυτή, ενώ θεωρείται φυσιολογική για τη διασπορά, για την Αρμενία ήταν κάτι πολύ δυναμικό. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι η αντίδραση ήταν πολύ πιο έντονη σ’ αυτό το ζήτημα παρά σε οποιοδήποτε άλλο κοινωνικό ζήτημα κι ενώ ο λαός ταλανίζεται από πολυάριθμα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα. Σ’ αυτό το κρίσιμο εθνικό ζήτημα πραγματικά ξέσπασε.

Έπαιξε κάποιο ρόλο το κανάλι;

Η αλήθεια είναι πως το Γεργκίρ Μίντια διεκδικεί τον τίτλο του μοναδικού κανα-λιού που έδωσε μάχη γι’ αυτό το θέμα. Ξέρετε, την εποχή εκείνη εμείς δεν εκπέμπαμε σε ολόκληρη την Αρμενία. Υπήρχαν λοιπόν δύο πραγματικότητες στην Αρμενία. Η μία στο Ερεβάν, όπου εκπέμπαμε εμείς και λέγαμε ότι γίνεται απεργία πείνας εδώ και 40 ημέρες στην πρωτεύουσα, ότι η υπογραφή των πρωτολόλλων ενέχει κινδύνους, ότι παντού στον κόσμο οι Αρμένιοι διαμαρτύρονται και διαδηλώνουν εναντίον των πρωτο-κόλλων. Και η άλλη έξω από το Ερεβάν και τα περίχωρα, όπου δεν εκπέμπαμε εμείς, αλλά τα άλλα κανάλια τα οποία φώναζαν από το πρωί ως το βράδυ ότι τα πρωτόκολλα είναι σωστά και πρέπει να υπογραφούν. Παρόλα αυτά, ακόμα και ο κόσμος που βρισκόταν εκτός της πρωτεύουσας και τα άκουγε, εναντιώθηκε και μάλιστα δυναμικά. Παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι στη μεγάλη διαδήλωση της 9ης Οκτωβρίου συμμετείχαν πολλοί από την επαρχία, οι οποίοι δεν έβλεπαν Γεργκίρ Μίντια. Δυστυχώς, μόνο εμείς μιλήσαμε εναντίον των πρωτοκόλλων αυτών. Φυσικά ο Τύπος έπαιξε κι αυτός το ρόλο του, η εφημερίδα Γεργκίρ που κυκλοφορεί σ’ όλη τη χώρα αναφερόταν καθημερινά στο θέμα. Περιττό να σας πω ότι σήμερα όλα τα κανάλια καταφέρονται εναντίον των πρωτοκόλλων, εναντίον των όρων που θέτει η Τουρκία, έχουμε φτάσει στο σημείο να λέμε πως εμείς θα πάψουμε να μιλάμε πια γι αυτό και θ’αφήσουμε όλους τους άλλους να μιλούν!

Ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις της υπογραφής των πρωτοκόλλων στην πορεία επίλυσης του Αρμενικού ζητήματος διεθνώς;

Αναμφισβήτητα είναι επιζήμια. Ήταν μια βασική διαπίστωση και θέση μας. Επειδή όμως κατά το διάστημα εκείνο κάποιες χώρες ασχολήθηκαν με το Αρμενικό ζήτημα, η κυβέρνηση πιάστηκε απ’ αυτό σαν να ήταν σανίδα σωτηρίας και θέλησε να δικαιώσει τη λανθασμένη πολιτική της βασιζόμενη σ’ αυτό. Βεβαίως, το όλο θέμα που ανακινήθηκε, η αντίδρααση που δημιουργήθηκε, έδειξε ότι η Τουρκία έπαιζε ούτως ή άλλως ένα παιχνίδι και ότι δεν έπρεπε το θέμα των πρωτοκόλλων να γίνει αιτία να παγώσει η ανάδειξη της αλήθειας έως ότου οι δύο χώρες έρθουν σε κάποια συμφωνία.

Ευτυχώς, η κυβέρνηση κατόρθωσε να παρουσιάσει τελικά την αλήθεια, ότι δηλαδή η Τουρκία είχε ήδη αρχίσει να θέτει τους όρους της, κάτι το οποίο ήταν βέβαιο, φυσικά… Για δύο λόγους κυρίως. Πρώτα απ’ όλα, αφού με την υπογραφή των πρωτοκόλλων μπορούσε να παίξει με ανοιχτά χαρτιά και δεύτερον, επειδή ενώ υπήρχε η υπογραφή εκ μέρους της Αρμενίας, το Συνταγματικό δικαστήριο της Αρμενίας έθεσε εμπόδια στην κυβέρνηση, λέγοντας ότι σύμφωνα με το Σύνταγμα της Αρμενίας το θέμα του ανοίγματος των συνόρων έπρεπε να διευθετηθεί με ξεχωριστό νόμο και ότι έπρεπε πρώτα να ανοίξουν τα σύνορα και στη συνέχεια να λυθούν τα υπόλοιπα θεμελιώδη ζητήματα. Η Τουρκία λοιπόν εξοργίστηκε, επειδή είχε ελπίσει να προωθήσει τα σημαντικά για την ίδια σημεία, δηλαδή να συνδέσει το άνοιγμα των συνόρων με το ζήτημα του Καραμπάγ, να αναθέσει το θέμα της γενοκτονίας στους ιστορικούς. Αυτό το τελευταίο απορρίφθηκε ασυζητητί από το Συνταγματικό δικαστήριο, αφού σύμφωνα με το Σύνταγμα της Αρμενίας απαγορεύεται ρητά στους αρμένιους δημόσιους λειτουργούς να διαπραγματεύονται το θέμα της γενοκτονίας παντού και πάντοτε.

Πώς κρίνετε την προσπάθεια της Τουρκίας το τελευταίο διάστημα να δείξει το «πολιτισμένο» της πρόσωπο, αναστηλώνοντας ιστορικές εκκλησίες της δυτικής Αρμενίας και επιτρέποντας την τέλεση της Θείας Λειτουργίας εκεί;

Το ζήτημα έχει δύο όψεις. Πρέπει να δούμε τι συμβαίνει πραγματικά στην Τουρκία, κατά πρώτο λόγο τις αλλαγές που συντελούνται εκεί, αρχίζοντας από το δημοψήφισμα και φτάνοντας μέχρι τις πραγματικές, βαθύτερες αλλαγές, και κατά δεύτερο την προπαγάνδα. Ήταν νομίζω το 2006 όταν ο γνωστός τούρκος δημοσιογράφος Μεχμέτ Αλή Μπιράντ δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Το Αρμενικό Τσουνάμι» στο οποίο επεσήμαινε ότι πρόκειται να υπάρξει κύμα αντίδρασης και ανέφερε τρόπους έξυ-πνης διαχείρησης του θέματος. Ένα από τα σημεία που αναφέρει είναι η πολιτιστική προσέγγιση. Υπάρχουν φυσικά δύο τινά. Tο ένα είναι η εξωτερική πίεση από την Ευρωπαϊκή Ένωση όπου η Τουρκία προσπαθεί να συμμορφωθεί. Ακόμα και το θέμα του Αχταμάρ που είναι ένα «πικρό ποτήρι». Δόξα σοι ο Θεός που αναστηλώθηκε αυτή η εκκλησία, στο κάτω-κάτω δική μας είναι και τοποθετήθηκε πάνω της ο σταυρός!

Ακόμα κι έτσι, βέβαια, έγινε μισή δουλειά, όπως και στην περίπτωση της ελληνικής θείας Λειτουργίας μια φορά το χρόνο, αλλά υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις. Οι Έλληνες τέλεσαν τη λειτουργία χοροστατούντος του Οικουμενικού Πατριάρχη, ενώ οι Αρμένιοι με τον εκπρόσωπο του Αρμένιου Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Η Οικουμενικότητα ήταν πολύ ισχυρή προπαγάνδα για την Ελληνική Εκκλησία, το γεγονός ότι ο έλληνας Πατριάρχης, στον οποίο είχε απαγορευτεί να εισέλθει σε αυτή την εκκλησία, το έκανε τώρα. Εκεί η Ελλάδα έλυσε ένα πολιτικό ζήτημα. Στη δικιά μας περίπτωση, οι ίδιες τουρκικές αρχές δεν το επέτρεψαν και η Λειτουργία τελέστηκε από τον εκπρόσωπο. Αλλά, το θέμα είναι τι κέρδος θέλει ν’αποκομίσει κανείς από κάθε περίπτωση. Οι αρμενικές οργανώσεις σήμερα πρέπει να καλλιεργήσουν μια σωστή προσέγγιση στο θέμα αυτό που αφορά ένα κτίσμα χιλίων χρόνων. Υπάρχει αυτή η δυνατότητα. Όσον αφορά εσωτερικά την Τουρκία, το ζήτημα είναι πολύ ευρύτερο. Η χώρα βρίσκεται μέσα σε μια δύνη. Ακόμα και στις 29 Οκτωβρίου την ημέρα της δημοκρατίας, η χώρα βρέθηκε σε μια δύνη. Το ίδιο έγινε και την ημέρα του δημοψηφίσματος και την ημέρα των εκλογών. Ο Χράντ Ντινκ, δύο μήνες πριν δολοφονηθεί, στο συνέδριο για το Αρμενικό ζήτημα στην Τεχεράνη, επεσήμανε πως αν θέλουμε να μιλάμε για την παρακμή της Τουρκίας, αρκεί να καταλάβουμε πως η Τουρκία θα απωλέσει την ταυτότητά της με την είσοδο της στην Ε.Ε., θα απωλέσει την ταυτότητα που της έδωσε ο Κεμάλ το 1923. Και μπαίνοντας στην Ε.Ε. η χώρα θα καταρρεύσει, ακριβώς επειδή θα πάψει να υφίσταται η ταυτότητά της. Όσο για τις εκκλησίες, κάποιες αναστηλώνονται με προσωπικές πρωτοβουλίες και πιστεύω ότι αν θέλουμε μπορούμε, μπορούν οι Αρμένιοι να πάνε εκεί, παραδείγματος χάριν στην εκκλησία του Ντιγιάρμπακιρ, μαζί με 20, 30, 40 ή και έναν μόνο επιζήσαντα της γενοκτονίας, έναν παππού ή μια γιαγιά, να τον καθήσουμε πάνω στο θώκο και να πούμε «αν θέλετε να συζητήσουμε για τη γενοκτονία, ιδού οι επιζήσαντες. Η γενοκτονία θα είναι το θέμα του σημερινού κηρύγματος»! Το θέμα είναι να το κάνουμε. Επιτρέψτε μου και μια σκέψη που μου εξέφρασε τις ημέρες της Λειτουργίας του Αχταμάρ ένας κούρδος πολιτικός. Να γίνει από κοινού αίτηση εκ μέρους του Καθολικού του Ετσμιατζίν, του Καθολικού της Κιλικίας και του Πατριάρχη Ιεροσολύμων και να ζητούν την τέλεση της λειτουργίας στις 24 Απριλίου! Ακόμα κι αν αρνηθούν, θα δείξουν τις πραγματικές τους προθέσεις…

Η τελευταία ερώτηση αναφέρεται στο θέμα του Αζερμπαϊτζάν. Ποιος είναι ο λόγος για τις αυξανόμενες επιθέσεις το τελευταίο διάστημα;

Ο Αλίεβ αντιμετωπίζει εσωτερικά προβλήματα και κάνει προεκλογική προ-παγάνδα. Επίσης, οι εσωτερικές κομματικές αναμετρήσεις επηρεάζουν τις σχέσεις της με την Τουρκία, οπότε με αυτό τον τρόπο προσπαθεί να αποπροσανατολίσει την κοινή γνώμη. Παρουσιάζει ότι δήθεν θα αναγκάσει την Αρμενία να υποχωρήσει σε κάποια σημεία με αυτό τον τρόπο. Δεν είναι αλήθεια ότι γίνονται μάχες και υπάρχουν πολλά θύματα. Στατιστικά, τα θύματα ήταν περισσότερα τα προηγούμενα χρόνια, διότι σήμερα και οι δυο πλευρές είναι πιο έμπειρες. Δεν είναι δηλαδή ότι στέκονται αντιμέτωποι Αρμένιοι και Αζέροι στα άδεια σύνορα και ανταλλάσσουν πυροβολισμούς.

Τα σύνορα είναι εφοδιασμένα με αντιαεροπορικά άρματα και συστήματα τέτοια που καθιστούν πολύ δύσκολη την πολεμική αντιπαράθεση υπ’ αυτήν την έννοια. Δεν είναι πια ο πόλεμος του 90-92 με κανόνια και πολυβόλα! Σ’ αυτό τον πόλεμο κάθε πυροβολισμός πυροδοτεί πυραύλους, τους οποίους είναι αδύνατο να σταματήσεις… Είναι περισσότερο πόλεμος νεύρων και προσπάθεια προπαγάνδας. Η Αρμενία μέχρι σήμερα δεν αντιδρούσε σε κάτι τέτοια. Σήμερα, η κυβέρνηση έχει υιοθετήσει άλλη τακτική και απαντά και εκείνη με προειδοποιήσεις εναντίον του Αζερμπαϊτζάν. Ο Τύπος καταγράφει κάθε μέρα πόσες σφαίρες έπεσαν. Καταλαβαίνετε ότι αυτό είναι κάτι πάρα πολύ δύσκολο, δεν είναι δυνατόν να μετράς τις σφαίρες!

Αυτό δημιουργεί ακόμα ένα ερώτημα…Κατά πόσο προστατεύεται ο Τύπος στην Αρμενία σήμερα από επιθέσεις μέσω διαδικτύου;

Πολύ περισσότερο σήμερα απ’ ότι πριν, ειδικά τα δύο τελευταία χρόνια. Κάποτε, έγινε ένας πόλεμος Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν στο διαδίκτυο. Εκεί νίκησαν οι αρμένιοι νέοι, οι οποίοι σήμερα ζουν και εργάζονται στο Ερεβάν. Οι Αζέροι αναγκάστηκαν να ζητήσουν «κατάπαυση του πυρός». Σήμερα είμαστε πιο προστατευμένοι απέναντι σε επιθέσεις πληροφοριών αλλά και τεχνολογικές επιθέσεις και πολύ συχνά αναλαμβάνουμε και πρωτοβουλία. Είναι καθημερινός αυτός ο πόλεμος και τα δικά μας παιδιά είναι πραγματικά ικανότατα σ’ αυτό το πεδίο.

{jgototop}{/jgototop}

Στην Κουήν Μινασιάν
Τεύχος: Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2010

Tο αρμενικό ζήτημα έχει πάψει να είναι μόνο ζήτημα των Αρμενίων στην Τουρκία κι έχει γίνει κύριο πολιτικό ζήτημα

Θα θέλατε να δώσετε στους αναγνώστες μας κάποιες πληροφορίες σχετικά με την εφημερίδα «Αγκός»;
Το πρώτο φύλλο της «Αγκός» εκδόθηκε στις 5 Απριλίου 1996, ανήμερα το Πάσχα. Είναι εβδομαδιαία εφημερίδα και κυκλοφορεί κάθε Παρασκευή. Αποτελείται από 24 σελίδες, 20 από τις οποίες στα τουρκικά, ενώ οι 4 στα αρμενικά. Εκδίδεται σε 7000 αντίτυπα, μεγάλο μέρος των οποίων φθάνει στους αναγνώστες μέσω περιπτέρων και βιβλιοπωλείων, κάποια μέσω διανομέων, ενώ οι συνδρομητές της εφημερίδας στο εσωτερικό και το εξωτερικό τη λαμβάνουν ταχυδρομικά. Εκτός αυτών οι ηλεκτρονικοί συνδρομητές μας ανοίγουν τις σελίδες της εφημερίδας πληκτρολογώντας τον προσωπικό τους κωδικό.

Στο παρελθόν ο Χράντ Ντινκ είχε δηλώσει ότι η έκδοση της «Αγκός» ήταν απαραίτητη, σχεδόν επιτακτική ανάγκη, καθώς η στάση της τουρκικής κοινής γνώμης προς τους Αρμένιους ήταν αδικαιολόγητα αρνητική κι εχθρική. Η κατάσταση αυτή έχει αρχίσει ν’ αλλάζει; Πέτυχε η «Αγκός» το σκοπό της;
Η εφημερίδα μας έχει διπλή αποστολή. Πρώτα να τονώσει την εθνική συνείδηση των Αρμενίων της Τουρκίας που δεν μιλούν πια τη γλώσσα μας,  και δεν είναι λίγοι. Κατά δεύτερο λόγο έχει ως αποστολή να ενημερώσει τον τουρκικό λαό για τα αρμενικά αιτήματα και ζητήματα. Η εφημερίδα έχει εκπληρώσει και τους δύο στόχους της. Απόδειξη αποτελεί ο μεγάλος αριθμός μη αρμενίων αναγνωστών, στην πλειοψηφία τους αντικαθεστωτικοί άνθρωποι του πνεύματος. Όλοι αυτοί υψώνουν δυνατά τη φωνή τους για να διαμαρτυρηθούν όταν ο αρμενικός λαός αδικείται και συμπαρατάσσονται με εμάς για την επίλυση των ζητημάτων μας. Αν το αρμενικό ζήτημα έχει πάψει να είναι μόνο ζήτημα των Αρμενίων στην Τουρκία κι έχει γίνει κύριο πολιτικό ζήτημα, η «Αγκός» έχει παίξει σημαντικό ρόλο σε αυτό.

Ο διεθνής τύπος έχει πλέον πολύ συχνές αναφορές στην «Αγκός», που στη συνείδηση πολλών έχει ταυτιστεί με τον Χράντ Ντινκ. Πόσο «βαραίνει» το γεγονός αυτό στους ώμους σας;
Άθελά μας οι θέσεις μας, ο λόγος μας, οι απόψεις και οι σκέψεις μας έχουν βαρύνουσα σημασία από το άτομό μας και συχνά αποδίδονται πρώτα στην εφημερίδα και κατόπιν σε ολόκληρο το λαό μας. Αυτό δεν είναι επιλογή μας, αλλά μια ευθύνη που φόρτωσε στους αδύναμους ώμους μας η ιστορική συγκυρία. Για να αντεπεξέλθουμε, επαφιέμεθα στις αρχές της δημοσιογραφίας, στην εθνική μας συνείδηση, αλλά και στην ατομική μας συνείδηση. Στο δύσκολο αυτό έργο, η αποφασιστικότητα και οι διεκδικήσεις του Χράντ Ντινκ μας δίνουν δύναμη και κουράγιο.

Πόσο άλλαξε η γνώμη των Τούρκων για τους Αρμενίους και οι μεταξύ τους σχέσεις μετά τη δολοφονία του Χράντ Ντινκ; Ποιοι ήταν οι χιλιάδες άνθρωποι που διαδήλωναν φωνάζοντας «είμαστε όλοι μας Χράντ Ντινκ»;
Η δολοφονία του Ντινκ δημιούργησε στην κοινή γνώμη την αίσθηση ότι ένας αθώος άνθρωπος του πνεύματος δολοφονήθηκε μόνο και μόνο επειδή ήταν Αρμένιος. Το έγκλημα αυτό ήταν η αφορμή ώστε ο κόσμος ν’ ακούει με μεγαλύτερη επιφύλαξη την αντιαρμενική προπαγάνδα της κυβέρνησης. Η προπαγάνδα εκείνη στόχευε στο να διαμορφώσει μια αρνητική εικόνα για τους Αρμενίους. Ο λαός όμως είδε στον Χράντ έναν αξιόλογο πνευματικό άνθρωπο που σήκωνε στους ώμους του την τραγική μοίρα του λαού του, αλλά και τα σοβαρά ζητήματα της χώρας του, της Τουρκίας. Γνωρίζοντας την τύχη των προγόνων του, ζητούσε το λόγο όχι από τον απλό λαό, αλλά από τις ηγεσίες των νεοτούρκων και την ιδεολογία στην οποία στηρίζονταν -τον εθνικισμό και το φασισμό. Διαμορφώθηκε έτσι μια κοινή γνώμη η οποία αντιλήφθηκε όλα αυτά και μπήκε μπροστά με το σύνθημα «είμαστε όλοι μας Χράντ Ντινκ». Θα ήταν λάθος να αποδώσουμε το σύνθημα αυτό σε «μεταμφιεσμένους» Αρμενίους, ακόμη κι αν υπήρχαν και τέτοιοι. Ήταν απλά μια προσπάθεια συμπαράστασης στον καταδιωκόμενο. Οι τουρκικοί εθνικιστικοί κύκλοι έχουν καταδιώξει τόσο πολύ τους Αρμενίους, ώστε έμειναν άναυδοι με τις εξελίξεις.

Ο Χράντ Ντινκ είχε δηλώσει σε ανύποπτο χρόνο «δεν είναι σημαντικό αν θα πεθάνει κανείς, το σημαντικό είναι να πεθάνει όρθιος». Τα λόγια του και ο τρόπος ζωής του έχουν επηρεάσει Αρμενίους και Τούρκους;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν και ανάμεσα στους Αρμενίους και στους Τούρκους άνθρωποι που βάζουν τις ανθρώπινες αξίες και την ιδεολογία τους πάνω από την προσωπική ασφάλεια και ηρεμία. Είναι επίσης σίγουρο πως υπάρχουν άνθρωποι -είτε Αρμένιοι είτε Τούρκοι- οι οποίοι για χάρη της προσωπικής τους ασφάλειας και ηρεμίας παραβαίνουν όλες τις αρχές τους.

Τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει η στάση της τουρκικής κυβέρνησης προς την αρμενική κοινότητα, τις δομές της και την πολιτιστική της κληρονομιά;
Πράγματι έχει αλλάξει. Ο λόγος είναι απλός. Το παρόν καθεστώς, που ήρθε στην εξουσία το 2002, έχει αναλάβει να εξασφαλίσει την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Έχει αναλάβει λοιπόν την υποχρέωση να κάνει κάποιες μεταρρυθμίσεις που επιβάλλει η Ένωση, ανάμεσα στις οποίες είναι και η αναγνώριση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Εκτός αυτού, η παρούσα κυβέρνηση έχει υιοθετήσει ένα πιο δημοκρατικό προφίλ, που επιβάλλει το σεβασμό των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, κάτι που πριν παραβιαζόταν συστηματικά.
Σε όλη την περίοδο της δημοκρατίας, η στάση όλων των κυβερνήσεων για τα αρμενικά ιστορικά-πολιτιστικά μνημεία ήταν η χειρότερη. Έχουν γκρεμιστεί αλύπητα αναρίθμητα κτίσματα ηλικίας χιλιάδων ετών, έχουν συληθεί εκκλησίες, μοναστήρια και νεκροταφεία. Για πρώτη φορά, επί των ημερών της παρούσας κυβέρνησης, δόθηκαν χρήματα από τον κρατικό κορβανά για την αναστήλωση μιας εκκλησίας. Πρόκειται για την εκκλησία του Τίμιου Σταυρού (Σουρπ Χατς), που βρίσκεται στο νησάκι Αχταμάρ, πάνω στη λίμνη Βαν. Η αναστήλωση αυτή, ενθάρρυνε πολλά στελέχη, δημάρχους και κοινοτάρχες να ζητήσουν την αναστήλωση εγκαταλελειμμένων εκκλησιών στην περιφέρειά τους. Τώρα έχει ξεκινήσει η αναστήλωση της αρμενικής εκκλησίας της Αγίας Τριάδας, που βρίσκεται στο Εσχί Σεχίρ. Αναμφίβολα με αυτή την “κούρσα” των αναστηλώσεων προσβλέπουν και σε οικονομικά οφέλη όπως π.χ. την αύξηση των τουριστών. Εκτός αυτών, το υπουργείο Παιδείας έχει αναλάβει την έκδοση αρμενικών σχολικών βιβλίων, καθώς και την ένταξη σε σχολεία παιδιών από την Αρμενία, οι γονείς των οποίων έχουν έρθει στην Τουρκία για να εργαστούν, όμως αντιμετωπίζουν προβλήματα με τη νομιμότητα των εγγράφων τους. Θα πρέπει να τονίσουμε βέβαια, πως όλα αυτά αποτελούν σχέδια, που μένει να δούμε εάν θα υλοποιηθούν. Να θυμίσουμε, επίσης, πως στη μακραίωνη ιστορία των σχέσεων των δύο λαών, ο λαός μας έχει πολλές φορές πιστέψει σε υποσχέσεις για να δει αμέσως μετά τις ελπίδες του να διαψεύδονται. Αυτό το οποίο μας διδάσκει το παρελθόν, είναι ότι δεν πρέπει να εφησυ-χάζουμε με υποσχέσεις, πριν αυτές υλο-ποιηθούν.  Και στις παρούσες συνθήκες, έχουμε πολλούς λόγους για να είμαστε επιφυλακτικοί. Η τουρκική δημοκρατία απέχει πολύ από το να εμπνέει εμπιστοσύνη για τη δίκαιη επίλυση του αρμενικού ζητήματος.

Σε ποιο στάδιο βρίσκεται η δίκη του Χράντ Ντινκ; Θα μπορούσατε να την χαρακτηρίσετε δίκαιη;
Τρανή απόδειξη της απουσίας δικαιοσύνης από το τουρκικό δικαστικό σύστημα, αποτελεί η δίκη του Χράντ Ντινκ. Ο περιφερειάρχης κι ο διευθυντής ασφαλείας της Κωνσταντινούπολης δήλωσαν αμέσως μετά τη δολοφονία πως επρόκειτο για μια ιδιωτική υπόθεση. Αργότερα, όλα τα στοιχεία κατέδειξαν πως η δολοφονία του Χράντ Ντινκ ήταν ένα προσεκτικά σχεδιασμένο, μελετημένο κι εκτελεσμένο έγκλημα. Εδώ και τρία χρόνια το δικαστήριο δεν έχει κατορθώσει να φτάσει σε κάποιο συμπέρασμα για τις σχέσεις των 30 κατηγορουμένων κι έχει φορτώσει τη δίκη στο δολοφόνο και τους άμεσους συνεργούς του. Είναι επομένως φανερό πως οι δικαστές με την ετυμηγορία τους δεν θα έχουν υπηρετήσει τη δικαιοσύνη.

Ποια είναι η γνώμη σας: η τουρκική κοινή γνώμη αρνείται τη γενοκτονία των Αρμενίων ή αγνοεί την ιστορία;
Η πολιτική της Τουρκίας βασίζεται στην άρνηση της γενοκτονίας των Αρμενίων. Η κρατική μηχανή, το δικαστικό σώμα, τα πανεπιστήμια, οι έδρες της ιστορίας, ο στρατός, όλοι υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: την άρνηση της γενοκτονίας και των αρμενικών διεκδικήσεων. Έχει επινοηθεί μια πλαστή ιστορία, πάνω στην οποία έχει βασιστεί και η εκπαίδευση. Η κοινή γνώμη έχει χάσει την παραδοσιακή της συνείδηση κι απλά συμμετέχει στον αγώνα σύστασης ενός “τουρκικού έθνους”. Στον τουρκικό πληθυσμό αποτελούν εξαίρεση οι οικογένειες που έχουν ζήσει τα τελευταία εκατό χρόνια στην ίδια πόλη ή το ίδιο χωριό. Έχει πληγεί η κοινή μνήμη. Έτσι μπορεί κανείς να πει πως η πολιτεία αρνείται το αρμενικό ζήτημα και τη γενοκτονία του 1915, ενώ η κοινή γνώμη τα αγνοεί.

Τα τελευταία χρόνια ένας σημαντικός αριθμός τούρκων υπηκόων που ζουν στις ανατολικές επαρχίες της Τουρκίας αναζητούν τις αρμενικές τους ρίζες. Πώς ξεκίνησε αυτό το θέμα;
Και για εμάς -τους αρμενικής καταγωγής τούρκους υπηκόους- ήταν έκπληξη να δούμε τόσους πολλούς ανθρώπους να γνωστοποιούν την αρμενική τους ταυτότητα. Το γεγονός αυτό εξηγείται ως εξής: κατ’ αρχάς για πολλά χρόνια άνθρωποι δήλωναν μουσουλμάνοι, τούρκοι ή κούρδοι για να γλυτώσουν από τις σκληρότατες διώξεις. Με αυτό τον τρόπο πολλές οικογένειες κατάφεραν να επιβιώσουν στις πόλεις ή τα χωριά τους. Φρόντιζαν πάντα βέβαια να παντρεύονται ομοίους τους για να κατορθώσουν να διατηρήσουν την ταυτότητά τους και να μην αφομοιωθούν. Διατήρησαν ακόμη και τη θρησκεία τους, αντιστεκόμενοι σε ισχυρότατες πιέσεις. Αναπόφευκτα αυτό το πείσμα για διατήρηση της εθνικής ταυτότητας ολοένα χαλάρωνε λόγω των επιταγών της σύγχρονης ζωής. Όσοι έφευγαν από το σπίτι τους για σπουδές σταδιακά αφομοιώνονταν. Εδώ αναφερόμαστε σε όσους άλλαξαν θρησκεία οικογενειακώς. Φυσικά δεν είχαν την ίδια τύχη όλοι όσοι αλλαξοπίστησαν. Πολλοί από αυτούς αντίθετα, θέλοντας να φανούν πιο πειστικοί, έγιναν φανατικοί μουσουλμάνοι ή Τούρκοι. Υπάρχουν ακόμη επιζώντες της γενοκτονίας, για τους οποίους η καταγωγή τους αποτελούσε “οικογενειακή ντροπή” και είχε καλυφθεί από το πυκνό πέπλο της λήθης. Η δικηγόρος Φετιγιέ Τσετίν εξέδωσε βιβλίο, όπου αποκαλύπτει το μυστικό που της εμπιστεύθηκε η γιαγιά της, λίγο πριν πεθάνει. Η αφήγηση της ηλικιωμένης γυναίκας φανερώνει την απόλυτη τραγωδία που έζησε και παρ’ όλο που παρόμοιες ιστορίες εμάς δεν μας ξαφνιάζουν, για όσους αγνοούν αυτές τις σελίδες της ιστορίας, αποτελούν ένα γερό ταρακούνημα. Το βιβλίο σημείωσε μεγάλη επιτυχία και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής. Μετά από αυτή την έκδοση γίναμε μάρτυρες ενός κατακλυσμού εκμυστηρεύσεων. Υπήρξαν γράμματα και τηλεφωνήματα ανθρώπων από κάθε γωνιά της Τουρκίας που αποκάλυπταν πως η γιαγιά τους ήταν Αρμένια. Έτσι γεννήθηκε ένα δεύτερο βιβλίο, “Τα εγγόνια”.

Τι θέμα έχει δημιουργηθεί με την εκλογή του τοποτηρητή του πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης; Γιατί πρόκειται το Πατριαρχείο να κινηθεί δικαστικά εναντίον της τουρκικής κυβέρνησης;
Σύμφωνα με την τουρκική νομοθεσία, ο αρμενικός πληθυσμός αποτελεί θρησκευτική μειονότητα, εκπρόσωπος της οποίας είναι ο αρμένιος πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης. Λόγω κάποιας ανίατης ασθένειας από την οποία πάσχει ο σημερινός πατριάρχης Μεσρόπ Β’, ο πατριαρχικός θρόνος έχει ουσιαστικά χηρέψει. Ο αρχιεπίσκοπος Αράμ Ατεσιάν θεωρεί πως δεν έχει το ανάλογο κύρος για να εκλεγεί πατριάρχης, και προτιμά να ασκεί το ρόλο του με τον τίτλο του τοποτηρητή. Η λύση αυτή φαίνεται να εξυπηρετεί και την τουρκική κυβέρνηση, καθώς ο αρχιεπίσκοπος Αράμ είναι ένας συνομιλητής που υποκύπτει εύκολα. Η κοινότητα δεν εγκρίνει αυτή την περίεργη λύση, αλλά αποφεύγει να έρθει σε έντονη αντιπαράθεση. Ως τώρα ο αριθμός όσων έχουν υπογράψει αίτημα για εκλογή πατριάρχη ανέρχεται σε 5000.

{jgototop}{/jgototop}

Βλέπω στη συνεργασία πρεσβείας-παροικίας την ανάγκη υιοθέτησης ενός νέου, πιο ενεργού τρόπου συνεργασίας

Επιστρέφετε στην Ελλάδα μετά από δέκα χρόνια, στη διάρκεια των οποίων υπήρξατε γραμματέας της πρεσβείας της Αρμενίας στην Ελλάδα. Έχετε αναλάβει υπηρεσία εδώ και τρεις μηνες. Πώς νοιώθετε όντας και πάλι στο ίδιο περιβάλλον;
Το περιβάλλον είναι γνωστό-άγνωστο, για να είμαι ειλικρινής, κι έτσι θα έπρεπε να είναι, έστω κι αν είχα λείψει μόνο για ένα χρόνο. Η ζωή αλλάζει, παρουσιάζονται συνεχώς νέα γεγονότα, νέα πρόσωπα, νέες υποθέσεις...Πρέπει λοιπόν ν’αντιμετωπίσω το «και πάλι» που μου λέτε με κάποια επιφύλαξη, ιδιαίτερα εδώ, στην Ελλάδα, απ’ όπου κι ο αρχαίος φιλόσοφος Ηράκλειτος επεσήμανε ότι  «δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι δυο φορές». Στην προκειμένη περίπτωση, σηματοδοτώ τη συνέχεια του έργου μου, και επισημαίνω ότι όπως ακριβώς πριν δέκα χρόνια, έτσι και τώρα, αφιερώνω όλες μου τις δυνάμεις και τις προσπάθειες στον ίδιο σκοπό, δηλαδή στη σύσφιγξη των αιώνιων φιλικών σχέσεων μεταξύ Αρμενίας-Ελλάδας και την κατά το δυνατόν, περαιτέρω επέκταση και εμβάθυνση της ελληνοαρμενικής συνεργασίας. Φυσικά, η νέα μου θέση του πρέσβη της Αρμενικής Δημοκρατίας, φέρει μαζί της ένα νέο κύκλο ευθυνών, νέα ζητήματα προς αντιμετώπιση με  νέες, απαιτητικότερες υπευθυνότητες.
Είναι ενδιαφέρον ότι η παραπάνω ρήση του Ηράκλειτου έχει απηχήσει στην αρμενική λογοτεχνία, αφού ο μεγάλος αρμένιος ποιητής Γεγισέ Τσαρέντς έχει πει ότι «η επιστροφή δεν είναι πισωγύρισμα, αλλά ούτε και η επανάληψη του παλαιού». Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος από αυτόν για να εκφράσω μια απάντηση στο ερώτημά σας που αφορά την επιστροφή μου ως πρέσβη.

Ποιες είναι οι προτεραιότητές σας όσον αφορά την εδραίωση των σχέσεων συνεργασίας Αρμενίας-Ελλάδας;
Η αρμενοελληνική φιλία ξεκινά από τα βάθη των αιώνων. Οι πρόγονοί μας έχουν κληροδοτήσει και στους δύο λαούς πολύτιμη κοινή κληρονομιά, την οποία είμαστε υποχρεωμένοι να διαφυλάξουμε και να αναπτύξουμε στη διάρκεια της μελλοντικής κοινής πορείας που απλώνεται ακόμα μπροστά μας. Ιδού το σημείο στο οποίο βρίσκεται το πεδίο εργασίας εμού και των συνεργατών μου.
Φυσικά, οι προτεραιότητες καθορίζονται στα πλαίσια των αρχών συνεργασίας που έχουν προκύψει κατα τη διάρκεια των ετών που ακολουθούν τη σύναψη  διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Ως προς τις προτεραιότητες, επισημαίνω φυσικά την εμβάθυνση των διμερών οικονομικών σχέσεων και την ενεργοποίηση των σχέσεων στα πολιτιστικά πλαίσια. Ο λόγος είναι φανερός, οι διμερείς οικονομικές σχέσεις παρουσιάζουν ένα πισωγύρισμα, εξ αιτίας του επιπέδου της πολιτιστικής μας συνεργασίας. Στο πεδίο αυτό υπάρχει ένα τεράστιο εύρος δυνατοτήτων οι οποίες δεν έχουν μελετηθεί και υλοποιηθεί. Είμαι πεπεισμένος ότι και οι δύο πλευρές διαθέτουν πολλές δυνατότητες, ώστε να βελτιώσουν τα πράγματα στον τομέα αυτόν, κάτι που μπορεί να γίνει δια της ενεργοποίησης των δραστηριοτήτων της αρμενοελληνικής διακυβερνητικής επιτροπής, των σχέσεων μεταξύ των κύκλων των επιχειρηματιών, καθώς και με πολλούς άλλους τρόπους.
Η πολιτιστική συνεργασία μας είναι πολύ μικρότερη της επιθυμητής, κάτι το οποίο θεωρώ εντελώς ανεπίτρεπτο όταν πρόκειται για φίλα προσκείμενες χώρες. Οι κοινωνίες μας οφείλουν να γνωρίσουν καλύτερα η μια την άλλη, να γίνουν κοινωνοί των  πολιτιστικών αξιών και επιτευγμάτων αλλήλων. Η μόνη οδός πραγματοποίησης των παραπάνω είναι η ανταλλαγή πολιτιστικών στοιχείων, οι επαφές μεταξύ πολιτιστικών εκπροσώπων, εκθέσεις, συναυλίες, παρουσιάσεις, διοργάνωση πολυάριθμων εκδηλώσεων ποικίλης θεματολογίας, πολιτιστικών ημερίδων και εβδομάδων. Η πρεσβεία έχει ήδη ξεκινήσει να κάνει βήματα προς αυτή την κατεύθυνση, μελετώντας εν τω μεταξύ τις δυνατότητες των δύο μερών και καθορίζοντας αναλόγως τα μετέπειτα  σχέδια.
Τα παραπάνω δεν σημαίνουν φυσικά ότι δεν υπάρχουν κι άλλα πεδία δραστηριοτήτων, υπάρχουν ουκ ολίγα. Τα όσα έχουν επιτευχθεί ως προς την εξομάλυνση των πολιτικών σχέσεων είναι καλά, αλλά πρέπει να κάνουμε το καλύτερο δυνατόν, ώστε να εδραιωθούν  και αναπτυχθούν περαιτέρω. Σε κάθε περίπτωση, είμαι της γνώμης ότι οι διμερείς σχέσεις πρέπει να αναπτύσσονται αρμονικά και ισομερισμένα σε όλους τους τομείς, χέρι με χέρι, αλλιώς, όχι μόνο δεν θα ενδυναμωθούν τα αδύνατα σημεία των σχέσεων, αλλ’ αντιθέτως, θα αποδυναμωθούν και τα δυνατά.
Προσβλέπω στην κατά το δυνατόν μεγαλύτερη συνεργασία όλων των μερών και οργανώσεων της ελληνοαρμενικής παροικίας, αφού αποτελούν τις γέφυρες προσέγγισης και φιλίας μεταξύ των δύο λαών.
Η δυναμική της παροικίας είναι η γενική μας περιουσία, δεν θα ήταν φρόνιμο να μην αποκομίσουμε τα οφέλη της προς το συμφέρον  της Αρμενίας, της ελληνοαρμενικής φιλίας, προς όφελος της ίδιας της παροικίας.
Αναφέρθηκα σε αυτό το θέμα, επειδή δεν μπορώ να δω την ελληνοαρμενική παροικία εκτός του πλαισίου των ελληνοαρμενικών σχέσεων. Βλέπω, επίσης, στη συνεργασία πρεσβείας-παροικίας την ανάγκη υιοθέτησης ενός νέου, πιο ενεργού τρόπου συνεργασίας, με βάση το αμοιβαίο όφελος. Για να είμαι πιο σαφής, το θεμέλιο της συνεργασίας αυτής πρέπει να είναι το εθνικό-κρατικό μας όφελος, με αυτή την έννοια των λέξεων, νομίζω πως δεν αφήνω περιθώρια παρεξηγήσεων.

Το ζωτικό ζήτημα των αρμενοτουρκικών σχέσεων, που σχετίζεται με τη Δημοκρατία της Αρμενίας αλλά και όλους τους Αρμένιους, παραμένει στην πρώτη γραμμή των ενδιαφερόντων μας. Τι έχετε να πείτε στην παρούσα φάση, κυρίως ως προς το θέμα της επικύρωσης των πρωτοκόλλων;
Ο λόγος τώρα ανήκει στην Τουρκία, η οποία, για να είμαι ειλικρινής, τήρησε αρκετά νευρική στάση, κατά τη διάρκεια αλλά και αμέσως μετά την υπογραφή των πρωτοκόλλων. Τώρα βρίσκεται στο μάτι της διεθνούς κοινότητας με το φόβο, για να μην πούμε τη βεβαιότητα σχεδόν, της απώλειας του κύρους της. Η πραγματικότητα είναι η εξής.- έχουν συζητηθεί και υπογραφεί διεθνή πρωτόκολλα, είναι σειρά της Τουρκίας φυσικά  τώρα να τα επικυρώσει, αφού η Αρμενία έχει ήδη κάνει το δικό της βήμα.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Αρμενίας, το οποίο είναι το ανώτατο συνταγματικό δικαστικό σώμα της χώρας, έχει εκδώσει απόφαση, σύμφωνα με την οποία, τα αρμενοτουρκικά πρωτόκολλα είναι σύμφωνα με το θεμέλιο νόμο της Αρμενικής Δημοκρατίας, δηλ. το Σύνταγμα του κράτους. 
Πρέπει να επισημάνω, για όσους δεν γνωρίζουν καλά το θέμα, σχετικά με το Συνταγματικό Δικαστήριο, ότι βασει της νομοθεσίας της Αρμενικής Δημοκρατίας, το σώμα αυτό είναι ανεξάρτητο, υπάγεται αποκλειστικά στο Σύνταγμα χωρίς να υποκύπτει σε καμία πίεση και χωρίς να είναι υπόλογο σε στιγμιαίες συνθήκες. Έτσι, το Συνταγματικό Δικαστήριο έχει ανοίξει το δρόμο προς την επικύρωση των πρωτοκόλλων από την αρμενική πλευρά, επισημαίνοντας με απλά λόγια, ότι δεν υπάρχουν νομικά κωλλύματα προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό είναι ένα θετικό μήνυμα προς την τουρκική πλευρά. Όλως περιέργως, ακόμα και αυτή η απόφαση έχει αποτελέσει αιτία προφάσεων εκ μέρους της τουρκικής πλευράς, αναλόγων με τις διαθέσεις της. Ωστόσο, η κατάσταση είναι πασιφανής, εάν η τουρκική πλευρά δεν είναι έτοιμη να επικυρώσει τα πρωτόκολλα, ή εάν  καθυστερήσει αδικαιολόγητα μεταθέτοντας επ’ αόριστον τις προθεσμίες, εάν συνεχίσει να θέτει όρους ή να βλέπει εμπόδια εκεί που δεν υπάρχουν, δεν αποκλείεται η διαδικασία εξομάλυνσης των αρμενοτουρκικών σχέσεων να αποτύχει.
Αν συμβεί αυτό, δε μας μένει παρά να λυπηθούμε που αφέθηκε στη μοίρα της μια δυνατότητα, αφού από την αρχή η προσέγγιση της αρμενικής πλευράς υπήρξε απλούστατη. Να θεσπιστούν διπλωματικές σχέσεις άνευ όρων, ν’ ανοίξουν τα σύνορα ανάμεσα στις δύο χώρες, με σκοπό τη θεμελίωση των προϋποθέσεων για την ύπαρξη φυσιολογικών σχέσεων μεταξύ τους. Αυτά έχουν υπογραμμιστεί πολλές φορές απο τον Πρόεδρο της Αρμενικής Δημοκρατίας και τον υπουργό Εξωτερικών, οι επίσημες θέσεις μας θα μπορούσαν να έχουν γίνει για την Τουρκία κατευθυντήριο των αρχών και επιδιώξεων της Αρμενίας. Θα είναι κρίμα αν αναγκαστούμε να δηλώσουμε για άλλη μια φορά ότι «το όρος έτεκε μυν».

Το δεύτερο θεμελιώδες ζήτημα αφορά το Ορεινό Καραμπάχ. Η τουρκική πλευρά το θεωρεί προϋπόθεση για την εξομάλυνση των αρμενοτουρκικών σχέσεων. Ποια είναι η επίσημη απάντηση του Ερεβάν;
Αυτό το θέμα είναι αλληλένδετο με το προηγούμενο, οπότε επιτρέψτε μου ν’ αναφερθώ με υπευθυνότητα και στα δύο, παρόλο που το ζήτημα του Ορεινού Καραμπάχ δεν σχετίζεται με κανέναν τρόπο με τη διευθέτηση των αρμενοτουρκικών σχέσεων. Το αν η τουρκική πλευρά θεωρεί ή όχι το ζήτημα του Ορεινού Καραμπάχ προϋπόθεση για τη διευθέτηση των αρμενοτουρκικών σχέσεων, είναι δικό της θέμα.
Η αρμενική πλευρά δεν το θεωρεί και τα πρωτόκολλα που υπογράφηκαν τοω Οκτώβριο του 2009 στη Ζυρίχη δεν περιέχουν τέτοιες προϋποθέσεις, δεν θα μπορούσαν άλλωστε. Ούτε βλέπουμε κανενός είδους προϋποθέσεις στην απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Αρμενίας. Άλλο θέμα που η Τουρκία η οποία προσπαθεί να συνομιλεί με τους άλλους στη γλώσσα των προϋποθέσεων, βλέπει λογιών-λογιών προϋποθέσεις στα προαναφερθέντα έγγραφα. Εδώ πρέπει ν’ αναφέρω, ότι το τόσο χιλιοειπωμένο ζήτημα των προϋποθέσεων έχει μια προϊστορία, η οποία δεν σχετίζεται μόνο με το θεμελιώδες θέμα του Ορεινού Καραμπάχ. Η διευθέτηση των σχέσεων με την Τουρκία άνευ όρων υπήρξε πάγια θέση της αρμενικής πολιτικής επί σειρά ετών. Δεν έχουμε λοξοδρομήσει από αυτή τη θέση, η οποία έχει βρει ανταπόκριση και στην εξωτερική πολιτική από τη διεθνή κοινότητα, ούτε κατά τις διαπραγματεύσεις, αλλά ούτε και κατά την υπογραφή των πρωτοκόλλων, ούτε και πρόκειται να το πράξουμε στο μέλλον.
Ακόμα και στην ερμηνεία της απόφασης του Συνταγματικού Δικαστηρίου έχει τονιστεί η σκέψη ότι οι διμερείς σχέσεις δεν μπορούν ν’ αποτελούν συνέχεια άλλων θεμάτων, υποχρεώσεων ή άλλων σχέσεων.

Μπορούμε  να παζαρέψουμε την ανεξαρτησία του Καραμπάχ, που ως έθνος κατακτήσαμε με αίμα, κατά τη διαδικασία διευθέτησης του θεμελιώδους αυτού ζητήματος; Μέχρι ποιο σημείο είναι δυνατόν να υποχωρήσουμε;
Γενικά δεν είναι δυνατόν να πάμε σε υποχωρήσεις, πόσο μάλλον σε παζαρέματα, ειδικά όταν πρόκειται για την αυτοδιάθεση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την προσωπική ελευθερία και ασφάλεια ενός αδιαχώριστου κομματιού του λαού μας, όπως είναι οι Αρμένιοι του Καραμπάχ. Το θέμα είναι να φτάσουμε σε αμοιβαία αποδεκτές λύσεις δια της ειρηνικής διαπραγματευτικής οδού. Εάν, βεβαίως, αυτό που αποκαλείτε εσείς παζάρεμα είναι η διευθέτηση των αντιθέσεων δια των παγκοσμίως αποδεκτών διαπραγματευτικών οδών.
Όσο κι αν διαρκέσουν οι διαπραγματεύσεις, όσο κι αν τραβήξει σε μάκρος η ειρηνική διαπραγματευτική διαδικασία, πιστεύουμε ότι είναι ο μόνος πραγματικός δρόμος διευθέτησης της κρίσης. Δεν υπάρχει ενναλλακτική λύση. Αυτή είναι και η πεποίθηση της διεθνούς κοινότητας καθώς και των χωρών της ομάδας Μινσκ του ΟΑΣΕ.
Οι συνεχείς πολεμοχαρείς ανακοινώσεις από πλευράς του Αζερμπαϊτζάν, η τακτική πιέσεων και διασυρμού του ζητήματος του Καραμπάχ σε διάφορα διεθνή δικαστήρια και γενικότερα η μη επικοιδομητική της στάση, φυσικά δεν ευνοούν την πλήρη διευθέτηση του θέματος, του οποίου μια ήδη εδραιωμένη αρχή είναιη το δικαίωμα της ελεύθερης αυτοδιάθεσης των λαών. Εδώ πρέπει να πω, ότι το τελευταίο διεθνές πρωτόκολλο που αφορά αυτό το θέμα, είναι εκείνο που εγκρίθηκε στους κύκλους της 17ης προεδρικής συνόδου των χωρών του ΟΑΣΕ στα τέλη του προηγούμενου έτους εδώ στη Αθήνα, το οποίο επιβεβαιώνει τη λογική της διαπραγματευτικής διαδικασίας και τις θέσεις της διεθνούς κοινότητας για το Καραμπάχ.
Μια πιο σύντομη απάντηση στο ερώτημά σας είναι, ότι το απελευθερωμένο Καραμπάχ και τα, σύμφωνα με τις διεθνείς αρχές, αναφαίρετα δικαι-ώματα του λαού του, δεν είναι διαπραγματεύσιμα.
Αν όχι για οποιονδήποτε άλλο λόγο, μόνο και μόνο για το ολοφάνερο, ότι δηλαδή η μοίρα του Καραμπάχ, τουλάχιστον στην τελευταία φάση των διευθετήσεων, θα πρέπει να αποφασιστεί από τον ίδιο το λαό του.
Η τελευταία λέξη ανήκει στο λαό που κατέκτησε την ελευθερία του με αίμα, σε έναν πόλεμο που του επιβλήθηκε. Δεν μπορεί να γίνει αλλιώς.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Μάρτιος-Απρίλιος 2010

Η  Χίλντα Τσομπογιάν είναι πρόεδρος της “Ευρω-Αρμενικής Ομοσπονδίας για την Δικαιοσύνη και τη Δημοκρατία” (EAFJD), δηλαδή του γραφείου της Αρμενικής Εθνικής Επιτροπής για την Ευρώπη, με έδρα τις Βρυξέλλες.

Για μας, η α­πει­λή α­πέ­λα­σης α­πό έ­ναν τούρ­κο Πρω­θυ­πουρ­γό, ξυ­πνά την ο­δυ­νη­ρή α­νά­μνη­ση του ε­κτο­πι­σμού των γο­νέ­ων μας

Η α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας από το Σου­η­δι­κό Κοι­νο­βού­λιο, κα­τά τη γνώ­μη σας, πώς μπο­ρεί να ε­πη­ρε­ά­σει άλ­λες ευ­ρω­πα­ϊ­κές χώ­ρες, οι ο­ποί­ες δεν έ­χουν α­να­γνω­ρί­σει τη Γε­νο­κτο­νί­α;

Βλέ­πω την α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας ως μια δια­δι­κα­σί­α: πρέ­πει να γνω­ρί­ζου­με πώς ε­πι­τυγ­χά­νε­ται η α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας στις πε­ρισ­σό­τε­ρες χώρες της Ευ­ρώ­πης αλ­λά και αλ­λού. Πρό­κει­ται για αί­τη­μα που προ­έρ­χε­ται α­πό την κοι­νω­νί­α των πο­λι­τών της κά­θε χώ­ρας, που υ­πο­βάλ­λε­ται συ­νή­θως α­πό πο­λίτες αρ­με­νι­κής κα­τα­γω­γής. Και, συ­νή­θως, η ε­κά­στο­τε  πο­λι­τι­κή τά­ξη του τό­που αντα­πο­κρί­νε­ται στο αί­τη­μα,  ως θέ­μα αν­θρω­πί­νων δι­καιω­μά­των και δι­καιο­σύνης. Πρό­κει­ται πά­ντο­τε για μί­α κί­νη­ση που ξε­κι­νά α­πό τον λα­ό και α­νε­βαί­νει προς τα πά­νω. Η α­να­γνώ­ρι­ση δεν υ­πήρ­ξε πο­τέ καρ­πός  συμ­φερό­ντων ε­νός κρά­τους που έ­φε­ρε και υ­πέ­βα­λε το θέ­μα στο κοι­νο­βού­λιο. Ού­τε υπήρ­ξε πο­τέ δώ­ρο του πο­λι­τι­κού κό­σμου κά­ποιας χώ­ρας. Εί­ναι πά­ντο­τε α­πο­τέ­λεσμα σκλη­ρής δου­λειάς, κα­θώς, προ­σκρού­ο­ντας, κά­θε φο­ρά, στον αρ­νη­τι­σμό της Τουρ­κί­ας, που ε­κτο­ξεύ­ει α­πει­λές κα­τά των οι­κο­νο­μι­κών και πο­λι­τι­κών συμ­φε­ρό­ντων της συ­γκε­κρι­μέ­νης χώ­ρας, το θέ­μα μπαί­νει στο παι­χνί­δι του συ­σχε­τι­σμού  δυ­νά­με­ων.

Η α­να­γνώ­ρι­ση της Σου­η­δί­ας ή­ταν μια μα­κρά δια­δι­κα­σί­α. Συ­νε­πώς, ναι, μπο­ρεί να πει κα­νείς ό­τι μπο­ρεί  να ε­πη­ρε­ά­σει και άλ­λες χώ­ρες, ε­άν κα­τα­στεί πα­ράδειγ­μα σο­βα­ρής πο­λι­τι­κής δου­λειάς που γί­νε­ται με δια­κρι­τι­κό­τη­τα και υ­πομο­νή.

Ό­σον α­φο­ρά στους άλ­λους χρι­στια­νι­κούς λα­ούς (Πό­ντιοι, Ασ­σύ­ριοι), που γνώρι­σαν κι αυ­τοί τις θη­ριω­δί­ες της Ο­θω­μα­νι­κής Αυ­το­κρα­το­ρί­ας και των Νε­ό­τουρ­κων, τι ση­μαί­νει γι’αυ­τούς η α­να­γνώ­ρι­ση της Γε­νο­κτο­νί­ας α­πό το σου­η­δικό κοι­νο­βού­λιο;

Η ε­ξό­ντω­ση των Ασ­συ­ρο-Χαλ­δέ­ων και των Ελ­λή­νων του Πό­ντου πε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στις ξε­χα­σμέ­νες γε­νο­κτο­νί­ες του 20ου αιώ­να και η α­να­γνώ­ρι­σή τους σή­με­ρα, φέρ­νει στο φως το βα­θύ­τα­τα γε­νο­κτο­νι­κό χα­ρα­κτή­ρα του τουρ­κι­κού κρά­τους, α­πό την Ο­θω­μα­νι­κή Αυ­το­κρα­το­ρί­α ως την Δη­μο­κρα­τί­α. Προκα­λεί α­να­κού­φι­ση στους Ασ­συ­ρο-Χαλ­δαί­ους και τους Πο­ντί­ους το γε­γο­νός ότι η ι­στο­ρι­κή α­λή­θεια βγαί­νει ε­πί τέ­λους στο φως. Πρό­κει­ται, ε­πί­σης, για μια με­γά­λη πρε­μιέ­ρα συ­νερ­γα­σί­ας και  αλ­λη­λεγ­γύ­ης με­τα­ξύ των  λα­ών – θυ­μά­των της γε­νο­κτο­νί­ας. Εί­ναι αυ­τό που ο συγ­γρα­φέ­ας Μπερ­νάρ Αν­ρί Λε­βύ α­πο­κα­λεί «αλ­λη­λεγ­γύ­η των ναυα­γών».

Η α­να­γνώ­ρι­ση αυ­τή συ­μπλη­ρώ­νει την ι­στο­ρι­κή ει­κό­να και κα­θι­στά βα­ρύ­τε­ρη την ευ­θύ­νη του τουρ­κι­κού κρά­τους στην  υ­πό­θε­ση της ε­ξό­ντω­σης των μη τουρκι­κών λα­ών της πε­ριο­χής. Δεν μπο­ρεί πλέ­ον να λέ­γε­ται ό­τι η γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων ή­ταν έ­να με­μο­νω­μέ­νο γε­γο­νός,  χρη­σι­μο­ποιώ­ντας το ψευ­δές ε­πί­σημο  τουρ­κι­κό ε­πι­χεί­ρη­μα ό­τι οι Αρ­μέ­νιοι ή­ταν ά­ξιοι ε­κτο­πι­σμού κα­θώς εί­χαν συ­νερ­γα­στεί με τους ε­χθρούς.

Οι τε­λευ­ταί­ες δη­λώ­σεις του Ερ­ντο­γάν, ό­τι θα α­πε­λά­σει τους Αρ­με­νί­ους α­πό την Τουρ­κί­α, πώς μπο­ρούν να  ε­πη­ρε­ά­σουν τη δια­δι­κα­σί­α έ­ντα­ξης της Τουρ­κίας στην Ε.Ε. Νο­μί­ζε­τε ό­τι η αρ­με­νι­κή δια­σπο­ρά θα πρέ­πει να α­ντι­δρά­σει στις δη­λώ­σεις αυ­τές;

Η έ­ντα­ξη της Τουρ­κί­ας στην Ευ­ρώ­πη, αυ­τή τη στιγμή, χω­λαί­νει λό­γω της άρ­νη­σης της χώ­ρας αυ­τής να σε­βα­στεί τις πο­λιτι­κές της δε­σμεύ­σεις. Η Ευ­ρω­πα­ϊ­κή Έ­νω­ση αρ­νεί­ται πά­ντο­τε να  α­ντι­με­τω­πίσει το ρα­τσι­στι­κό, υ­πε­ρε­θνι­κι­στι­κό χα­ρα­κτή­ρα των δια­κρί­σε­ων της τουρ­κικής κοι­νω­νί­ας, ό­πως θα έ­κα­νε με ο­ποια­δή­πο­τε άλ­λη υ­πο­ψή­φια χώ­ρα. Δια­τη­ρεί πά­ντο­τε την προ­ο­πτι­κή να την αλ­λά­ξει με­τά την εν­σω­μά­τω­ση. Νο­μί­ζω ό­τι η Ευρώ­πη σφάλ­λει α­να­βάλ­λο­ντας για αρ­γό­τε­ρα αυ­τό που εί­ναι α­νί­κα­νη να κά­νει τώρα, ε­νώ, η Τουρ­κί­α, ό­λο και πιο ξε­κά­θα­ρα, ε­πι­δει­κνύ­ει το αλη­θι­νό της πρό­σω­πο. Ο λό­γος του Ερ­ντο­γάν, που α­πευ­θυ­νό­ταν στις τουρ­κι­κές κοι­νό­τη­τες της Ευ­ρώ­πης, λέ­ει  πολ­λά ως προς την ε­πι­θε­τι­κό­τη­τα με την ο­ποί­α η χώ­ρα αυ­τή χρη­σι­μο­ποιεί τους με­τα­νά­στες της, ε­πι­βάλ­λο­ντας τα δι­κά της συμ­φέ­ρο­ντα και το δι­κό της ε­θνι­κι­στι­κό μο­ντέ­λο, πε­ρι­φρο­νώ­ντας τις ευ­ρω­πα­ϊ­κές α­ξί­ες.

Για μας, η α­πει­λή α­πέ­λα­σης α­πό έ­ναν Τούρ­κο πρω­θυ­πουρ­γό, ξυ­πνά την ο­δυ­νη­ρή  α­νά­μνη­ση του ε­κτο­πι­σμού των γο­νέ­ων μας, και εί­ναι λυ­πη­ρό το γε­γο­νός ό­τι αυ­τή η δή­λω­ση , α­ντά­ξια της γλώσ­σας των να­ζί, δεν κα­τα­δι­κά­στη­κε ο­μό­φω­να, ως ό­φει­λε, α­πό τους ευ­ρω­παί­ους η­γέ­τες,  πα­ρά μό­νον για να πουν ό­τι τέ­τοιες δηλώ­σεις δεν διευ­κο­λύ­νουν την έ­ντα­ξη!

Σή­με­ρα, α­πέ­να­ντι στα μέ­σα που θέ­τει το τουρ­κι­κό κρά­τος στην υ­πη­ρε­σί­α του αρ­νη­τι­σμού, χρειά­ζε­ται, α­σφα­λώς, μια ι­σχυ­ρή α­ντί­δρα­ση α­πό την  πλευ­ρά της δια­σπο­ράς, αλ­λά τού­το δεν αρ­κεί. Πρέ­πει να ε­πα­νε­ξε­τά­σου­με τις στρα­τη­γι­κές του Αρ­με­νι­κού Ζη­τή­μα­τος.

Πώς βλέ­πε­τε το «ευ­ρω­πα­ϊ­κό πρό­σω­πο» της Τουρ­κί­ας, λαμ­βά­νο­ντας υ­πό­ψη τη στά­ση της ως προς το Αρ­με­νι­κό Ζή­τη­μα;

Η ευ­ρω­πα­ϊ­κή μορ­φή της Τουρ­κί­ας υ­πάρ­χει α­πό τα τέ­λη του 19ου αιώ­να. Κα­ταρ­χήν με τη μορ­φή των Νε­ό­τουρ­κων, που κή­ρυ­ξαν τον πό­λε­μο κα­τά του αυ­ταρ­χι­σμού του Σουλ­τά­νου, ε­παγ­γέλ­θη­καν τον εκ­συγ­χρο­νι­σμό της Αυ­το­κρα­το­ρί­ας και τις αρ­χές της ι­σό­τη­τας και της α­δελ­φο­σύ­νης με­τα­ξύ των πο­λι­τών. Ω­στό­σο, οι ι­δέ­ες αυ­τές, που ήρ­θαν δα­νει­κές α­πό τη δύ­ση μα­ζί με τον εκσυγ­χρο­νι­σμό, κα­τα­πο­ντί­στη­καν με την Γε­νο­κτο­νί­α. Η δεύ­τε­ρη φά­ση του εκ­συγχρο­νι­σμού της χώ­ρας προς μί­α ευ­ρω­πα­ϊ­κή κα­τεύ­θυν­ση,  που πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε α­πό τον Μου­στα­φά Κε­μάλ,  πα­ρή­γα­γε έ­να αυ­ταρ­χι­κό κα­θε­στώς, τύ­που Μου­σολί­νι, το ο­ποί­ο ι­σχύ­ει μέ­χρι σή­με­ρα. Το κο­σμι­κό κρά­τος, που δα­νεί­στη­καν α­πό τη Γαλ­λί­α, ό­πως και άλ­λες δη­μο­κρα­τι­κές πρό­ο­δοι που ση­μειώ­θη­καν στη Δύ­ση, με­τα­τρά­πη­καν σε πα­ρω­δί­α στην Τουρ­κί­α, κα­θώς πα­ρε­κτρά­πη­κε για να υ­πο­στη­ρίξει μί­α μο­να­δι­κή θρη­σκεί­α, το Σου­νι­τι­κό Ι­σλάμ, χω­ρίς να εγ­γυά­ται τη λα­τρεί­α ό­λων των άλ­λων θρη­σκειών, πε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και των άλ­λων πτε­ρύ­γων του Ι­σλάμ.

Η τουρ­κι­κή πο­λι­τι­κή έ­να­ντι του αρ­με­νι­κού ζη­τή­μα­τος εκ­πο­ρεύ­ε­ται α­πό έ­ναν α­κραί­ο ε­θνι­κι­σμό, χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό των ο­λο­κλη­ρω­τι­κών κα­θε­στώ­των. Η διεθνής πί­ε­ση που α­σκή­θη­κε στο πλαί­σιο της δια­δι­κα­σί­ας έ­ντα­ξης στην Ευ­ρώ­πη, ε­πέ­τρε­ψε κά­ποια α­νοίγ­μα­τα, κά­ποιες εκ­δη­λώ­σεις ε­λευ­θε­ρί­ας έκ­φρα­σης στους κόλ­πους της κοι­νω­νί­ας των πο­λι­τών, που πα­ρα­μέ­νουν, ω­στό­σο, ε­ξαι­ρε­τι­κά ο­λι­γά­ριθ­μα. Οι προ­σπά­θειες κά­ποιων Τούρ­κων δια­νο­ου­μέ­νων να εκ­συγ­χρο­νίσουν την πο­λι­τι­κή σκέ­ψη στην Τουρ­κί­α, εί­ναι α­σφα­λώς α­ξιέ­παι­νες, εί­ναι πατριώ­τες που θέ­λουν να βγά­λουν τη χώ­ρα τους α­πό το α­διέ­ξο­δο στο ο­ποί­ο πε­ριέ­πε­σε με τη Γε­νο­κτο­νί­α και τον αρ­νη­τι­σμό. Τέ­λος, δε πρέ­πει να ξε­χνού­με ό­τι η τουρ­κι­κή κοι­νω­νί­α των πο­λι­τών, δεν εί­ναι ευ­ρω­πα­ϊ­κή, πέ­ραν μιας δυ­τι­κοποι­η­μέ­νης ε­λίτ, που υ­πήρ­χε α­νέ­κα­θεν σε πε­ρι­θω­ρια­κή κα­τά­στα­ση.

Ε­άν κά­πο­τε η Τουρ­κί­α κα­τα­στεί μέ­λος της Ε­Ε, με ποιό τρό­πο αυ­τό θα ε­πη­ρε­άσει τις σχέ­σεις Αρ­με­νί­ας – Τουρ­κί­ας;

Ε­άν η Τουρ­κί­α ε­ντα­χθεί στην Ευ­ρώ­πη χω­ρίς ν’αλ­λά­ξει το πο­λι­τι­κό της δόγ­μα της υ­πε­ρο­χής της τουρ­κι­κής φυ­λής, χω­ρίς να πα­ραι­τεί­ται α­πό την ε­πι­δί­ωξή της να κα­θυ­πο­τά­ξει άλ­λους λα­ούς στους δι­κούς της α­νώ­τε­ρους σχε­δια­σμούς, τό­τε η βιω­σι­μό­τη­τα του αρ­με­νι­κού κρά­τους θα α­πει­λη­θεί σο­βα­ρά. Και προς το πα­ρόν, του­λά­χι­στον, αυ­τή η αλ­λα­γή δεν έ­χει συμ­βεί στην τουρ­κι­κή πο­λι­τική σκέ­ψη. Ε­πί του πα­ρό­ντος, η ό­λη συ­ζή­τη­ση των Τούρ­κων η­γε­τών για κα­θιέ­ρωση σχέ­σε­ων κα­λής γει­το­νί­ας με την Αρ­με­νί­α, δεν  βα­σί­ζε­ται σε καμ­μί­α αλ­λα­γή ή αμ­φι­σβή­τη­ση αυ­τού του σκε­πτι­κού. Εί­ναι προ­φα­νές ό­τι η Τουρ­κί­α δε θε­ω­ρεί την Αρ­με­νί­α ως μί­α χώ­ρα ε­ταί­ρο, αλ­λά ως ό­μη­ρο που στραγ­γα­λί­ζει στην πράξη και α­πο­πει­ρά­ται να α­πο­μο­νώ­σει πο­λι­τι­κά και οι­κο­νο­μι­κά.

Ε­άν η Ευ­ρώ­πη μπο­ρού­σε ν’αλ­λά­ξει αυ­τήν την Τουρ­κί­α, θα προ­σέ­φε­ρε μί­α πολύ­τι­μη υ­πη­ρε­σί­α στην ει­ρή­νη και την α­σφά­λεια της πε­ριο­χής. Ω­στό­σο, ως προσε­κτι­κός πα­ρα­τη­ρη­τής της ε­ξέ­λι­ξης της οι­κο­δό­μη­σης της Ευ­ρώ­πης, δια­πι­στώνω ό­τι η Ευ­ρώ­πη  πέ­ρα­σε α­πό τέ­τοιες πο­λι­τι­σμι­κές, κοι­νω­νι­κές και πο­λι­τικές κρί­σεις ώ­στε δεν έ­χει την πο­λι­τι­κή ι­κα­νό­τη­τα ν’αλ­λά­ξει σε βά­θος μια χώ­ρα μ’έ­ναν ε­πι­θε­τι­κό ε­θνι­κι­σμό, 75 ε­κα­τομ­μυ­ρί­ων κα­τοί­κων, που έ­κτι­σε την ταυ­τό­τη­τά της πά­νω στο πτώ­μα ε­νός άλ­λου λα­ού.

Η δια­δι­κα­σί­α έ­ντα­ξης προ­σφέ­ρει στην Τουρ­κί­α οι­κο­νο­μι­κή ι­σχύ, ι­κα­νή να ενι­σχύ­σει α­κό­μη πε­ρισ­σό­τε­ρο αυ­τόν τον ε­θνι­κι­σμό, που συ­νι­στά πραγ­μα­τι­κό κίν­δυ­νο για την μελ­λο­ντι­κή α­σφά­λεια της Αρ­με­νί­ας.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Μάιος-Ιούνιος 2010

Ο Φίλιος Στάγκος συμπαρουσιάζει στη ΝΕΤ την εκπομπή διεθνούς επικαιρότητας «Ανταποκριτές» και αρθρογραφεί στην εφημερίδα «Καθημερινή». Τον χειμώνα που μας πέρασε, μέσα από την εκπομπή «Ανταποκριτές» και με αφορμή την προσέγγιση Αρμενίας-Τουρκίας, επιμελήθηκε μια πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα για το αρμενικό ζήτημα. Ταξίδεψε στην Αρμενία, το Ναγκόρνο Καραμπάχ και την Τουρκία, όπου συναντήθηκε με εξισλαμισμένους Αρμενίους. Με αφορμή αυτό το ταξίδι τα «Αρμενικά» συναντήθηκαν και συζήτησαν μαζί του, πριν το πάγωμα της διαδικασίας εξομάλυνσης των σχέσεων Αρμενίας-Τουρκίας.

Χαίρομαι που η αφορμή για να γνωρίσω την Αρμενία ήταν μία ειρηνική συμφωνία και όχι ένας πόλεμος

Μας ενδιαφέρει πάντα η γνώμη ενός ουδέτερου παρατηρητή. Εσάς τι σας εντυπωσίασε περισσότερο στο ταξίδι που κάνατε στην Αρμενία και το Ναγκόρνο Καραμπάχ;

Ομολογώ πως το ερέθισμα για να ασχοληθώ με την Αρμενία γεννήθηκε περισσότερο από την ανάγκη μου να γνωρίσω βαθύτερα την Τουρκία. Η χώρα αυτή καθορίζει σε τέτοιο βαθμό τη διεθνοπολιτική θέση, την ιστορία και εν τέλει την ταυτότητα του Ελληνισμού που θεωρώ ότι το ελληνικό κοινό οφείλει να είναι διαρκώς ενημερωμένο για τη δυναμική που αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια τόσο εντός όσο και στο επίπεδο της διεθνούς συμπεριφοράς της. Οι δύο μέρες που έμεινα στην Αρμενία και στο Ναγκόρνο Καραμπάχ δεν επαρκούν για να βγάλει κανείς αξιόπιστα συμπεράσματα. Ωστόσο πήγα κουβαλώντας την αίσθηση ότι επισκέπτομαι την εσχατιά της Ευρώπης. Εάν η έννοια της Ευρώπης δεν προσδιορίζεται μόνο γεωγραφικά αλλά και ιστορικά ή πολιτισμικά, τότε ο Καύκασος είναι σίγουρα τμήμα της.

Να το πω διαφορετικά. Σαν Έλληνας δεν μπορώ να αγνοήσω το γεγονός ότι η ένταξή μας, το 1981, στην ΕΟΚ ήταν η μόνο ίσως στιγμή που η Ευρώπη ενήργησε προληπτικά για να αποσοβήσει τον κίνδυνο ενός πολέμου. Αυτή η διαύγεια και ο πολιτικός βολονταρισμός απουσίασαν στις αρχές της δεκαετίας του '90, όταν ξέσπασαν οι εθνοτικές συρράξεις στην πρώην Σοβιετική Ένωση και στην πρώην Γιουγκοσλαβία.

Είκοσι χρόνια αργότερα - και με δεδομένη την απροθυμία της Ε.Ε. να προχωρήσει σε περαιτέρω διεύρυνση - οι παγωμένες αυτές συρράξεις προβληματίζουν εκ νέου. Βέβαια, δεν υπάρχουν τα περιθώρια για ετοιματζίδικες λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν ομοιόμορφα. Αλλά βρισκόμαστε σε μία ιστορική συγκυρία όπου υπάρχει η δυνατότητα ενός «θετικού» ντόμινο επίλυσης των εκκρεμοτήτων (γεωγραφικών, προσφυγικών κλπ) που κληρονομήσαμε από τον προηγούμενο αιώνα. Και η αρχή θα μπορούσε να γίνει στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Όση γενναιότητα χρειάζεται στον πόλεμο, άλλο τόσο αναγκαία είναι για να κερδηθεί η ειρήνη. Για το λόγο αυτό αναρωτήθηκα στο ρεπορτάζ μου αν σήμανε η ώρα της «ειρήνης των γενναίων». Φυσικά στην περίπτωση της Αρμενίας ο μεγάλος σύμμαχος είναι η Ρωσία. Μην ξεχνάτε όμως ότι η όποια μετακίνηση της Τουρκίας από τις πρακτικές προηγούμενων δεκαετιών, έχει στο βάθος μία ευρωπαϊκή προοπτική.


Οι εικόνες που είδαμε στην εκπομπή σας για τους λεγόμενους κρυπτο-Αρμένιους στην Τουρκία μας εντυπωσίασαν. Είναι η πρώτη φορά -τουλάχιστον στην ελληνική τηλεόραση- που προβάλλονται τέτοιες εικόνες. Πώς έγινε η επαφή μαζί τους; Δεν φοβήθηκαν να μιλήσουν μπροστά στην κάμερα;

Έχω την εντύπωση ότι είναι η πρώτη φορά που οι άνθρωποι αυτοί - απόγονοι των Αρμενίων που είχαν αλλαξοπιστήσει για να σωθούν από τις σφαγές του 1915 - μιλούν σε ξένη τηλεόραση. Στα τουρκικά μέσα όμως τολμούν και μιλούν εδώ και κάποια χρόνια. Αυτό οφείλεται σε ένα και μόνο γεγονός: τη θυσία του Χραντ Ντινκ. Γνώρισα αρκετούς «κρυπτο-Αρμένιους» που φοβούνται να μιλήσουν. Η Φετιγιέ Τσετίν που στο δεύτερο βιβλίο της έχει καταγράψει δεκάδες μαρτυρίες κρυπτο-Αρμενίων, μου είπε ότι αναγκάστηκε να χρησιμοποιήσει ψευδώνυμα. Εγώ είχα την τύχη να συναντήσω και τον Γκαρμπίς (το αρμενικό, μη επίσημο όνομα του) ο οποίος μου είπε «φυσικά θέλω να μιλήσω, από παιδί τα κουβαλάω μέσα μου». Το ζήτημα ακουμπάει στην πιο σκοτεινή σελίδα της σύγχρονης ιστορίας της Τουρκίας και δεν είναι εύκολο να ρίξεις φως από τη μία στιγμή στην άλλη. Υπάρχουν ακόμα και σήμερα Τούρκοι που αγνοούν την αρμενική καταγωγή τους και αντιμετωπίζονται από το κράτος ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας (με δυσμενείς μεταθέσεις και αποκλεισμό από κάποια δημόσια αξιώματα) χωρίς να γνωρίζουν το γιατί.


Από την εικόνα που έχετε μέχρι στιγμής σχηματίσει για τα αρμενοτουρκικά, πιστεύετε ότι οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών μπορούν να εξομαλυνθούν, παρακάμπτοντας το θέμα της Γενοκτονίας;

Να εξομαλυνθούν πλήρως, σε καμία περίπτωση. Είναι μία πληγή που δεν κλείνει, ένα έγκλημα που επαναλαμβάνεται κάθε φορά που κάποιος το αμφισβητεί. Οι πρόσφατες εξελίξεις στο αμερικανικό Κογκρέσο κατέδειξαν το πολιτικό και διπλωματικό κεφάλαιο που είναι έτοιμη να καταναλώσει η Άγκυρα για να παραμείνει πιστή στην εθνική της «ορθοδοξία». Υπό αυτό το πρίσμα, είναι χρήσιμη η ανακίνηση του ζητήματος ακόμα κι αν δεν περάσει από την ολομέλεια του Κογκρέσου. Έδειξε επίσης πόσο εφήμερες είναι οι συμμαχίες των εθνικών λόμπι στην Ουάσιγκτον.

Το ενδιαφέρον με τις στάσεις των κατοίκων του Καρς είναι ότι δεν ήταν ταυτόσημες. Οι νέοι, Κούρδοι και Τούρκοι, είναι πιο ανοιχτοί στο γείτονα. Κάποιοι ίσως να συνομιλούν με νέους Αρμένιους σε chat rooms και να βρίσκουν κοινούς κώδικες ακόμα κι αν διαφωνούν για την ιστορία. Οι παλαιότεροι, ιδίως εκείνοι που εργάζονται σε σώματα ασφαλείας, αναπαράγουν την εθνική παράνοια στην οποία έχουν γαλουχηθεί επί δεκαετίες. Το θέμα είναι ότι όταν τα σύνορα είναι κλειστά, προσφέρουν δουλειά μόνο στους φρουρούς και τους λαθρεμπόρους. Όταν ανοίγουν, ευημερούν όλοι.


Μετά από όσα είδατε και τις επαφές που είχατε στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, θεωρείτε πιθανό να λυθεί το θέμα με στρατιωτικά μέσα, όπως επιθυμούν κάποιοι στο Μπακού;

Εκτιμήσεις δεν μπορώ να κάνω και δεν πρέπει να κάνω. Το ζήτημα δεν είναι αν μπορεί η μία πλευρά να ανακαταλάβει τα χαμένα εδάφη της με στρατιωτικά μέσα αλλά πως θα πειστούν και οι δύο πλευρές να καταλήξουν σε μία συμφωνία που θα τους επιτρέψει να συνυπάρξουν ειρηνικά προς όφελος όλων. Είδα βέβαια πόσο καλά εκπαιδευμένη είναι η εθνοφρουρά του Αρτσάχ και πόσο την ευνοεί το γεωγραφικό ανάγλυφο της περιοχής. Αλλά είδα και τα ερείπια του Αγντάμ και δεν μπόρεσα να μην σκεφτώ την κυπριακή Αμμόχωστο. Με κάθε σεβασμό στη μνήμη εκείνων που έπεσαν στον εθνικό αγώνα, πρέπει να πω ότι οι πρόσφυγες και οι ερημωμένες πόλεις και τα χωριά είναι λίπασμα για το μίσος. Το ερώτημα είναι κατά πόσο θεωρεί κανείς ότι αποτελεί καλή επένδυση για το μέλλον.


Επιτρέψτε μας μια πιο συναισθηματική ερώτηση: επισκεφθήκατε τα απομεινάρια της μεσαιωνικής μας πρωτεύουσας Ανί και είδατε το σύμβολο του λαού μας, το Αραράτ.

Μετά από αυτό το ταξίδι μπορείτε να καταλάβετε γιατί δεν συμφωνούν οι Αρμένιοι με τη χάραξη των σημερινών συνόρων;

Η επίσκεψη στο Ανί μου προκάλεσε κι εμένα τα πιο δυνατά συναισθήματα. Σκέφτηκα πώς θα αισθανόμουν σαν Έλληνας αν η χώρα μου τελείωνε στου Φιλοπάππου κι αντίκριζα από την άλλη πλευρά την Ακρόπολη να μαραζώνει. Ένα μαχαίρι μόνιμα μπηγμένο στην εθνική μου υπερηφάνεια.

Η χάραξη των σημερινών συνόρων που οφείλεται σε συμφωνία του Μουσταφά Κεμάλ με τους Μπολσεβίκους πρέπει να κάνει ακόμα πιο επώδυνη για τους Αρμένιους τη μνήμη των γεγονότων του περασμένου αιώνα.

Όπως αντιλαμβάνεστε, η κουβέντα μας τελειώνει εκεί απ' όπου ξεκίνησε. Η περιοχή μας, από το Μόσταρ της Βοσνίας μέχρι το Τιγρανακέρτ κι από την Αμμόχωστο ως το Σουχούμι, πασχίζει να βρει έναν οριστικό χάρτη, όπου τα σύνορα θα είναι αποδεκτά και διαμπερή και οι λαοί δεν θα είναι πελάτες αμυντικών βιομηχανιών αλλά θα ευημερούν μέσω του τουρισμού. Χαίρομαι που η αφορμή για να γνωρίσω - όσο τη γνώρισα - την Αρμενία ήταν μία ειρηνική συμφωνία και όχι ένας πόλεμος.

Είναι κάτι που στη δουλειά μου συμβαίνει σπάνια. Και θέλω να πιστεύω ότι θα έχω και στο μέλλον πολλές τέτοιες ευκαιρίες. Ίσως, πάντως, το επόμενο ταξίδι μου να είναι στο Ναχιτσεβάν.

{jgototop}{/jgototop}

Ο Νίκος Λυγερός είναι ο Έλληνας που κατέχει τον υψηλότερο δείκτη ευφυΐας (IQ) στην κλίμακα Stanford-Binet, με 189 βαθμούς και είναι ένας από τους 50 εξυπνότερους ανθρώπους στον κόσμο. Διαθέτει ένα “βαρύ” βιογραφικό, ωστόσο παλεύει με πάθος για το μοναδικό του ενδιαφέρον, όπως ο ίδιος ομολογεί, τον άνθρωπο… Γνωρίζει άριστα τα θέματα της Αρμενίας και του Ναγκόρνο Καραμπάχ, μιλά ανοιχτά και χρησιμοποιεί το α’ πληθυντικό πρόσωπο… 

Γεννήθηκε το 1968 στον Βόλο, αλλά σε μικρή ηλικία μετακόμισε με την οικογένειά του στη Γαλλία.
Ως ερευνητής κατέχει διάφορα παγκόσμια ρεκόρ στους τομείς της άλγεβρας, της θεωρίας αριθμών και της συνδυαστικής. Είναι στρατηγικός σύμβουλος και καθηγητής γεωστρατηγικής στην Αστυνομική Ακαδημία, στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας, στη Σχολή Στρατολογικού, στη Σχολή Πολέμου, στη Σχολή Πολεμικής Αεροπορίας και στη Σχολή Εθνικής Άμυνας στην Ελλάδα.
Ως καθηγητής μαθηματικών, πληροφορικής, κυβερνητικής, επιστημολογίας, γλωσσολογίας, βιοηθικής διδάσκει στα Πανεπιστήμια της Λυών, της Αθήνας και της Θράκης και στην Πολυτεχνική Σχολή Ξάνθης. Είναι Πρόεδρος Επιτροπής Καλλιτεχνικών Σχολείων (Υπουργείο Παιδείας), καθηγητής προικισμένων παιδιών, expert διερμηνέας και μεταφραστής στα γαλλικά δικαστήρια, επιστημονικός σύμβουλος του Συνδέσμου Φίλων Καραθεοδωρή και του υπουργείου Παιδείας.
Υπήρξε διεθνής παρατηρητής στις προεδρικές του Nαγκόρνο Καραμπάχ.
Έχει ιδρύσει την οργάνωση «The Pi Society», τα μέλη της οποίας έχουν δείκτη IQ από 176 βαθμούς και πάνω, που σύμφωνα με στατιστικές αντιστοιχεί σ’ έναν άνθρωπο στο εκατομμύριο.
Διακεκριμένος για την επικοινωνία του με τα παιδιά, ειδικευμένος στην καθοδήγηση, στη συμβουλευτική αγωγή και στον επαγγελματικό προσανατολισμό μαθητών και γονιών, έχει συνεργαστεί με πολλά σχολεία στη Γαλλία, την Ελλάδα και την Κύπρο.
Είναι συγγραφέας, σκηνοθέτης, ποιητής, ζωγράφος.
Έχει δημοσιεύσει περισσότερα από 5.100 άρθρα, ποιήματα, λογοτεχνικά κείμενα, πάνω σε θέματα μαθηματικών, νοημοσύνης, φυσικής, φιλοσοφίας, εκπαίδευσης, μυθολογίας, θρησκείας, ιστορίας, αρχαιολογίας, κινηματογράφου, ζωγραφικής, μουσικής, πολιτικής, κοινωνιολογίας, στρατηγικής, management, οικονομίας. 

Λέω πολύ συχνά στους σπουδαστές μου ότι θα ήταν πολύ καλό να πάνε στο Αρτσάχ να μάθουν τι σημαίνει αντίσταση

Κύριε Λυγερέ, έχετε σπουδάσει μαθηματικά και γλωσσολογία. Αυτός ο συνδυασμός μας ξαφνιάζει.
Με ενδιαφέρει ο άνθρωπος. Τα μαθηματικά είναι για μένα απλώς μια κωδικοποίηση του πυρήνα της γνώσης. Οι γλώσσες με αγγίζουν, γιατί νομίζω ότι όσο πιο πολλές γλώσσες γνωρίζουμε τόσο πιο ανθρώπινοι είμαστε. Είναι και ένας από τους λόγους που με άγγιξαν τα αρμενικά. Τα σιδερένια γράμματα έχουν κάτι το ελκυστικό. Η αρμενική γραφή - γιατί μελετάω και γραφές όπως η γραμμική Α και Β- έχει πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία. Έχει και κάτι άλλο, είναι και δύσκολη γλώσσα. Είναι και αυτό ελκυστικό. Όταν είναι ένας μικρός λαός και έχει δύσκολη γλώσσα, αποδεικνύει αυτό που λέω στη στρατηγική ότι η ανθεκτικότητα προέρχεται από τη δυσκολία. Αν ήταν πολύ πιο εύκολη η γλώσσα, θα είχε χαθεί πιο εύκολα. Ενώ εδώ, αναγκαστικά, η τριβή των παιδιών μέχρι να τη μάθουν είναι τόσο μεγάλη, που μετά και να δέχονται πιέσεις, δεν την ξεχνούν.

Πώς ξεκίνησαν οι σχέσεις σας με το Αρτσάχ;
Στο Αρτσάχ πήγα επίσημα ως διεθνής παρατηρητής για τις προεδρικές εκλογές του 2007. Πήγα ως Έλληνας, γιατί δεν υπήρχαν έλληνες παρατηρητές, που δε νομίζω ότι ήταν σωστό. Μετά ξαναπήγα για τα είκοσι χρόνια του Αρτσάχ, με κάλεσαν ως ομιλητή, ως στρατηγικό σύμβουλο.
Επισκέφτηκα πολλές περιοχές που ήταν σημαντικό να τις έχω δει από κοντά, για να ξέρω τι θα χάναμε, αν χάναμε αυτά τα μέρη. Μ’ αυτό τον τρόπο έγραψα μερικά άρθρα και έκανα αναλύσεις στρατηγικές. Έκανα μια ανάλυση γεωστρατηγική για την τοποθεσία του Στεπανακέρτ σε σχέση με τις διαπραγματεύσεις που γίνονται. Χωρίς την πρόσβασή μου σ’ αυτές τις περιοχές, δεν θα μπορούσα να είχα γράψει ούτε για το οδικό δίκτυο ούτε για το ηλεκτρικό δίκτυο.

Το Αρτσάχ είναι αναμφίβολα πολύ διαφορετικό από την Αρμενία. Τι σας έκανε εντύπωση σ’ αυτό τον τόπο;
Ναι, είναι πολύ διαφορετικό. Η Αρμενία είναι η γη της πέτρας, ενώ το Αρτσάχ είναι πράσινο εντελώς, με πολλά βουνά. Νομίζω ότι το σύνθημα του Αρτσάχ είναι σωστό. «Εμείς είμαστε τα βουνά μας», πραγματικά, χωρίς βουνά δεν θα άντεχε αυτή η περιοχή.
Το άλλο που με άγγιξε είναι ότι έχουμε την εντύπωση ότι είμαστε πολύ λίγα άτομα, αλλά είναι όλοι ριζωμένοι, περισσότερο από τους Αρμένιους της Αρμενίας. Δεν υπονοώ ότι είναι καλύτεροι. Αλλά όταν σε πλακώνουν στο ξύλο συστηματικά, ή αποκτάς αντοχές ή έχεις πεθάνει. Άρα αυτοί που ζουν αναγκαστικά είναι πιο ανθεκτικοί. Γι’ αυτό το σύμβολο του Αρτσάχ, ο μπαμπίγκ και η νταντίγκ είναι σημαντικό για μένα και όντως αληθινό.
Οι άνθρωποι του Αρτσάχ έχουν το στοιχείο του Σπαρτιάτη, ενώ στην Αρμενία νομίζω ότι έχουν πιο πολύ το στοιχείο του Αθηναίου, είναι άλλη προσέγγιση. Ο κάτοικος του Αρτσάχ σου λέει εγώ, αν δεν δώσω μάχη, θα φύγω. Ενώ στην Αρμενία κουτσά-στραβά τα καταφέρνουμε, γιατί ξέρουμε ότι στα σύνορα είναι η Ρωσία, ενώ στο Αρτσάχ η Ρωσία δεν παίζει το ίδιο παιχνίδι, είναι πιο πολύπλοκο.
Βέβαια, αυτό που με αγγίζει περισσότερο πάντα είναι οι άνθρωποι.
Μ’ αγγίζει και η διαχρονικότητα της αρμενικής παράδοσης: παρόλο που είναι ένας μικρός λαός, έχει πολύ μεγάλο βάθος χρόνου. Αυτό νομίζω ότι είναι και το πρόβλημα των Αζέρων, θα ήθελαν να τους ξεριζώσουν όλους έναν-έναν, αλλά το πρόβλημα είναι ότι πρέπει πραγματικά να τους ξεριζώσουν έναν-έναν.
Το άλλο που με αγγίζει είναι ότι παρά τη φτώχεια, γιατί υπάρχει μεγάλη φτώχεια, υπάρχουν στοιχεία της διασποράς που έρχονται και κάνουν επενδύσεις. Απλώς, θα ήθελα, και εκεί το θέλουν, οι επενδύσεις αυτές να είναι πιο σφαιρικές. Ένας Αρμένης που ζει στο εξωτερικό και αποφασίζει να μείνει στο Στεπανακέρτ είναι ικανός να κάνει ένα κτήριο ή ένα ξενοδοχείο που να μοιάζει με τη Βουλή, αλλά μπροστά θα έχει έναν τετραπλό δρόμο και πίσω έναν χωματόδρομο…

Θεωρείτε χρέος των τοπικών αρχών αυτά τα πιο σφαιρικά έργα;
Είναι πολύ δύσκολο για τον κρατικό φορέα να ελέγξει τον πλούσιο της διασποράς. Ο άλλος προτιμά να επενδύσει σε ένα ξενοδοχείο ή σε ένα χώρο παρά να πει ότι με τα ίδια λεφτά θα γίνουν δρόμοι. Εδώ είναι η δυσκολία.
Δε νομίζω ότι προς το παρόν η κυβέρνηση είναι αρκετά δυνατή για να μπορέσει να επιβάλει τέτοια προγράμματα ή να τα ενσωματώσει σε προγράμματα πλαισίου. Αλλά θα πρέπει να κινηθούμε προς αυτή την κατεύθυνση.

Το Αρτσάχ εξακολουθεί να έχει προβλήματα υποδομής;
Γενικά, το οδικό δίκτυο δεν είναι ακόμα καλό, αλλά εγώ τους λέω συχνά ότι αυτό μας προστάτεψε. Είναι το παράδοξο: τα βουνά μπορεί να αποτελούν μια δυσκολία, είναι και προστατευτικό τείχος.
Στα πρακτικά πράγματα εγώ προώθησα πολύ το ασύρματο δίκτυο. Υπάρχει μεγάλη δυσκολία να βάλουν ηλεκτρικό ρεύμα παντού. Εφόσον έχουμε περάσει στη φάση του ασύρματου, γιατί να μην το χρησιμοποιήσουμε πιο εντατικά για μια χώρα τέτοιου τύπου; Νομίζω ότι πέρασε σαν ιδέα.
Υπάρχουν προβλήματα πολεοδομίας. Με ενοχλεί κάπως που αρχίζουν να συντηρούν τζαμιά, ενώ δεν έχουμε φτάσει καν να έχουμε το προαπαιτούμενο για συμβατικά πράγματα. Ας πούμε τα σχολεία. Βέβαια, πήγα σε ιδιωτικά σχολεία που είναι σε πολύ καλή κατάσταση, με διαδραστικό πίνακα πολύ ωραίο. Θα σας εντυπωσίαζε και εσάς η αίθουσα, σαν να ήταν το Αρσάκειο, με πολύ καλή υποδομή με καθηγητές, με ερευνητές.

Σας άρεσε το νέο κτήριο της Βουλής;
Είναι εντυπωσιακό, εγώ χαίρομαι που υπάρχει. Θα μπορούσαν να είχαν μείνει σε ένα πιο μίζερο πλαίσιο, θα ήταν πιο εύκολο αυτό. Για παράδειγμα, το Ιστορικό Μουσείο είναι πιο πολύ η συνέχεια της σοβιετικής ιστορίας, απλώς μετατράπηκε σε αρμενικό.
Ενώ τώρα η νέα Βουλή και δίπλα το ξενοδοχείο δίνουν πιο πολύ ένα στίγμα δικό μας και αυτό με αγγίζει. Η αρχιτεκτονική για μένα είναι πώς να σκαλίζω το κενό, πώς να σηκώνεται το κτήριο χωρίς να έχει βάρος. Το κτήριο είναι ενδεικτικό της ποιότητας που θα μπορούσαν να αποκτήσουν σ’ αυτό τον τομέα. Νομίζω ότι τεχνικά και αρχιτεκτονικά είναι κάτι πετυχημένο.

Σήμερα υπογράφονται στη Ζυρίχη τα πρωτόκολλα για το άνοιγμα των συνόρων μεταξύ Αρμενίας-Τουρκίας και την καθιέρωση διπλωματικών δεσμών. Ξέρετε ότι η διασπορά είναι αντίθετη. Ποια είναι η γνώμη σας;
Είναι λογικό η διασπορά να είναι μπροστά από το κράτος στα ανθρώπινα δικαιώματα. Το κράτος πρέπει να συμβιβαστεί με ορισμένα δεδομένα. Δεν θέλω να δικαιολογήσω ούτε τους μεν ούτε τους δε. Άλλωστε εγώ είμαι με τη διασπορά, το ξεκαθαρίζω. Όταν όμως το κράτος είναι στριμωγμένο, με τα δυο χέρια στις χειροπέδες, δεν του λες γιατί δεν ψηφίζεις σηκώνοντας το χέρι ψηλά;
Νομίζω ότι το λάθος το κάνει η διασπορά τώρα. Με ποια έννοια; Ξαφνιάστηκε, δεν περίμενε ότι θα γίνει αυτό, αλλιώς θα είχε αντιδράσει πριν. Για μένα σ’ αυτό το πράγμα δεν ήταν αρκετά αποτελεσματική, να μπλοκάρει τη διαδικασία, πριν μπούμε σ’ αυτή τη διαδικασία. Γιατί το ξέρετε πολύ καλά, αυτά όταν αρχίσουν, μετά θέλουν πολύ περισσότερη δουλειά για να σταματήσουν. Για μένα εδώ στρατηγικά η λανθασμένη κίνηση προέρχεται από τη διασπορά που δεν προέβλεψε την τακτική κίνηση του κράτους.

Εννοείτε ότι η διασπορά αντέδρασε αργά;
Αναρωτιέμαι γιατί αντέδρασε αργά. Αντέδρασε, δεν αντιστάθηκε. Με αυτή την αντίδραση θα γίνει κάτι; Στη Γαλλία έχω εκπομπή στο αρμενικό ραδιόφωνο μια φορά την εβδομάδα. Αν κοιτάξετε το ραδιόφωνο, εδώ και βδομάδες έχει εκπομπές που κατηγορούν το πρωτόκολλο. Απλώς, εγώ βρίσκω ότι δεν ήταν μια κίνηση γενική. Το αιώνιο πρόβλημα που έχουμε είναι ότι, αν δεν κινούμαστε όλοι μαζί, καταλήγουμε να μην είμαστε ενωμένοι. Πρέπει να είναι πολύ σοβαρή η υπόθεση για να ενωθούμε, αλλιώς έχουμε την τάση που έχουν και οι Έλληνες και οι Εβραίοι να κάνουμε έναν εμφύλιο με τρία άτομα. Με στεναχωρεί, γιατί οι Τούρκοι το χρησιμοποιούν.

Καταλήγουμε ότι το πρωτόκολλο ήταν αναμενόμενο.
Αν κοιτάξουμε την Αρμενία όπως είναι τώρα, έχουμε την εντύπωση ότι το πρωτόκολλο ήταν αναμενόμενο. Αν θυμηθούμε ότι η Αρμενία ήταν η χώρα των τριών θαλασσών, είναι λίγο αστείο να αποδεχτούμε αυτό το πρωτόκολλο. Για ποια Αρμενία μιλάμε; Δεν ξέρω αν έχετε ασχοληθεί με τις συνθήκες. Μια συνθήκη που θεωρώ απαράδεκτη είναι η συνθήκη Καρς, διότι η Ρωσία και η Τουρκία υπέγραψαν ένα πρωτόκολλο, με το οποίο δεν δέχονταν τρίτο μέλος. Άρα, η Αρμενία βρίσκεται στη θέση να υπογράφει ένα κείμενο που δεν υπογράφει και με το οποίο της παίρνουν περιοχές.

Γνωρίζετε και το θέμα του Τσαβάχκ;
Είναι μεγάλο πρόβλημα που δεν το λέμε πολύ, ενώ καταπατούν τα ανθρώπινα δικαιώματα των δικών μας. Εγώ βρίσκω ότι γενικά είμαστε πολύ χαλαροί.

Ίσως φοβόμαστε μη δημιουργηθεί άλλο ένα μέτωπο.
Ναι, αλλά τα μέτωπα μερικές φορές ενώνονται. Υπάρχει ένα ολόκληρο αρμενικό κίνημα στη Γαλλία που αφορά τη λεγόμενη δυτική Αρμενία, την κατεχόμενη, διότι, αν δεν ξέρουμε το πλαίσιο, έχουμε την εντύπωση ότι τη γενοκτονία την έχουν υποστεί οι Αρμένιοι με μια ομοιόμορφη κατανομή. Είναι ριζικό λάθος και στρατηγικό. Τη χρησιμοποιεί, βέβαια, η Τουρκία εναντίον μας αυτή την άγνοια, αλλά είναι η δυτική Αρμενία που έχει το περισσότερο κόστος και γι’ αυτό πια δεν υπάρχει. Κανονικά, θα είχε ενδιαφέρον το ανάλογο που έχει γίνει με το Ναγκόρνο Καραμπάχ να γινόταν στη δυτική Αρμενία και το Τσαβάχκ. Δεν νομίζω ότι υπάρχει νομικό πλαίσιο που το απορρίπτει. Γεωστρατηγικά μπορεί να είναι δύσκολο, αλλά δεν είμαι σίγουρος ότι είναι τόσο εύκολο να είμαστε εντελώς απομονωμένοι από την Αρμενία, σε μια κουκκίδα.
Λέτε ότι θα ανοίξουμε μέτωπο. Πολύ σωστά. Στο Τσαβάχκ, το βουλώνω, στη δυτική Αρμενία, το βουλώνω, μου μένει λίγο το Καραμπάχ, αλλά εκεί έχουμε διαπραγματεύσεις, μπορεί να μας το ξαναπάρουν. Τι θα μείνει στο τέλος; Ξανά το ίδιο κομματάκι; Το οποίο είναι εντελώς αυθαίρετο.
Τα σύνορα μεταξύ Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν δεν ήταν μόνο αυθαίρετα, ήταν ύπουλα. Αντικρούουν σε βασικές αρχές της γεωστρατηγικής. Όταν έχεις έναν χώρο που δεν είναι συνεκτικός και δεν μπορείς να περάσεις από τον ένα στον άλλο, χωρίς να περάσεις από τον άλλο, πώς θέλεις να έχεις σταθεροποίηση;
Το είδαμε, όταν κατέστρεψαν το κοιμητήριο στο Τσουγά. Εγώ δεν είδα μεγάλη κινητοποίηση στην Ελλάδα. Είναι κοιμητήριο, στην Ελλάδα έχουν την τάση να προσέχουν τα κοιμητήρια. Έλλειψη ενημέρωσης; Δεν το είδαμε; Μα υπήρχε ολόκληρο βίντεο. Δεν ήταν στρατιώτες; Πάλι το είδαμε.
Πάντως, να ξέρετε ότι σε αυτή την προσπάθεια εγώ λειτουργώ ως στρατηγικός σύμβουλος για να γίνουν προσφυγές για κάθε τάφο. Κάθε τάφος εκτιμάται γύρω στις 150.000 ευρώ. Έχουμε στείλει ήδη και έχουμε πάρει πρωτόκολλα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Άρα, θα μπούμε σ’ αυτή τη διαδικασία.

Ασχολείστε και με το θέμα των προσφυγών στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο;
Πρόσφατα, στις 29 Σεπτεμβρίου, είχαμε την απόφαση για την προσφυγή των αδερφών Φωκά εναντίον της Τουρκίας για μη απόλαυση περιουσίας στην Κύπρο και στις 6 Οκτωβρίου για την Τένεδο. Πρόκειται για σημαντικές αποφάσεις από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι οποίες μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως δεδικασμένο.
Στη Γαλλία, όσον αφορά το αρμενικό στοιχείο, κάνουμε μια ολόκληρη καμπάνια για να βρούμε έγγραφα και τίτλους ιδιοκτησίας για να μπορούν να κάνουν προσφυγές. Οι Αρμένιοι είναι στην ίδια περίπτωση με τους Έλληνες και όχι με τους Κυπρίους, γιατί το τουρκικό κράτος είναι αναγνωρισμένο, άρα πρέπει να εξαντληθούν όλα τα ένδικα μέσα και μετά να πάμε στο ΕΔΑΔ.
Θα ήθελα, όμως, να υπάρχει μεγαλύτερη κινητοποίηση από τους δημοσιογράφους. Ενώ κερδίσαμε τις δύο δίκες, στον τύπο δεν βλέπετε τίποτα. Θυμάστε πόσα λεφτά θα πάρουν οι αδερφοί Φωκά; Δεν είναι σημαντικό; Μιλάμε για 19.000.000 ευρώ ως ενοίκιο, όχι σαν αποζημίωση για το σπίτι. Όσον αφορά το χρηματικό, οι υποθέσεις στην Κωνσταντινούπολη είναι 10 φορές μεγαλύτερες σε σχέση με την Κύπρο.

Τελικά, είστε αισιόδοξος;
Βεβαίως, δεν ασχολούμαι με προβλήματα που δεν λύνονται. Δεν έχω ανάγκη να είμαι αισιόδοξος ούτε για το αρμενικό ούτε για το Αρτσάχ. Είναι τώρα πλέον θέμα στρατηγικής και νομικού πλαισίου. Εμείς οφείλουμε να παίξουμε σωστά, ο χρόνος είναι μαζί μας.

{jgototop}{/jgototop}

Ο Χρατς Τατεβοσιάν, μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος Τασνακτσουτιούν στην Αρμενία, βρέθηκε στην Ελλάδα ως κεντρικός ομιλητής εκδήλωσης που ήταν αφιερωμένη στα 119 χρόνια από την ίδρυση του κόμματος. Τα «Αρμενικά» συναντήθηκαν μαζί του και συζήτησαν για το θέμα των ημερών, την υπογραφή των πρωτοκόλλων για το άνοιγμα των συνόρων και την καθιέρωση διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Αρμενίας και Τουρκίας. Να υπενθυμίσουμε ότι το Τασνακτσουτιούν αποχώρησε από τον κυβερνητικό συνασπισμό, γιατί διαφωνούσε με το περιεχόμενο της συμφωνίας που υπογράφτηκε με την Τουρκία.

Δηλαδή εμείς θα παζαρέψουμε με τον ίδιο μας τον εαυτό;

Ποια συγκεκριμένα οφέλη αποκομίζει η αρμενική πλευρά απο τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων  Αρμενίας- Τουρκίας;
Δεν αποκομίζει τίποτα απολύτως.

Δηλαδή πιστεύετε ότι δεν έχουμε κανένα όφελος;
Στην πραγματικότητα το υπάρχον πρόγραμμα είναι αυτή η διαδικασία που άρει τον αποκλεισμό των συνόρων, το οποίο βεβαίως είναι καλό και επιθυμητό, αλλά με τι αντάλλαγμα; Εάν πρόκειται  να πραγματοποιηθεί με παραχωρήσεις σε ζωτικά εθνικά θέματα, είναι εντελώς απαράδεκτο.

Όσων αφορά το θέμα του Καραμπάχ, οι τελευταίες δηλώσεις των τούρκων αξιωματούχων (Ερντογάν - Γκιουλ) εξυπηρετούν το θέμα της «εσωτερικής κατανάλωσης», ή είναι σαφείς πολιτικές θέσεις της χώρας;
Είναι σίγουρα απόρροια σαφέστατων πολιτικών θέσεων της χώρας. Δεν υπάρχει λόγος να οδηγηθούμε σε λάθος συμπεράσματα, ως προς το σημείο αυτό.  Αλλωστε, όχι μόνο οι επίσημες δηλώσεις αλλά κι όλα τα βήματα που έχει κάνει η Τουρκία, υποδηλώνουν ότι προσβλέπει στο να πραγματοποιηθεί η άρση του αποκλεισμού των συνόρων στο τμήμα  Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν, εις βάρος των  ζωτικών συμφερόντων του αρμενικού λαού. Δηλαδή η διευθέτηση του ζητήματος  του Καραμπάχ να γίνει με γνώμονα τα συμφέροντα  του Αζερμπαϊτζάν.  Μπορώ να προσθέσω ακόμα, ότι κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων μηνών στο Τουρκικό Κοινοβούλιο, καθώς επίσης και σε όλους τους κρατικούς φορείς, όλοι επικεντρώνονται στο ρόλο της Τουρκίας στο θέμα του Ναγκόρνο Καραμπάχ, κάτι που αποδεικνύει περίτρανα ότι η Τουρκία έχει λάβει όλα όσα διεκδικούσε η ίδια, και τώρα έχει πρόθεση να συνδράμει στην επίλυση των προβλημάτων του « μικρότερου αδερφού» της. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο συνδέει τα δύο ζητήματα. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ακόμη και οι πρόεδροι του OΑΣΕ και  του Mινσκ βεβαιώνουν, ότι αυτά τα ζητήματα προχωρούν παράλληλα, η Τουρκία κάνει ότι είναι δυνατόν ώστε στην ουσία οι δυο διαδικασίες να συγχρονιστούν. Χρησιμοποιεί δηλαδή το θέμα της αναγνώρισης ως εργαλείο, συνδέοντάς το με το άνοιγμα συγκεκριμένα αυτού του σημείου των συνόρων.  Οι άνθρωποι  δηλώνουν ρητά και σε όλα τα επίπεδα, ότι κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει μόνο αν υπάρξουν  ουσιαστικές μετατροπές  στις σχέσεις μας με το Αζερμπαϊτζάν. Έχουν φυσικά υπ’ όψιν ότι ο αρμενικός στρατός θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να μείνει εκτός της ζώνης των εχθροπραξιών.

Τι επιπτώσεις μπορεί να έχουν κατά τη γνώμη σας τα γνωστά «πρωτόκολλα», στις προσπάθειες αναγνώρισης της γενοκτονίας που διενεργεί το Τασνακτσουτιούν στη διασπορά;
Απολύτως αρνητικές. Σας το λέω με πόνο ψυχής. Ήδη από το 1915, κοντεύουμε τα 95 χρόνια, που για κάθε μια μέρα που η γενοκτονία δεν έχει αναγνωριστεί, αποτελεί το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Κι αυτό δεν το λέμε μόνο εμείς. Όλος ο πολιτισμένος κόσμος επιβεβαιώνει, ότι η γενοκτονία είναι το ειδεχθέστερο έγκλημα κατά των ανθρώπων. Κι αν κάποιοι μπορούν να το μετατρέψουν σε αντικείμενο εκμετάλλευσης, εγώ δεν μπορώ να το καταλάβω στη δικιά μας περίπτωση. Δηλαδή εμείς θα παζαρέψουμε τον ίδιο μας τον εαυτό; Λυπάμαι, όμως αυτό δεν μπορεί να γίνει. Όντως η τουρκική πολιτική έχει καταφέρει να δημιουργήσει μια πολύ επικίνδυνη κατάσταση, υπό την έννοια ότι  μπορεί να δημιουργήσει ένα πλήγμα στη διασπορά, στην Αρμενία, ακόμη στις σχέσεις μεταξύ τους, πράγμα που είναι άκρως επικίνδυνο, επειδή υπό τις σημερινές πολύπλοκες συνθήκες,  η μόνη  σημαντική  προϋπόθεση για να μπορέσουμε αντισταθούμε και να προσεγγίσουμε  στους στόχους μας κατά το καλύτερο δυνατόν, είναι η διαφύλαξη  της ενότητας μεταξύ μας πάση θυσία. Όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό, εγώ πιστεύω οτι είναι εφικτό, κι οτι μπορούμε στην προσπάθειά μας αυτή, ακόμα και ν’ αναβαθμίσουμε την ποιότητα αυτής της ενότητας. Αυτό βέβαια, θα είναι μια βαριά πρόκληση για εμάς διότι οι δυσκολίες είναι  πολλές. Εν τέλει, όλα αυτά, δεν μπορεί να μην επηρεάσουν τις απόψεις των ανθρώπων για τα πράγματα. Θα σας πω ακόμα, ότι οι ανησυχίες της διασποράς δεν είναι καθόλου συναισθηματικής υφής. Πρόκειται για πολύ πιο αληθινούς κινδύνους και απειλές που φυσικά αφορούν πρωτίστως την Αρμενία και το Καραμπάχ.  Είναι αποτέλεσμα επιπόλαιας  και ανώριμης ερμηνείας του θέματος η άποψη αυτή, κάτι που δείχνει  ότι τα άτομα που την εκφέρουν δεν  είναι σε θέση να φανταστούν τις βαθύτερες πτυχές των φαινομένων αυτών.  Επομένως λοιπόν, οι ανησυχίες αυτές σαφώς και υπάρχουν αλλά εμείς πρέπει οπωσδήποτε να βρούμε τον τρόπο, και ιδιαίτερα το Τασνακτσουτιούν, να συνεχίσει να φέρνει εις πέρας ό,τι εξαρτάται από αυτό, ούτως ώστε να διαφυλαχθεί με κάθε τρόπο η εθνική ομοψυχία. Είναι πιθανόν να χρειαστεί να υιοθετήσει μια ευρεία σύμπνοια με σκοπό την επίλυση αυτού του προβλήματος. Εν τέλει, γύρω από τι είναι επικεντρωμένη αυτή η ευρεία σύμπνοια; Εμείς στην Αρμενία έχουμε πολλά να πράξουμε, ώστε αυτή η προσπάθεια διατήρησης της ενότητας να μην γίνει εις βάρος των αδιαμφισβήτητων εθνικών μας αξιών.

Θεωρείτε ότι η υπογραφή των πρωτοκόλλων και το άνοιγμα των συνόρων είναι μια πραγματικότητα;  Ποια μέτρα θα λάβει η αντιπολίτευση στην Αρμενία ως προς αυτή την κατεύθυνση;
Σε σχέση με το ζήτημα των συνόρων, η οργάνωση μας συμφωνεί, όπως και πάνω από το ήμισυ του λαού μας δείχνει να συμφωνεί, διότι γενικώς δεν δικαιολογείται να έχουμε κλειστά σύνορα. Δεν δικαιολογείται ακόμη κι αν υπάρχει διακοπή των σχέσεων από την πλευρά της Τουρκίας. Είμαστε δε πεπεισμένοι ότι το άνοιγμα των συνόρων και η θέσπιση διπλωματικών σχέσεων αποτελούν μεγάλες παραχωρήσεις προς την Τουρκία. Παρόλα αυτά είναι δυνατόν να γίνει αυτό το βήμα, πρέπει να γίνει, είναι απαραίτητο και το θεωρώ και δικαιολογημένο. Θα αναφέρω ότι υπάρχουν στην Αρμενία κοινωνιολογικές δημοσκοπήσεις, οι οποίες δείχνουν ότι πλέον του 41% του πληθυσμού της Αρμενίας είναι κάθετα αντίθετοι στο άνοιγμα των συνόρων. Σύμφωνα δε με μια άλλη δημοσκόπηση, που έχει γίνει μέσω της ιστοσελίδας του ραδιοσταθμού «Αζαντουτιούν», το 63% τίθεται κατά του ανοίγματος των συνόρων. Βάσει των ερωτήσεων της Αρμενικής Κοινωνιολογικής Ένωσης, το 63% επιμένει ότι οι διαπραγματεύσεις με την Τουρκία δεν πρέπει να συνεχιστούν. Παρόλα αυτά, εμείς πιστεύουμε ότι το άνοιγμα των συνόρων και η θέσπιση διπλωματικών σχέσεων  με την Τουρκία είναι απαραίτητη. Γνωρίζουμε ακόμη, ότι σε επίπεδο τοπικής αλλά και διεθνούς πολιτικής, πραγματοποιούνται συγκεκριμένες μεγάλες και σύνθετες αλλαγές... Ως προς αυτά, φυσικά εμείς θεωρούμε ότι δεν ορίζουμε αυτές τις εξελίξεις, ούτε κι έχουμε  λόγο να τις παρακωλύουμε. Το πρόβλημά μας είναι όλα αυτά τα αντεθνικά και  ολέθρια σημεία που υπάρχουν σε αυτά τα πρωτόκολλα, πρέπει να ακυρωθούν. Και σκοπεύουμε να κάνουμε τα πάντα, ώστε αυτά τα πρωτόκολλα να αποτύχουν. Δηλαδή το Συνταγματικό Δικαστήριο της Αρμενίας να μην δώσει θετική απόφαση, σύμφωνα με το Αρμενικό Σύνταγμα, για το σκέλος της συμφωνίας που αφορά την αρμενική πλευρά. Σε τέτοια περίπτωση, το ζήτημα δεν μπορεί να προχωρήσει προς εξέταση στο Κοινοβούλιο. Το άλλο σκέλος των προσπαθειών μας θα πρέπει να είναι οι εργασίες της Βουλής, όπου και πάλι θα κάνουμε ότι είναι δυνατόν ώστε να μην επικυρωθούν τα πρωτόκολλα αυτά, τουλάχιστον όχι στη μορφή με την οποία έχουν παρουσιαστεί.
Αν παρόλα αυτά, προσφύγουν σε μέσα πολύ δυναμικά που θα έχουν μεγάλη απήχηση στον κόσμο, εγώ είμαι πεπεισμένος, ότι αν συμβεί  αυτό, ο μόνος τρόπος αντίδρασης είναι η αλλαγή ηγεσίας. Άλλη εναλλακτική δεν υπάρχει. Εμείς σήμερα προσπαθούμε με όλα τα συνταγματικά και πολιτισμένα μέσα, με πολιτικά μέσα σταδιακά κλιμακούμενα, οργανώνοντας τη σύμφωνη γνώμη του κοινού και δημιουργώντας εθνικό μέτωπο, λαμβάνοντας υπ’ όψιν όλα τα σημεία, να καταφέρουμε την επίλυση του θέματος. Αν όλα τα παραπάνω δεν φέρουν το ποθητό αποτέλεσμα, τότε θα προβούμε, με κάθε τίμημα, σε αλλαγή ηγεσίας. Διότι στην Αρμενία θα πρέπει να βρίσκεται στην ηγεσία, εκείνη η πολιτική δύναμη, η οποία θα είναι ικανή να αντισταθεί στις διεθνείς πιέσεις και θα μπορέσει να αρνηθεί τα πρωτόκολλα.

Γενικότερα μέσα στη διασπορά υπάρχουν άτομα που μιλούν για προδοσία. Το είδαμε και στις διαδηλώσεις πάνω σε πανώ. Ποια η γνώμη σας για αυτό το θέμα;
Σήμερα αυτή η άποψη, νομίζω ότι δεν είναι ακόμη πλήρως θεμελιωμένη. Αναμφισβήτητα έχει κάποια βάση. Υπάρχουν προϋποθέσεις που γεννούν  συναισθήματα αγανάκτησης και θυμού, αλλά εμείς δεν σπεύδουμε να χαρακτηρίσουμε το γεγονός ως προδοσία. Μέχρι να φτάσουμε σε έναν τελικό τέτοιο χαρακτηρισμό, εμείς πράττουμε τα πάντα προκειμένου να αφυπνιστεί η ηγεσία της χώρας. Είτε το ομολογούν, είτε όχι, εμείς ξέρουμε ότι βρίσκεται υπό το βάρος σοβαρότατων πιέσεων.

Πώς φαντάζεστε το «αύριο» των αρμενοτουρκικών σχέσεων; Μπορούν να αναπτυχθούν φυσιολογικές σχέσεις μεταξύ δύο γειτονικών χωρών, όταν τα θέματα του παρελθόντος δεν έχουν επιλυθεί;
Όχι! Για αυτό το ζήτημα  λυπάμαι αλλά είμαι πολύ επιφυλακτικός και απαισιόδοξος, διότι υπάρχουν σοβαρότατοι λόγοι. Αν η γειτονική μας χώρα, δεν βρίσκει μέσα της τη δύναμη να ομολογήσει ότι αυτό το έγκλημα, η γενοκτονία, έλαβε χώρα, τότε ποια είναι η εγγύηση ότι αύριο ή μεθαύριο δεν θα επαναλάβει τέτοιες συμπεριφορές ως προς την Αρμενία. Υπάρχουν πολλοί  που υποστηρίζουν ότι αν οι Η.Π.Α., η Ρωσία, ή η Ε.Ε. είναι οι εγγυητές της συνέχισης αυτών των διεργασιών, πράγμα που αποτελεί  ισχυρό και σημαντικό όρο, τότε λοιπόν δεν θα πρέπει να υπάρχουν πολλοί λόγοι ανησυχίας για το μέλλον. Κι αυτά όμως δεν αποτελούν ικανοποιητικά στοιχεία και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση για να σβήσουν τις ανησυχίες μας. Σήμερα, εμείς βλέπουμε καθαρά ότι η Τουρκία μιλά με την Αρμενία με μια σκληρή γλώσσα απειλών και πιέσεων. Αν εμείς αψηφήσουμε το γεγονός ότι επιλύει τα διάφορα ζητήματα με τέτοιες μεθοδεύσεις, ουσιαστικά την ενθαρρύνουμε.. Και δεδομένου τούτου, εμείς πρέπει να διασφαλίσουμε τον τρόπο με τον οποίο θα συνεχιστούν οι  διαδικασίες. Σήμερα βέβαια στο Τουρκικό Κοινοβούλιο δεν υπάρχει κανείς που να υποστηρίζει ότι αυτές οι διαδικασίες δεν πρέπει να συνδεθούν με το θέμα του Καραμπάχ. Όλοι, ομόφωνα υποστηρίζουν ότι μέχρι ο αρμενικός στρατός να αποχωρήσει από την αμυντική ζώνη, από τα «κατεχόμενα εδάφη» όπως τα ονομάζουν αυτοί, αυτά τα πρωτόκολλα δεν μπορούν να επικυρωθούν. Από το 1993 μέχρι σήμερα συνεχίζεται ο εδαφικός αποκλεισμός της Αρμενίας. Ακόμη και μετά το σεισμό, είχαν γίνει κάποιες διενέργειες, όταν είχε απαγορευτεί μέχρι και η εναέρια επικοινωνία. Η εχθρική πολιτική αυτή της χώρας ως προς την Αρμενία, υφίσταται ακόμη και σήμερα. Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα που να υποδηλώνει ότι κάτι έχει αλλάξει. Επιπλέον μόνο οι ανησυχίες αυξάνονται, διότι σε τελική ανάλυση το παντουρανικό  σχέδιο, όσο κι αν  ξενίζει πολλούς και φαίνεται σαν κάτι ακαθόριστο και φανταστικό, είναι σαφές πλέον ότι η Τουρκία δεν έχει αποποιηθεί ποτέ και σε καμιά περίπτωση  αυτό της το σχέδιο. Οποιαδήποτε περίοδο, ακόμη και στις περιόδους εκείνες που δεν είχε τα μέσα για να  εξομαλύνει την πορεία αυτού του σχεδίου, ακόμη και στα 70 χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι και την κατάρρευσή της, δεν έπαψε ποτέ να το υποστηρίζει. Μέχρι της αρχές του ‘90, πληθυσμοί Αζέρων και Τούρκων μετατοπίζονταν κατά μήκος των συνόρων Αρμενίας - Τουρκίας βάση οργανωμένου σχεδίου. Γνωρίζουμε λοιπόν, ότι δεν έχουν απαρνηθεί το σχέδιο τους αυτό. Απόδειξη ότι τον περασμένο Οκτώβρη στη Σύνοδο των τουρκικών κρατών με τη συμμετοχή των 4 προέδρων, ο Αλίεφ ενώπιον όλων των επισήμων δήλωσε ξεκάθαρα, ότι το Σιουνίκ ή το Ζανκεζούρ παραμένουν τα μόνα εμπόδια στην ένωση των πληθυσμών των τουρκικών χωρών. Αν μερικοί νομίζουν ότι αυτά δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα ή ότι είναι ένα παραλήρημα, νομίζω ότι απατώνται. Καθότι, ο ρόλος της Τουρκίας στις αδιαμφισβήτητα αναμενόμενες πολιτικοοικονομικές εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή πρόκειται να διευρυνθεί. Ενώ η δική μας θέση και η ισχύς δεν πρόκειται να αναβαθμιστεί. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει η Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν, η Κεντρική Ασία, οι τουρκικοί λαοί. Αυτό αυξάνει την πιθανότητα οι διεθνείς μεγάλες δυνάμεις, να μην καταβάλλουν προσπάθειες ώστε τα συμφέροντά μας να μην ποδοπατηθούν.  Εγώ μπορώ να αναφέρω και πολλά επιχειρήματα τα οποία επιβεβαιώνουν ότι τα παραπάνω συμβαίνουν ακόμη και στις μέρες μας. Δεν μιλώ για το μακρινό παρελθόν. Μέχρι σήμερα, αυτή η χώρα δεν δείχνει καμία ένδειξη καλής πίστης. Πρέπει εμείς να εξετάσουμε με ηθικά και πολιτικά μέτρα το άνοιγμα των συνόρων και την ανάπτυξη  διπλωματικών σχέσεων. Ενώ αντ’ αυτού εισπράττουμε πάλι απειλές, πάλι φθορά, πάλι όρους, και πάντα σε μορφή υπόδειξης. Αν αυτή η στάση έχει αλλάξει, ας θεμελιωθεί, αναφέροντας οποιοδήποτε παράδειγμα.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2009

Τον Οκτώβριο του 2009 συμπληρώνεται ο πρώτος χρόνος λειτουργίας του υπουργείου Διασποράς της Αρμενίας. Τα «Αρμενικά» με αυτή την ευκαιρία συζήτησαν με την υπουργό Χρανούς Αγκοπιάν για τους σκοπούς και τα προγράμματα του νέου υπουργείου.

Δε στοχεύουμε στη διακυβέρνηση ή την εποπτεία της διασποράς, αλλά στη συνεργασία, τις διμερείς σχέσεις και τη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων

Με ποιoν τρόπο είναι οργανωμένο και πώς λειτουργεί το υπουργείο Διασποράς της Αρμενικής Δημοκρατίας;

Υπάρχουν σήμερα περίπου 10 εκατομμύρια Αρμένιοι ανά τον κόσμο, τα δυο τρίτα των οποίων ζουν εκτός της πατρίδας, σε περισσότερες από 120 χώρες. Η δημιουργία του υπουργείου Διασποράς θα βοηθήσει τους Αρμενίους όλου του κόσμου να συσπειρωθούν γύρω από την πατρίδα που ονειρεύονταν εδώ και 700 χρόνια. Ήταν μέρος του προεκλογικού προγράμματος του Προέδρου Σερζ Σαρκισιάν και πάνω σε αυτή τη βάση ιδρύθηκε την 1η Οκτωβρίου 2008 το υπουργείο Διασποράς. Βασική αποστολή του είναι η υλοποίηση κυβερνητικής πολιτικής για την ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ πατρίδας-διασποράς και ο συντονισμός του έργου των συναρμοδίων εκτελεστικών οργάνων της κυβέρνησης για το σκοπό αυτό. Δε στοχεύουμε στη διακυβέρνηση ή την εποπτεία της διασποράς, αλλά στη συνεργασία, τις διμερείς σχέσεις και τη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων. Το υπουργείο πρέπει συνεχώς να παρακολουθεί το τι συμβαίνει στη διασπορά, να κατανοεί τα προβλήματα και τις ανάγκες της, ώστε να υλοποιεί κατάλληλα προγράμματα που να πηγάζουν από τα κοινά συμφέροντα πατρίδας-διασποράς.

Το υπουργείο δραστηριοποιείται σε τρεις κυρίως τομείς: Ο πρώτος είναι η συμβολή στο έργο των οργανώσεων της διασποράς και η ενεργοποίηση των μηχανισμών διαφύλαξης της αρμενικής ταυτότητας στις παροικίες, ο δεύτερος, η ανάδειξη του ανθρώπινου δυναμικού της διασποράς και η δραστηριοποίησή του για την ενδυνάμωση ή ανάπτυξη της πατρίδας και ο τρίτος, η προώθηση κατάλληλων νόμων και προγραμμάτων για τον επαναπατρισμό του λαού μας.

Ένας άλλος στόχος μας είναι η οργάνωση περιοχών της διασποράς όπου ζουν Αρμένιοι χωρίς να έχουν τις συνθήκες ή τα μέσα για να διαφυλάξουν την εθνική τους ταυτότητα.

Για την πραγματοποίηση όλων αυτών, το υπουργείο διαθέτει την ανάλογη υποδομή, η οποία λειτουργεί σε δυο σκέλη: το πρώτο διασφαλίζει την κανονική καθημερινή λειτουργία του, τα νομικά, οικονομικά θέματα, τη διοίκηση προσωπικού, διαχείριση του τύπου και των δημοσίων σχέσεων και το δεύτερο ασχολείται με το καθ’ αυτό περιεχόμενό του, δηλαδή συμβάλλει στην επίλυση των διαφόρων θεμάτων που αντιμετωπίζουν οι παροικίες σε συνεργασία με τις κατά τόπους εκτελεστικές επιτροπές τους. Μιλάμε για τα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, της Εγγύς και Μέσης Ανατολής, Ευρώπης, Αμερικής καθώς και τις εκτελεστικές επιτροπές Επαναπατρισμού και Έρευνας, επιτροπές Παναρμενικών Προγραμμάτων που ασχολούνται με εκπαιδευτικούς, πολιτιστικούς, κοινωνικούς τομείς, κ.λ.π.

Το υπουργείο οργανώνει τη δουλειά του στη διασπορά δια μέσου των διπλωματικών αντιπροσωπειών και των προξενείων της, οι οποίες λειτουργούν στα διάφορα κράτη. Πριν από ένα χρόνο ο Πρόεδρος Σερζ Σαρκισιάν, κατά τη διάρκεια συμβουλίου των διπλωματών, τόνισε ότι οι πρέσβεις πρέπει να ασχοληθούν με τα βασικά της διασποράς και οι πρεσβείες πρέπει να έχουν ενεργό συμμετοχή στην επίλυση των προβλημάτων και την ενίσχυση των δεσμών πατρίδας-διασποράς.

Θα θέλαμε να επισημάνουμε ότι σε διάφορες χώρες έχουμε ήδη διαπιστευμένους εκπροσώπους του υπουργείου Διασποράς, οι οποίοι προσπαθούν να βοηθήσουν στην υλοποίηση των προγραμμάτων μας, να παρουσιάσουν το πρόγραμμα και το έργο μας, σε κάθε χώρα, ενισχύοντας έτσι το έργο του υπουργείου και δραστηριοποιώντας τη συνεργασία με τις παροικίες.

Τι σχέδια έχετε για τη διασπορά και ποια απ’ αυτά βρίσκονται ήδη σε στάδιο πραγματοποίησης; Σε ποιους τομείς θα πρέπει, κατά τη γνώμη σας να δοθεί προτεραιότητα (πολιτιστικούς, εκπαιδευτικούς, αθλητικούς, κ.λ.π.).

Στη διάρκεια 10 μηνών λειτουργίας μας έχουν εκπονηθεί και εκπονούνται δεκάδες προγράμματα, τα οποία βρίσκονται στο στάδιο της πραγματοποίησης. Θα ήθελα ν’ αναφέρω μερικά.

- Υπάρχει ένα προσχέδιο ανάπτυξης συνεργασίας πατρίδας-διασποράς, το οποίο έχει παρουσιαστεί σε οργανώσεις εντός και εκτός Αρμενίας, καθώς και σε διάφορες προσωπικότητες, με σκοπό να γίνει δημόσιος διάλογος πάνω σε αυτά.

- Στην Αρμενία υπάρχει ανάγκη επιστημόνων ειδικευμένων σε θέματα διασποράς, αφού μέχρι τώρα δεν είχε γίνει κανένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Από τα πρώτα έργα του υπουργείου υπήρξε η ίδρυση Έδρας Σπουδών Θεμάτων Διασποράς στο Πανεπιστήμιο του Ερεβάν. Έχει υπογραφεί σχέδιο συνεργασίας με την Ακαδημία της Αρμενίας σύμφωνα με το οποίο προβλέπεται η κατάρτιση σε πανεπιστημιακό επίπεδο εξειδικευμένων επιστημόνων στην αρμενική φιλολογία, και η δημιουργία τμημάτων Σπουδών Διασποράς στις Σχολές και Ακαδημίες Τεχνών και Φιλολογίας για τις ανάγκες των παροικιών.

- Έχει επίσης υπογραφεί σχέδιο συνεργασίας με την Ένωση Συγγραφέων για την έκδοση έργων αρμενίων συγγραφέων της πατρίδας και της διασποράς, παιδικών παραμυθιών για τα παιδιά της διασποράς, τη δημιουργία λογοτεχνικού ανθολογίου με έργα συγγραφέων της Αρμενίας και της Διασποράς, με σκοπό να γνωρίσουν οι μεν τους δε.

- Το υπουργείο έχει υπογράψει μνημόνιο συνεργασίας στο πλαίσιο του αναπτυξιακού προγράμματος του ΟΗΕ για την Αρμενία, σύμφωνα με το οποίο δόθηκε η δυνατότητα σε Αρμενίους της διασποράς να έρθουν στην Αρμενία και να εργαστούν για 6 μήνες στο υπουργείο μας. Έχει υπογραφεί επίσης σύμφωνο συνεργασίας με το Εμπορικό-Βιομηχανικό Επιμελητήριο της Αρμενίας και το επιστημονικό-εκπαιδευτικό ταμείο «Νοραβάνη».

- Το υπουργείο χαιρετίζει με ιδιαίτερη χαρά τη δημιουργία εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, «virtual college» από την Αρμενική Γενική Ένωση Αγαθοεργίας με τη συνεργασία του Πανεπιστημίου του Ερεβάν, το οποίο συνιστά απαραίτητο εργαλείο για τους συμπατριώτες που ζουν εκτός πατρίδας για την εκμάθηση αρμενικής γλώσσας, λογοτεχνίας και ιστορίας, ώστε να μπορούν να διαφυλάξουν την αρμενική τους ταυτότητα.

- Έχουν διοργανωθεί εκδηλώσεις με τίτλο «Οι Μεγάλοι του Έθνους μας», αφιερωμένες σε σπουδαίες προσωπικότητες όπως ο Μακαριστός Πατριάρχης Καθολικός Βασκέν Α΄, ο Αλέκ Μανουκιάν, ο Σαρλ Αζναβούρ, ο Κερκ Κρικοριάν, στην πόλη του Ερεβάν, την περιφέρεια και τη διασπορά, με σκοπό να γίνει γνωστό το έργο τους και η συνεισφορά τους.

- Πρόκειται να εκδοθούν οι συλλογές «Αρμενικά Παραμύθια» και «Παροιμίες και Ρητά» στη «δυτική» αρμενική γλώσσα. Επίσης, προετοιμάζεται η έκδοση «Yearbook της Διασποράς».

- Έχοντας ως στόχο την ανάδειξη ενός παναρμενικού ανθρώπινου δυναμικού, το υπουργείο διοργανώνει επιστημονικά συνέδρια, όπου προσπαθεί να συσπειρώσει Αρμενίους των ίδιων ειδικοτήτων απ’ όλο τον κόσμο, αρχιτέκτονες, ιατρούς, τραπεζικούς, οικονομολόγους, νομικούς, εκπαιδευτικούς, ανεξάρτητα από την κομματική τους ταυτότητα και να χρησιμοποιήσει την εμπειρία και τις ικανότητές τους για την ανάπτυξη της πατρίδας.

- Θα ήθελα ν’ αναφέρω ότι με πρωτοβουλία του υπουργείου διοργανώθηκε στο διάστημα 21-24 Απριλίου στο Ερεβάν το πρώτο παναρμενικό συνέδριο αρχιτεκτόνων με θέμα «Η αρμενική αρχιτεκτονική και ο 21ος αιώνας», όπου συμμετείχαν περίπου 134 αρχιτέκτονες από 18 χώρες της αρμενικής διασποράς, τις Η.Π.Α., τη Ρωσία, το Ιράν, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία και τον Καναδά. Αποτέλεσμα του συνεδρίου ήταν η δημιουργία Παναρμενικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας, τα μέλη της οποίας έχουν αρχίσει να συνεργάζονται μεταξύ τους μέσω διαδικτύου, με σκοπό τη μελέτη θεμάτων του κλάδου, την ανταλλαγή απόψεων και βεβαίως, το δυναμικό αυτό να τεθεί στην υπηρεσία της ανάπτυξης της πατρίδας.

- Το δεύτερο μεγάλο πρόγραμμα είναι το «Γύρνα Σπίτι», στο πλαίσιο του οποίου νέοι ηλικίας 14-25, έρχονται στην Αρμενία, ζουν με οικογένειες εδώ, γνωρίζουν τα ήθη κι έθιμα, τον τρόπο ζωής. Προς το παρόν έχουν επισκεφθεί την Αρμενία 100 παιδιά από 6 χώρες. Η γνώμη μου είναι ότι όποιο παιδί πατήσει το πόδι του μια φορά στην πατρίδα, νοιώσει τη δύναμη της γης, πλύνει τα χέρια στη λίμνη Σεβάν, προσκυνήσει στο μνημείο γενοκτονίας, ανάψει ένα κερί στο Πατριαρχείο του Ετσμιατζίν, θα μεγαλώσει πια για πάντα σαν Αρμένιος. Το πρόγραμμα συνεχίζεται έως τα τέλη Οκτωβρίου και στο διάστημα αυτό θα έχουν έρθει 500 παιδιά. Πιστεύω ότι είναι ένα μεγαλόπνοο σχέδιο από ψυχολογικής, πολιτικής, ιστορικής και ηθικής απόψεως και πρέπει να αποτελέσει και κύριο μέλημα των αρμενικών οργανώσεων της διασποράς, διότι όσο και να προσπαθούμε αφηρημένα να παρουσιάσουμε την Αρμενία σε νέους που ζουν στη μακρινή διασπορά, δεν είναι δυνατόν να νοιώσουμε, να καταλάβουμε και να βιώσουμε αυτό που θα βιώσουν όντας στην ίδια την πατρίδα. Με αυτό το πρόγραμμα θα μπορέσουμε να μεταδώσουμε το αρμενικό πνεύμα στη διασπορά.

Για τη γρήγορη επικοινωνία με τη διασπορά έχει δημιουργηθεί ιστοσελίδα του υπουργείου, καθώς επίσης η ηλεκτρονική εφημερίδα «Οι Αρμένιοι Σήμερα» σε 4 γλώσσες. Προετοιμάζεται επίσης ο απολογισμός του έργου του υπουργείου, όπου θα δημοσιευθούν τα σημαντικότερα γεγονότα των παροικιών της διασποράς.

Μετά τις επισκέψεις σας σε χώρες της διασποράς, πώς αξιολογείτε τη συνεργασία Αρμενίας-Διασποράς στην παρούσα φάση;

Θα ήθελα να επισημάνω, ότι από τότε που ανέλαβα το υπουργείο Διασποράς έχω επισκεφθεί τις Η.Π.Α., τον Καναδά, μερικές χώρες της Λατινικής Αμερικής, την Ισπανία, τη Γαλλία, τη Συρία, το Ιράν και τη Βενετία. Μπορώ να πω ότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές από χώρα σε χώρα και από παροικία σε παροικία. Δηλαδή οι Αργεντινή, Βραζιλία, Ουρουγουάη καθώς και οι χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης βρίσκονται στα πρόθυρα της αφομοίωσης, ένα μεγάλο μέρος των Αρμενίων εκεί δε μιλά καθόλου τη γλώσσα ή πολύ λίγο και σε πολλές από αυτές η χρήση της γλώσσας περιορίζεται μόνο στον καθημερινό προφορικό λόγο. Σε αυτές τις περιοχές το θέμα της διαφύλαξης της εθνικής ταυτότητας πρέπει να γίνει κύριο μας μέλημα και πρέπει να πάρουμε πολλές πρωτοβουλίες για τη λύση του προβλήματος αυτού. Οι νέοι πρέπει να γαλουχηθούν με αρμενική μουσική, παραμύθια, διηγήματα, παροιμίες. Το υπουργείο έχει ήδη εκδώσει (βγάλει σε κυκλοφορία) μουσική για βρέφη ή έχουμε αρχίσει να ιδρύουμε ημερήσια σχολεία, να στέλνουμε βιβλία.

Οι παροικίες της ...Ανατολής δεν αντιμετωπίζουν τέτοιο κίνδυνο, αφού είναι οργανωμένες, συμμετέχουν στην κατά τόπους πολιτική ζωή, ασχολούνται με το θέμα της αρμενικής εκπαίδευσης. Λαμβάνουμε πάντα υπ’ όψη τις ιδιομορφίες, τις ανάγκες και τα προβλήματα κάθε περιοχής πριν προχωρήσουμε σε οποιονδήποτε σχεδιασμό. Η συνδρομή όμως της Αρμενικής Κυβέρνησης είναι αισθητή σε όλες τις παροικίες. Υπάρχουν διάφορα εκπαιδευτικά προγράμματα για τις παροικίες. Για παράδειγμα, υπάρχει «Πρόγραμμα εκπαιδευτικής συνδρομής σε αρμενικές παροικίες της Λατινικής Αμερικής», «Πολιτιστικό Πρόγραμμα Καναδά», Πρόγραμμα Συνδρομής στην Πολιτιστική ζωή των Αρμενικών Παροικιών Εγγύς Ανατολής» κλπ.

Θέλω ν’ αναφερθώ επίσης στους προβληματισμούς που θέτουν οι Αρμένιοι της διασποράς κατά τη διάρκεια των επισκέψεών μας, θέματα που αφορούν το νομικό καθεστώς της Αρμενίας, τη φορολογία, τους δασμούς που αντιστοιχούν σε εισφορές, τα οποία χρήζουν μεταρρυθμίσεων. Για το σκοπό αυτό, το υπουργείο έχει διευθετήσει κάποιες μεταρρυθμιστικές διατάξεις, δηλαδή έχει διευκολυνθεί η είσοδος στην Αρμενία, με μείωση του αντιτίμου της βίζας στα 3.000 ντραμ από 1ης Ιουλίου.

Επί του παρόντος, εξετάζουμε το θέμα των νόμων που αφορούν τους «Αρμενίους εκτός Αρμενίας». Έχουμε επίσης εξασφαλίσει ευνοϊκές συνθήκες εκπαίδευσης ή ιατρικής περίθαλψης για τους νέους φοιτητές από τις παροικίες της διασποράς.

Η εξέταση ή επίλυση των προβλημάτων δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τις επισκέψεις μας στις παροικίες, αλλά και μέσω των τηλεπικοινωνιών, εικονοσυνεδρίων (τηλεδιασκέψεων), διαδικτύου, της εφημερίδας «Οι Αρμένιοι Σήμερα».

Σκοπεύετε να επισκεφθείτε σύντομα την Ελλάδα; Έχετε κάποια σχέδια για την περιοχή μας;

Έχω ήδη επισκεφθεί κάποιες χώρες της Ευρώπης, αλλά όχι ακόμα την Ελλάδα. Είμαι ενήμερη για τις δραστηριότητες των αρμενικών οργανώσεων εκεί. Ελπίζω ότι σύντομα θα μου δοθεί η ευκαιρία να γνωστοποιήσω στα σχολεία και τις διάφορες οργανώσεις σας τη δράση και τα προγράμματά μας και θα υπάρξει από κοινού πρωτοβουλία συνεργασίας. Η πλειοψηφία των σχεδιασμών, βέβαια, θα πρέπει ν’ απευθύνεται στη νεολαία.

Πώς μπορεί η διασπορά να βοηθήσει την πατρίδα;

Η διασπορά στάθηκε πάντα στο πλευρό της πατρίδας ιδιαίτερα κατά το διάστημα της απελευθέρωσης, είτε επρόκειτο για πόλεμο, είτε για σεισμό, είτε για αποκλεισμό... Άρα το υπουργείο αυτό συνιστά έναν θεσμό σημαντικότερο για όλους τους Αρμενίους. Είναι το σπίτι όλων των Αρμενίων της διασποράς, όχι ένα ίδρυμα που κυβερνά τη διασπορά, αλλά ένας χώρος, όπου κάθε Αρμένιος της διασποράς μπορεί να καταφύγει, για να βρει απαντήσεις και λύσεις σε όλα τα προβλήματα που τον απασχολούν.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας συχνά έχει τονίσει ότι η Αρμενία είναι άλλη χώρα χωρίς τη διασπορά και άλλη με αυτήν. Μόνο με συνεργασία μπορούμε να πετύχουμε τους στόχους μας. Γι’ αυτό το σκοπό ιδρύθηκε και αυτό το υπουργείο. Η συνεργασία πρέπει να είναι αμφίδρομη, να είναι μια γέφυρα απ’ όπου όσοι περνούν, θα την κάνουν πιο στερεή και πιο δυνατή.

Μέχρι σήμερα, η αρμενική διασπορά έχει ιδρύσει και οργανώσει θεσμούς, εκκλησίες, σχολεία, κόμματα: Σήμερα διαθέτουμε ... μπορεί ν’ ασχοληθεί με τη μελέτη και λύση προτάσεων 7 εκατομμυρίων Αρμενίων της διασποράς. Με την ευκαιρία αυτή, θα ήθελα ν’ απευθυνθώ στους αναγνώστες του «Αρμενικά», ώστε να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα «Γύρνα Σπίτι», να συνεργαστούν με την ηλεκτρονική εφημερίδα «Οι Αρμένιοι Σήμερα», να κινήσουν το ενδιαφέρον των μελών της παροικίας προς αυτή την κατεύθυνση.

Θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους αρμένιους δημοσιογράφους της διασποράς, αφού γνωρίζω πολύ καλά πόσο δύσκολο είναι να εκδίδει κανείς αρμενικές εφημερίδες εκτός πατρίδας.

Ευχαριστώ επίσης για όλες τις προσπάθειές σας προς την κατεύθυνση συνεργασίας Αρμενίας-Διασποράς και την ενδυνάμωση της ελεύθερης πατρίδας μας. Πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι κύριο μέλημά μας είναι να έχουμε μια δυνατή χώρα, μια στερεή δημοκρατία, μέσα στην οποία ο κάθε Αρμένιος θα εργάζεται για το καλό και την πρόοδό της. Μόνο έτσι η διασπορά θα παραμείνει περήφανη και ο Αρμένιος της διασποράς θα είναι πιστός στην ταυτότητα, τις ρίζες, την πατρίδα του.

{jgototop}{/jgototop}

Τεύχος: Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2008

Δημοσιογράφος και συγγραφέας γεννημένος στην περιοχή Ορένσε της βορειοδυτικής Ισπανίας, υπήρξε, πριν από 27 χρόνια, θύμα μιας τρομοκρατικής ενέργειας Αρμενίων στη Μαδρίτη. Η βόμβα που έσκασε εκεί όπου βρισκόταν ο ίδιος τυχαία, τον τραυμάτισε πολύ σοβαρά και κόντεψε να χάσει τα πόδια του. Το μοιραίο γεγονός ήταν η αιτία που τον οδήγησε τότε μέχρι τα βουνά του Λιβάνου για να συναντήσει τους αυτουργούς και για να γράψει αμέσως μετά το βιβλίο “Η Βόμβα”, όπου εξηγεί την τραυματική εμπειρία του με το αρμενικό ζήτημα. Όλα αυτά τα χρόνια ο Χοσέ Αντόνιο Γκουριαράν είναι ένας ένθερμος υποστηρικτής των αρμενικών θέσεων στο θέμα της γενοκτονίας και το ταξίδι που έκανε πέρσι στην Αρμενία ήταν η αφορμή για το καινούργιο του βιβλίο “Αρμένιοι, η ξεχασμένη γενοκτονία”, που παρουσιάστηκε πρόσφατα στη Μαδρίτη. Με μακρά καριέρα στην έντυπη και ηλεκτρονική δημοσιογραφία της χώρας του, έχει γράψει και άλλα βιβλία, όπως για τον πρόεδρο Αλιέντε της Χιλής, για τον δικτάτορα Πινοσέτ, για το βασιλιά της Ισπανίας Χουάν Κάρλος και για τη Λισαβόνα, πόλη όπου έζησε πολλά χρόνια ως ανταποκριτής της ισπανικής τηλεόρασης.

Υπάρχει μεγαλύτερη τρομοκρατική ενέργεια από τη θανάτωση ενάμισι εκατομμυρίου Αρμενίων;

Τι σας ώθησε, δυο δεκαετίες μετά την έκδοση του βιβλίου σας «Η Βόμβα», να γράψετε το καινούργιο σας βιβλίο με θέμα τους Αρμένιους και τη γενοκτονία;

Δεν είχα σκοπό να εκδώσω ένα καινούργιο βιβλίο για το αρμενικό ζήτημα μετά τη «Βόμβα», το βιβλίο που έγραψα ύστερα από την τρομοκρατική ενέργεια ενός κομάντο της ASALA, της οποίας ήμουν αυτόπτης μάρτυρας και θύμα πριν από 27 χρόνια στη Μαδρίτη. Σ’ εκείνο το βιβλίο έβγαλα ό,τι είχα μέσα μου. Σκοπός μου ήταν να διηγηθώ την προσωπική μου εμπειρία και να βοηθήσω να αναδειχθεί η ιστορική αδικία που διέπραξε η Τουρκία κατά των Αρμενίων: τη γενοκτονία του 1915 που ακόμα και σήμερα δεν αναγνωρίζει η κυβέρνηση της Άγκυρας. Αυτή η επαίσχυντη και παράλογη πράξη συγκάλυψης της πρώτης γενοκτονίας του 20ού αιώνα και το αίτημα από πλευράς μερικών Αρμενίων της Ισπανίας (μεταξύ αυτών της Γκλέντα Ατζεμιάντς και του Αρμέν Σιρουγιάν) και από την Αλίσια Εσκαμίλια από τον εκδοτικό οίκο Espasa να γράψω ένα καινούργιο βιβλίο, με ώθησαν να το κάνω. Το ταξίδι στην Αρμενία με τη σύζυγό μου και με 11 Αρμενίους, απόγονους των θυμάτων της γενοκτονίας, με έπεισε πως έπρεπε να το γράψω.

Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας μετά το ταξίδι σας στην Αρμενία;

Η Αρμενία και οι Αρμένιοι με εντυπωσίασαν: η χώρα για τη βαθιά ομορφιά της, τη υπερχιλιετή ιστορία της, τη θρησκεία ταυτισμένη με το ζήτημα του λαού της, τον πολιτισμό της, τα βουνά, τις λίμνες και τα ποτάμια της. Οι Αρμένιοι, για την έντονη αγάπη στην πατρίδα και για την αιώνια βούλησή τους να υπερασπίζονται την ταυτότητά τους, πόσες φορές θυσιάζοντας και τη ζωή τους. Η Αρμενία υποφέρει σήμερα από τις επιπτώσεις 70 χρόνων σοβιετικής κατοχής και από τη διεθνή οικονομική κρίση: είναι μια χώρα με κακή οικονομική δομή, χωρίς βιομηχανία και σταθερότητα και γι’ αυτό υπάρχουν τόσο πολλοί Αρμένιοι που αναγκάζονται να αναζητήσουν ένα καλύτερο μέλλον έξω από τη χώρα. Ωστόσο πιστεύω στην ικανότητα που πάντα είχε αυτός ο λαός να επιζεί και ότι θα ξεπεράσει όλες τις δυσκολίες για να είναι μεσοπρόθεσμα μια χώρα ευημερούσα και με μέλλον. Η ομορφιά της, η πλούσια γαστρονομία της και η φιλικότητα του λαού της της δίνουν μεγάλες δυνατότητες για να είναι διεθνής πόλος έλξης τουρισμού. Οι Αρμένιοι της διασποράς θα βοηθήσουν στην απογείωση της χώρας. Αυτό χρειάζεται η χώρα και δεν είναι ώρα για κριτική.

Από τη γενοκτονία του 1915 μέχρι τη δολοφονία του Χράντ Ντινκ υπάρχει μια σταθερή θέση της Τουρκίας που λέγεται άρνηση. Νομίζετε ότι αυτό μπορεί να αλλάξει κάποια στιγμή;

Από τη γενοκτονία μέχρι το θάνατο του Χράντ Ντινκ και μέχρι σήμερα η Τουρκία μένει αμετακίνητη στην πολιτική της, αγνοεί και αρνείται τις σφαγές, που είναι καταγεγραμμένες στις σελίδες της Ιστορίας και τις οποίες μαρτυρούν εκατομμύρια Αρμένιοι απόγονοι εκείνης της τραγωδίας, σκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Γνωρίζω τη Ρακέλ Ντινκ, έχω μιλήσει μαζί της, έχει τις ίδιες ιδέες και τη δύναμη του άνδρα της και είναι διατεθειμένη να συνεχίσει να απαιτεί από την Τουρκία να αναγνωρίσει τη γενοκτονία, ακόμα και αν αυτό της δημιουργήσει προβλήματα. Υπάρχουν πολλοί Χράντ και πολλές Ρακέλ στον κόσμο και υπάρχει ακόμα ένας μεγάλος αριθμός τούρκων διανοουμένων, όπως ο νομπελίστας Ορχάν Παμούκ, που επικρίνουν την άρνηση της κυβέρνησής τους. Αυτό δε θα συνεχιστεί για πολύ καιρό, ήδη υπάρχουν αλλαγές στην πολιτική ηγεσία της Τουρκίας (με τελευταία την παρουσία του τούρκου Προέδρου στο Ερεβάν με την αφορμή του ποδοσφαιρικού αγώνα) και αργά ή γρήγορα νομίζω ότι θα αναγνωρίσουν με κάποιον τρόπο μια γενοκτονία, που, αν συνεχίσουν να αρνούνται, θα δυσκολέψουν την ένταξη ή την παρουσία τους στην Ε.Ε..

Τα τελευταία γεγονότα στον Καύκασο έχουν βάλει την περιοχή στο μάτι του κυκλώνα. Είμαστε στο κατώφλι μιας καινούργιας μορφής ψυχρού πολέμου;

Τα γεγονότα στη Γεωργία βάζουν όλη την περιοχή του Καυκάσου στο στόχαστρο των μεγάλων δυνάμεων και όλου του κόσμου. Μια σύγκρουση στην περιοχή δε συμφέρει καμία από τις τρεις χώρες. Ούτε τη Ρωσία, επειδή μπορεί να ενθαρρύνει αυτονομιστικά κινήματα στο έδαφός της, ούτε τη Γεωργία, επειδή θα είναι υποταγμένη για ακόμα μια φορά στα κελεύσματα της Ρωσίας. Ούτε την Αρμενία, επειδή χρειάζεται καλές σχέσεις με τις δύο γειτονικές χώρες, δεν μπορεί να είναι απομονωμένη για πάντα και έχει μεγάλο αριθμό Αρμενίων στη Γεωργία. Ούτε και τον κόσμο, επειδή θα επιστρέφαμε στις δύσκολες μέρες του ψυχρού πολέμου.

Έχουμε ένα καινούργιο φαινόμενο στη διασπορά, που λέγεται αρμενική κοινότητα της Ισπανίας.

Το μεγάλο άλμα που έζησε η Ισπανία τα τελευταία χρόνια στον οικονομικό και στον κοινωνικό τομέα, από τότε που απελευθερωθήκαμε από τη μακρά δικτατορία του Φράνκο, ανέδειξε τη χώρα ως την έβδομη πιο πλούσια και αναπτυγμένη χώρα στον κόσμο και άνοιξε τις πόρτες της σε εκατομμύρια μετανάστες. Μεταξύ αυτών υπάρχει μια πολυάριθμη κοινότητα Αρμενίων, που στην πλειοψηφία τους έχουν έρθει από τη δημοκρατία της Αρμενίας και από ισπανόφωνες χώρες της Αμερικής. Είναι άνθρωποι που εργάζονται και που εντάσσονται στην κοινωνία μας, χωρίς να απεμπολήσουν τον πολιτισμό τους. Τώρα οργανώνονται σε μεγαλύτερα σωματεία που ασκούν επιρροή και χάρη σε αυτούς και ίσως στους λίγους Ισπανούς που γράφουμε και μιλάμε για το θέμα, αρχίζει και γίνεται γνωστό στην Ισπανία το αρμενικό ζήτημα και η κοινή γνώμη κρίνει υπέρ των Αρμενίων και κατά της τουρκικής θέσης.

Από θύμα μιας τρομοκρατικής πράξης δείχνετε μεγάλη αγάπη για τους Αρμενίους. Πώς εξηγείτε μια τέτοια στάση; Πώς ξεπεράσατε τη δύσκολη εμπειρία που ζήσατε;

Δεν είναι δύσκολο να εξηγήσω γιατί εκτιμώ τους Αρμένιους μετά την τρομοκρατική ενέργεια. Είμαι κατηγορηματικά εναντίον οποιασδήποτε πράξης βίας, δε θα δικαιολογήσω ποτέ οποιαδήποτε τρομοκρατική ενέργεια. Αλλά υπάρχει μεγαλύτερη τρομοκρατική ενέργεια από τη θανάτωση ενάμισι εκατομμυρίου Αρμενίων από την Τουρκία; Aπό τα καραβάνια στις ερήμους της Μεσοποταμίας; Aπό τους βιασμούς; Aπό την αρπαγή των περιουσιών τους; Η ενέργεια που έζησα μου φαίνεται κάτι μικρό σε σύγκριση με αυτό που υπέφερε και υποφέρει ο αρμενικός λαός και προσπάθησα να μη με επηρεάσει την ώρα της αντικειμενικής ανάλυσης της ιστορίας.

Από την άλλη πλευρά οι γονείς μου με έμαθαν να μη νιώθω μίσος ή δίψα για εκδίκηση και συμφωνώ απόλυτα με τη φράση του Σωκράτη που λέει ότι υποφέρει περισσότερο αυτός πού διαπράττει την αδικία παρά αυτός που τη δέχεται. Πάντα εκτιμούσα αυτούς που έβαλαν τη βόμβα που με τραυμάτισε. Και περισσότερο από τότε που ο Μοντέ Μελκονιάν υπερασπίστηκε τον λαό του στο Καραμπάχ και από τότε που ο Αλέκ Γενικομσιάν δημιούργησε ένα ίδρυμα για να μάθει στα παιδιά και τους νέους να οικοδομούν την καινούργια Αρμενία. Μίλησα μαζί του στο ταξίδι μου στην Αρμενία και εκτιμώ αυτό που κάνει και το κουράγιο που είχε να γίνει από πολεμιστής άνθρωπος της ειρήνης. Πολλοί δεν είχαν αυτό το κουράγιο. Και δεν πρέπει να είναι εύκολο.

{jgototop}{/jgototop}